туохт. Киһини умсугутар, астыннарар, долгутар буола тупсан ис, тупсан көһүн. ☉ Быть, становиться красивее, лучше, привлекательнее
Үһүс дьиэ ааныгар эт тутан өссө ордук төлөһүйбүт, кэрэтийбит Аанчык тахсан турар эбит. Амма Аччыгыйа
Киһи сайдар, өйө-санаата дириҥиир кэмигэр муҥутаан кэрэтийэр. Н. Лугинов
Уон хонук устата «Нуучча арыытыгар» соҕотоҕун олорон чуҥкуйбутуттан эбитэ дуу, Приморскай куорат Сэмэҥҥэ аһары кэрэтийэн көһүннэ. Н. Якутскай
△ Уруккуттан тупсан, күндүтүйэн ис, ордук истиҥ, киһини тардар буолан ис (ырыа, куолас, саҥа эҥин туһунан). ☉ Быть, становиться более привлекательным, притягательным (напр., о песне, словах)
Манчаары аата эмиэ, күн-дьыл тумарыгар бүрүллэн өлбөөдүйбэккэ, сылтан сыл ахсын ордук кэрэтийэн, күндүтүйэн иһэр. Софр. Данилов
Үлэ күргүөмнээх долгунун ортотугар: «бүттүм», «бүтэрдим», — диэн саҥалар олус кэрэтийэн иһилиннилэр. М. Доҕордуурап
Хас биирдии уопсай дьыалаҕа сирэй кыттыгастаах курдук сананарыттан кини үлэтэ кэрэтийэн көстөр. ПБН КДьСО

I
тыаһы үт. т. Тимир тимиргэ охсуллар тыаһа. ☉ Звяканье, звон мелких металлических предметов
Симэх тыаһа кылыгыр гынан хаалла. ПЭК СЯЯ
II
даҕ. Синньигэс көнө уонна уһун. ☉ Прямой, тонкий, длинный, стройный
Кылыгыр мас.  Хаппыт-ииммит хааннаах, кылыгыр курдук уҥуохтаах киһи этэ. АаНА СТОТ
III
даҕ. Туох да атын булкааһыга суох, аҥаардас, бүтүннүү (үксүн убаҕас туһунан). ☉ Чистый, без примеси (напр., о жидкости)
Астара тамты эстэн, кылыгыр уунан кэриэтэ олорбуттара ыраатта. Г. Колесов
Кылыгыр ымдаан аһылыктаах Кыракый Маайыс кыысчаан …… Кыраабыллаабыт кырдала Өлгөм үтүө үүнүүнэн Өрө анньан кэбиспит. П. Аввакумов
Бу дойдуга салаа да от күндүтүйэн көстөр. Сирэ-уота кылыгыр таас буолан уонна айылҕа уустуктарынан от үүнүүтэ сылын аайы эриэ-дэхси үчүгэй буолбат. ФП МХ

туохт.
1. Ыйааһынна булун, ыйааһыннаах буол. ☉ Обзавестись весами, иметь весы. Сабыс-саҥа ыйааһыннаммыт. Аны электроннай ыйааһыннанан, уруккутун балтыгар биэрбит
2. Нуормаҕынааҕар ыарахан ыйааһыннаах буол; уруккугунааҕар ыараа. ☉ Становиться тяжелее, прибавлять в весе
Аҕыйахтык хамсана-хамсана элбэхтик аһааһынтан, сүрэҕэлдьээһинтэн биһиги биллибэтинэн ордук ыйааһыннанан иһэбит. ИПА СДьДьС
Кыыл наһаа уойара, аһара ыарахан ыйааһыннанара сатаммат. АВЛ ГСФ
△ Сыанаҥ улаат, үрдээ. ☉ Повышаться в цене, становиться дороже, дорожать
Булт быраабылатын кэһии иһин ыстараап даҕаны ыйааһыннанан иһэр. ГКН КК
3. Уруккутааҕар ордук суолталан, сыаналан (хол., эппит этииҥ, саҥарбыт саҥаҥ). ☉ Иметь ещё большее значение (чем раньше), становиться ещё весомее, убедительнее (напр., о речи)
УһуйханХотун уйадыйан саҥата титирэстээн да ыллар, улам чиҥээн, этэр тыллара ыйааһыннанан истилэр. Н. Лугинов
Ол устуруокалар (илиинэн суруллубут эбэтэр массыыҥкаҕа бэчээттэммит суруктар) билигин суолтата суохха дылыларын иһин, күн-дьыл ааһан истэҕин аайы ордук күндүтүйэн, ыйааһыннанан иһиэхтэрин өйдүүрбүт уолдьаста. ФЕВ ДьС
Павлик салгыы эттэҕин аайы хас биирдии тыла өссө кытаатан, ыйааһыннанан, сытыырхайан истэ. БТТ

туохт.
1. Сардаҥанан сырдаа, сардаҥа сырдыктан; сырдаа. ☉ Светиться, загораться лучами (напр., о солнце); светиться, быть светлым, хорошо освещённым
Сайыҥҥы сандал маҥан күнүм Саабылаан батас иэнин курдук Сардаҥара ойон тахсар. П. Ойуунускай
Сааскы ыраас сарсыарда Сардаҥара сырдаабыт. Р. Баҕатаайыскай
Саҕахха урут сырдыыр Сардаҥарар сулуһу — Сахам кыыһын сүрэҕэ диэн Сөбүлүүбүн олуһун. А. Кондратьев
△ Сардаҥаланан, уоттанан көһүн (хол., күндү таас туһунан). ☉ Светиться, излучать свет (напр., о драгоценном камне)
Хаар …… үөс өттө изумруд таас курдук иһиттэн сардаҥаран, көҕөрүмтүйэн көстөр буолар эбит. Амма Аччыгыйа
△ Сырдаан, уоттанан көһүн (киһи сирэйин, харахтарын туһунан). ☉ Светиться радостью, счастьем (о глазах, лице человека)
Байыаннай киһи хатааллаах кубаҕай сирэйиттэн харахтарын араарбакка, сардаҥара мичээрдээбитинэн Аанчык аргыый туран кэллэ. Амма Аччыгыйа
Мичээрэ сардаҥарар харахпыт Билигин ылтаһын өҥнөннө. С. Тимофеев
△ Олус ыраас, сырдык дьүһүннээх буол. ☉ Светиться, выделяться чистотой и белизной
[Туйаарыма Куо] Саҥардаҕын ахсын Сардаҥаран көстөр Сандаа чаҕыл Лэчигир көмүс тиистээх. П. Ойуунускай
△ Хайа эмэ туспа өҥүнэн суһумнаан, кыыһан көһүн, тык. ☉ Излучать вокруг сияние, свечение
Онно эн көр махтана Былатыаннаах Махсыымы, Сарыал уот былаахтара Сардаҥара хамсыырын. С. Данилов
Элбэх да сардааналар! Сардааналартан тулаҥ сардаҥаран остуоруйа сирин-дойдутун курдук кыыһа умайан олорор. «ХС»
Манна хас мас лабаалара — Миэхэ санаам кустуктара, Ууну-тыаны сырдата Тыгаллар дии сардаҥара. Чэчир-72
2. Курдары көһүн, ыйдаҥар. ☉ Пропускать свет, просвечивать, виднеться, просматриваться сквозь что-л. [Туйаарыма Куо] Толомон маҕан күнүм Туналҕанын курдук Туналҕаннаах ньуурдаах, Тахсан эрэр күнүм Сардаҥатын курдук Таҥас бүтэй сардаҥаран көстөр Талба нарын таманнаах. П. Ойуунускай
[Сахалар] сардаҥарар ыраас сүүрүктээх үрэххэ сөтүөлээн тахсыбыт курдук эйэҕэстэр, имигэстэр, ис киирбэхтэр. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Киһи санаатыгар күндүтүйэн, сандаара сырдаан көһүн. ☉ Быть привлекательным, дорогим сердцу, памяти
Элбэх омук, үгүс үрэх Эгэлгэтин сүүмэрдээн, Саҥа олох, саҥа сүрэх Сардаҥарда, сэгэрдээр! Эллэй
Сахам сирэ үүнэн-үрдээн Сардаҥаран көстөр курдук: Ирбэт тоҥу дьөлө үүттээн Үөһэ араас өҥнөөх кустук Тыга сытар аллараттан Тыыннаах дьикти өҥнөрүнэн. С. Тарасов

туохт.
1. Харах далыгар баар буол. ☉ Стать доступным взору, показаться, виднеться
Уҥуоргута биллибэт, улаҕата көстүбэт, оломо суох улуу муораҕа тиийэн, ата хорус гына түстэ. Ньургун Боотур
Онон-манан куйаас былытын курдук таас хайалар төбөлөрө уһулута ыстанан чөмчөрүһэн көһүннүлэр. А. Софронов
Түүҥҥү барык быыһынан Элбэх уоттар көстөллөр. Күннүк Уурастыырап
△ Эмискэ баар буол, хантан эрэ кэл (үксүгэр сөбүлүүр, сөбүлээбэт дэгэттээх). ☉ Появляться, возникать, показываться (обычно — вдруг, неожиданно; имеет эмоц.-экспр. оттенок)
Сайын устата Сыллай дьиэтигэр аҕыйахта көһүннэ. Амма Аччыгыйа
Хайа, бу ханна сүтэн баран көһүннүҥ? Н. Заболоцкай
[Варвара:] Тугун сүрэй, оҕонньор, бэйэлээх бэйэм оҕом миэхэ саатар көстөн барара баҕалаах. С. Ефремов
Хойутаан көстүбүт таптал Күлүмэҕэ сүрдээҕин! Баал Хабырыыс
2. Булулун (сүтүк эбэтэр туох эмэ олус наадалаах баар буолуутун туһунан.). ☉ Найтись, обнаружиться, отыскаться (о чем-л. ранее утерянном или редком и необходимом)
Ат көһүннэҕинэ ыҥыыр көстүө, быһах көһүннэҕинэ, кыын көстүө (өс хоһ.). Үөрэхтээх үгүс ээ! Хайдах биир учуутал кыайан көстүбэт? Амма Аччыгыйа
[Аптаах баҕаны] көрдүүрү баҕас көрдөөбүтүм да көстүбэтэҕэ. Н. Павлов
△ Көрдөөн булан, туһаҕа таһаарылын (сиртэн хостонор туһалаах баайдар тустарынан). ☉ Обнаружиться, стать объектом добычи (о полезных ископаемых)
Иирэлээххэ алмаас көстүөҕүттэн ыла мас быыһа барыҥнас киһи буолла. Л. Попов
Бу бухатыыр таас — алмаас Саха сиригэр көстүбүтүнэн мин улаханнык киэн туттабын. Суорун Омоллоон
3. Туохха эрэ бокуойдан, түгэни бул (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Найти (удобное) время, улучить момент, удосужиться (обычно употр. в отриц. ф.)
Быйыл күһүн Айаан хаста да Никиитэлиин аһаҕастык кэпсэтиэн санаталаабыта да, тоҕоостоох түгэн көстүбэтэҕэ. Н. Лугинов
4. көсп. Биллэн таҕыс, чуолкайдан (ким, туох эмэ туга-ханныга, чахчыта, дьиҥ иһэ). ☉ Выступать наружу, проявляться, обнаруживаться (о подлинной сущности кого-чего-л.)
Кинээс маарыын түөкэйдээн хайдах курдук кубулуммутуй? Кини сымыйата көһүннэҕэ ити. М. Доҕордуурап
[Ипатийдаах, Лука] ситэ үчүгэйдик үөрэммиттэрэ көстүбэт. М. Доҕордуурап
△ Хайа эрэ өттүгүнэн билин, арылын (атыттарга эбэтэр бэйэҕэ). ☉ Представляться, открываться какой-л. стороной
Мичик гыммыта хайдах эрэ ис киирбэхтик көһүннэ, тоҕо эрэ Байбааскы сылаастык көһүннэ. П. Ойуунускай
Бороҥ күн анныгар туох баар барыта биир кэрим кинини [Марбаны] өһөөбүттүү дуу, кинини кытта бииргэ ытаспыттыы дуу буолан көһүннэ. Күндэ
5. Ким, туох эрэ туһунан ханнык эрэ өйдөбүлү ыл, ханнык эрэ санааны үөскэт (сыыһа да, сөптөөх да). ☉ Получить, составить собственное представление о комчем-л. (ошибочное или верное); стараться произвести благоприятное впечатление на кого-л.
Ол мунньахха кэрэтик көстөөрү, онтон-мантан лыах удьуора Тэлбик-элбик көтөн кэлбит. П. Ойуунускай
[Мишаҕа] бүгүҥҥү киэһэ бүтүннүүтэ даҕаны хайдах эрэ дьиҥэ суох оонньуу курдук көһүннэ. Н. Лугинов
Эмиэ куолуһут барахсан көстүбүккүн. М. Доҕордуурап
Туора дьон хараҕар бу адьас туох да тупсаҕайа суох таҥас көлөһүнэ иҥмит киһитэ күндүтүйэн көстөн эрдэҕэ. Ф. Софронов
6. Санааҕар, хараҕыҥ далыгар баар курдук буол, хараххар баарга дылы буол. ☉ Воображать, представлять что-л. как бы стоящим перед глазами
Силээн үрэхтэрим, Сиэркилэ мичик күөллэрим харахпар көстөн кэлэллэр, Хамсыы түһэллэр! П. Тобуруокап
Элбэх баҕайы кинигэ, харандаас, кумааҕы Таня хараҕар көстөн ааһарга дылылар. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Икки хараҕын үүтэ көстүбэт (хараҕа көстүбэт) буол (буолла) — ыга кыыһырда, ыксаата, долгуйда. ☉ Выходить из себя (от злости, от волнения), приходить в бешенство, быть вне себя
Баанньыскаҕа иирэн икки хараҕыҥ үүтэ көстүбэт буолан киирбиккин быһыылаах. А. Софронов
Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна, …… икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
Ыксал, харах үүтэ көстүбэт. Эрилик Эристиин. Икки харахпар көстүмэ! — киэр бар (буол) көрүөхпүн баҕарбаппын! ☉ Пошел прочь, прочь с моих глаз (уйди, чтобы глаза мои тебя не видели)! Маныаха Дыгын тойон: «Харахпар даҕаны көстүмэҥ!» — диэбит
Саха фольк. Бу кимий? Киэр буол! Икки харахпар көстүмэҥ! А. Софронов
Киэр буола тарт, икки харахпар көстүмэ! Амма Аччыгыйа. Көстөн турар — 1) олус чугас, бу турар (сир). ☉ соотв. рукой подать. Ол алаас мантан чугас, көстөн турар сир; 2) кимиэхэ барытыгар биллэр, дакаастабылга наадыйбат (суол). ☉ Очевидный, явный, не вызывающий сомнений
[Хара норуот] көстөн турар Күөмчүлэппиттээх буолан күүстээхтик күрэстэһэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уйбаача көстөн турар балыыртан соһуйан, кэлэйэн, саҥата суох барда. Амма Аччыгыйа. Көстөр дьүһүнүнэн — тас көрүҥүнэн. ☉ По внешнему виду (такой-то)
Бэйэтэ көстөр дьүһүнүнэн бэрт эдэр, бэрт хоһуун киһи. А. Софронов
[Настя] көстөр дьүһүнүнэн дэриэбинэ бастыҥ үчүгэй кыыһа, кырасаабыссата этэ. Эрилик Эристиин. Көстөрүн курдук — туохтан эрэ, ханнык эрэ дакаастабылтан биллэн тахсар, биллэрин курдук (кыбытык тыл). ☉ Как видно (из каких-л. аргументов — вводное слово)
Итинтэн көстөрүн курдук, олоҥхо уустук. Эрчимэн
Көстө сытар көр көстөн турар. Районо үлэһиттэрэ эдэр табаарыһы олус көстө сытар алҕаһын иһин администрацияҕа быһаарыы биэрэригэр сорудахтаабыттара. Н. Лугинов. Күннээх таҥараҕа (күннээххэ) көстүмүнэ (былыттаах таҥараҕа быгымына) фольк. — кими да кытта билсибэккэ-көрсүбэккэ, ийэ-аҕа тылыттан тахсыбакка, олус көрсүөтүк (иитиллибит туҥуй кыыс оҕону этэр олоҥхо көһөр олуга). ☉ Эпическая формула, описывающая непорочность, чистоту девушки, воспитанной в патриархально-домостроевских нравах (букв. ясному небу не показываясь, облачному небу не высовываясь). Күҥҥэ көстүбэтэх (көстүбүт) — дэҥҥэ көстөр, олус күндү, баар-суох соҕотох. ☉ Удивительный, единственный, драгоценный, ранее не виданный, редкостный
Уу дириҥин булан, Умсан киирэн, Күҥҥэ көстүбэтэх Көрүдьүөс дьүһүннээхтэри Көтөҕөн таһааран, көрү көрдөрүөм. А. Софронов
[Испирдиэн:] Мин сүрэхпин, мин күҥҥэ көстүбүт дьолбун сиэтилэр... С. Ефремов
Күҥҥэ көстүбэтэх үрүҥ субалаах, дьикти-кэрэ тоҥус кыыһа баара үһү ээ. А. Сыромятникова. Өтө көстөр — чуолкайдык, туох да мунааҕа суох биллэр (ханнык эрэ бэлиэнэн, бэлиэлэринэн). ☉ Очевидно, вполне понятно (по явным признакам)
Кини бэҕэһээ улаханнык итириктээбитэ сирэйиттэн-хараҕыттан өтө көстөр. Н. Якутскай. Сиртэн көстүбэккэ сылдьан — кыратыттан, улаата илигиттэн (кыйаханан, сэнээн оҕону этиигэ). ☉ соотв. от горшка два вершка — и туда же (выражает раздражение, неодобрение, вызванное поведением детей, подростков)
Сиртэн көстүбэккэ сылдьан …… дибдигириир буоллаҕына, хайа сатаан да ыал буолан олоруохпут суох дии. А. Софронов
Көр, Быттааны уола, хара ыт, сиртэн көстүбэккэ сылдьан эрэ тыл утарсар. МНН. (Сөбө) көстөн иһиэ (иһээ ини) — мантан инньэ орун-оннугар буолуо, сөп буолан иһиэ. ☉ Со временем все образуется, наладится, все встанет на свои места
Ээ, кырдьык, биһиэхэ туох саҥа эрэ барыта абааһы көрүллүбүт бэйэтэ. Олорон истэххэ, син сөбө көстөн иһиэ. Амма Аччыгыйа
Түгэҕэ биллибэт биэс сыллаах үөрэх ортолоото да, көстөн иһиэ диэн бириинсип туолумаары гынна. Н. Лугинов
Көстөн иһээ ини. Софр. Данилов. Сөбө (сөпкүт) көстүө — тоһун ылыаҕа, кэһэйиэҕэ (кэһэйиэххит). ☉ Он получит должный урок, получит по заслугам (будет поделом наказан)
Киһи тыыппат эрэ дии-дии, кини бэркэ өрө тэбэн эрэр. Кини да сөбө көстүө ээ. Н. Неустроев
«Хара ыт, сөбүҥ көстүө буоллар көһүннүн», — диэн Татьяна эмээхсин дьэ эбии өрө хабыллан турда. Эрилик Эристиин
ср. уйг. көзүн ‘виднеться’