нареч. түүн, түүнун; днём и ночью күнүстэри түүннэри.

ымаҥнас диэнтэн холб. туһ. Ырыа бөҕө күнүстэри-түүннэри ылламмыт, ымаҥнаһыы, ырдьаҥнаһыы ырааппыт. П. Ойуунускай

аат. Куулларга хаалааһын, кутуу. ☉ Засыпание, укладывание чего-л. в мешок. Сөмөлүөттэри, бөртөлүөттэри күнүстэри-түүннэри сырытыннарыы, ыскылаакка хортуоппуйу кууллааһыны, порка киллэриини эмиэ түүннэри-күнүстэри тэрийии буолла. ОСИ ОУу

түм диэнтэн дьаһ
туһ. Иван Иванович отчуоту Петянан түмнэрэн, үөһээ тэрилтэҕэ ыытар. СЛ-9-10
Өстөөҕү күүһүн түмнэрбэккэ, тохтоппокко күнүстэри-түүннэри эккирэтии буолла. «Кыым»

даҕ., кэпс. Өгдөҥөлөөн ылар, өгдөрөҥнүүр (айан, сүүрүү, ойуу уо. д. а.). ☉ Скачущий, прыгающий, галопирующий, подскакивающий
Көппөрөҥ айанынан иһэр. ПЭК СЯЯ
Эһэ атаҕастанным дии санаатаҕына, эйигиттэн олох арахпакка, күнүстэри-түүннэри көппөрөҥ ойуунан эккирэтэн, хайаатар да ситэн иэстэһэр үгэстээх. Д. Дефо (тылб.)

халыҥаа диэнтэн дьаһ
туһ. Оҕонньор Микиитэ үрдүгэр оту халыҥата тарыйбахтаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Дьиэ, хотон үрдэ таммалаата да, тута даҥын халыҥаталлара. ТМ ДК
Сатабыллаах кэмэрсээн маҕаһыын тута охсон, күнүстэри-түүннэри арыгы арааһын атыылаан, хапытаалын халыҥатан эрдэҕэ. У. Ойуур

сыһ. Дьүккүөрдээхтик, дьулуурдаахтык, туруоруммут сыалы ситиһэр курдук. ☉ Настойчиво, упорно
Бэйэтэ даҕаны киһини аккаастаннарыа суохтук, дьаныардаахтык ыҥырар киһи түбэстэ. Софр. Данилов
Булдун былдьаппыт кыыл көҥөөн, охсуһуох курдук дьаныардаахтык тыытыгырыы-тыытыгырыы миигин эргийэ сылдьыбыта. Суорун Омоллоон
Бэрт дьаныардаахтык, көлөһүнүн кэрэйбэккэ, күнүстэри-түүннэри үлэлээбит. И. Данилов

туохт., түөлбэ. Окко үлэлии сылдьан омурҕаннаа, аһылыккын сиэн кэбис. ☉ Делать перерыв (для отдыха и приёма пищи, обычно на сенокосе)
Хайа, доҕоор, Байбал, күнүскү омурҕаҥҥын омуруйа иликкин дуу? Н. Неустроев
[Сүөкүлэ:] Һы, биир ыаҕас буолар ээ, Томторук саҕа ыаҕайка оҕото этэ ээ, ону да күнүстэри-түүннэри сэлээппэлээҕиҥ [сэлээппэлээх кэрэспэдьиэн] омуруйбута. «ХС»
ср. бур. амарха ‘отдохнуть’

сүпсүгүнэй диэнтэн холб. туһ. Сотору буолан баран, кыргыттар билиэттээхтэр эбит — киинэҕэ бараары сүпсүгүнэһэ түстүлэр. В. Яковлев
Били мин уолаттарым эрэйдээхтэр эмиэ, үлэ-хамнас, оонньуукөр дии-дии, күнүстэри-түүннэри сүпсүгүнэһэн биэрээхтииллэрэ. Г. Колесов
«Кэлбит дьон олохтоохтору мунньан кэпсэтэллэр үһү», — диэн түһүлгэ иһигэр сүпсүгүнэстилэр. П. Ламутскай (тылб.)

I
сыыгынаа диэнтэн холб. туһ. Уолаттар ытаан сыыгынастылар. Амма Аччыгыйа
Уулуссанан күнүстэри-түүннэри уоттаах сылдьар массыыналар бытааннык сыыгынаһан ааһаллар. Н. Лугинов
Наарталар сыҥаахтара хаарга сыыгынаһаллар. «ХС»
II
даҕ. Уһуннук «сыы» гынан иһиллэр, иһиирэр тыастаах. ☉ Сопящий или шипящий (о звуке)
Хоһуун ол турдаҕына эмискэ тулатааҕы иһийэн турар сарсыардааҥҥы чуумпуга дапсылар тыастара лабырҕаспыттара, тула өттүттэн ох сыыгынас буола түспүтэ. Далан
Уһук хоско киирэн истэҕинэ, үлэлии турар массыыналар сыыгынас тыастара иһилиннэ. Н. Лугинов
[Тайах] көхсө көбүөхтэс, таныыта сыыгынас. С. Федотов