1. прич. от шипеть; 2. прил. сыыгынас, сыыгыныыр; # шипящие согласные лингв, сыыгыныыр бүтэй дорҕооннор.

дьүһ. туохт. Тирэҕэ суохтук үктэнэн түргэн-түргэнник түөрэҥэлээн хаамп. ☉ Идти, ходить неуверенно, пошатываясь
«Кырдьыккын, сымыйаҕын начаас билиллиэ», — оҕонньор анараа хоско тэмтэкэлдьийэ турда. Күннүк Уурастыырап
Мальцев тэмтэкэлдьийэр, били сып-сыыгынас бэйэтэ хам барбыт. Софр. Данилов

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, сы-, сыы- диэн саҕаланар олохторго сыстар. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на сы-, сыы-: сып-сымнаҕас ‘очень мягкий’, сып-сылаас ‘очень тёплый’, сып-сыыгынас ‘сильно шипящий’
Икки илиибэр …… сып-сымнаҕас, нары-намылхай …… кыһыл көмүс баттахтар эриллэн хаалбыттар. П. Ойуунускай
Кууһума …… көхсүгэр күн уота сып-сылааһынан тыкпытыгар этэ-хаана ирэн, уута кэлэн, аат эрэ харата …… салбыҥнаан иһэр. А. Софронов
Киһи-сүөһү тыына бииргэм …… сып-сыыгынас. Суорун Омоллоон
ср. кирг. сып (усиление к словам, начинающимся на -сы), ДТС йуп йумшах ‘очень мягкий’

тыаһы үт. туохт. Дэбилитэ баран улаханнык тыаһаа. ☉ Издавать громкие раскатистые звуки, грохотать
Дьаҕырҕаннык дьабарыттар тыаска [өстөөх сөмөлүөттэрин утары кыргыһыыга] үөрэммит кулгааҕыҥ иһэ куп-куугунас, эргиччи күүгэн уостан эрэрин курдук сып-сыыгынас. Амма Аччыгыйа
Ыраах, халлаан түгэҕэр, Этиҥ дьабарыттар. Эллэй
Тула хара төлөн остуолбалар өрө уһууран тахсалларын кытта сир-халлаан дьабарыттар тыастара буолла. «ХС»

сыһ. Суукканы быһа, суукка ханнык да кэмигэр тохтообокко. ☉ День и ночь напролет, и днем и ночью
Иккиэн биир сүбэнэн, бииргэ күнүстэри-түүннэри дьулуруйан үлэлээн-хамнаан истилэр. А. Софронов
Уулуссанан күнүстэри-түүннэри уоттаах сылдьар массыыналар бытааннык сыыгынаһан ааһаллар. Н. Лугинов
Подполковник Привалов дьаһалынан күнүстэри-түүннэри дьаныардаахтык салгыны кэтииллэр. Н. Якутскай

ласхах курдук кэпс. — на мыһах гынан баран лаппа кэтит, халыҥ (көстүүлээх). ☉ Ни зки й, но з аме тно широкий и плотный (напр., о человеческой фигуре)
Ласхах курдук намыһах уҥуохтаах тойон дьиэҕэ киирбитэ, хаҥас дьахталлар саҥардыы уһуктан сыыгынаһан эрэллэр эбит. Софр. Данилов

туохт. Тугу эмэ биир өттүттэн сыҕаллыар диэри хаптаччы баттаа, ньалбаччы ас. ☉ Раздавить, сплющить
Бадараан буолбут суолу дэлби ньыҕайан, хаспах оҥортоон тыраахтардар, массыыналар быыгынаһаллара, сыыгынаһаллара. Далан
Зорин …… ыараханыараханнык үктэнитэлээн, остуолга тиийэн пепельницаҕа бөппүрүөскэтин төрдүгэһин ньыҕайда. Софр. Данилов
ср. монг. нухах ‘мять, разминать, растирать, размешивать, тереть, протирать’, хак. ныхы ‘с силой надавливать, давить, нажимать, утрамбовывать’

даҕ. Мээнэ барбат-кэлбэт, сүүрбэт-көппөт, дьиэтиттэн мээнэ быкпат. ☉ Склонный вести сидячий образ жизни
Алыс уойан аҕылас буолбут, Олус уойан олоругас буолбут, Сыта уойан сыыгынас тыыннаммыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уулаах, маннык сэптээх дьон сэриигэ куһаҕан буолуохтарын уонна олоругас дьону өлөрө-алдьата сылдьалларын санаан баран, саҥарбата. Эрилик Эристиин

I
быыгынаа диэнтэн холб. туһ. Бадараан буолбут суолу дэлби ньыҕайан, хаспах оҥортоон тыраахтардар, массыыналар быыгынаһаллара, сыыгынаһаллара. Далан
Ахтыбыт санааҕа сулустарым атын үлүгэр сонун уоттарынан быыгынаспыт, сабыс-саҥа дуйданан, өҥнөнөн тахсан турар курдук буолаллар. Н. Заболоцкай
Халлааҥҥа быыгынаспыт үөр сулустар урукку турар сирдэриттэн улам халбарыйан биэрэн истилэр. В. Яковлев
II
даҕ. Биир күдьүс оргууй дыыгыныыр тыастаах. ☉ Ровно и тихо гудящий
Куйаас күммүт сырылас, Кумаар-бырдах быыгынас Үлэ-хамнас үлүмнэс, Үгүс хотуур күлүмнэс. Күннүк Уурастыырап
Кулгааҕын тыаһа Куугунас буолла, Быыра ох курдук Быыгынас буолла. П. Ойуунускай
Бырдах быыгынас, Күүгэс күүгүнэс, Сахсырҕалар Сааҕынаһаллар. Ф. Софронов

тыаһы үт. туохт.
1. Улахан, хатан саҥаны таһаарталаа (үксүгэр ханнык эмэ тыҥырахтаах көтөрү этэргэ). ☉ Издавать, производить громкий клёкот, треск, клекотать, трещать (напр., о какой-л. хищной птице)
[Хаар эбэ] чуучугуруу-чуучугуруу тус соҕуруу диэки көтө турда. И. Гоголев
[Кыһыл чох сылабаарга угуллан] чуучугуруу, чыычыгырыы түһэр. С. Маисов
2. Хатан, чуор кычыгырас тыаһы таһаар (хол., хаар устун хааман). ☉ Издавать, производить звонкий хруст, скрип (напр., шагая по снегу)
Тула өттүм тула хаар! Чуучугуруур тунал хаар! П. Тобуруокап
Сатыы чуучугураан тиийдим. И. Гоголев
Соноҕос, сып-сыыгынас туманы силэйэн, аа-дьуо айаннаан чуучугураан иһэр. В. Гольдеров
◊ Чуучугуруур туус тумус нор. айымнь. — хотойу ойуулуур эпиитэт. ☉ Эпитет орла (букв. клекочущий каменный клюв)
Чуучугуруур туус тумус Хомпоруун Хотой. Күннүк Уурастыырап