көр көтүгэн
Күрүөһүт ынах кини эрэ кыбыытын булар, көтүүк сылгы кини эрэ отугар хонор. С. Федотов
[Мин, Чаҕаан Баһылай] Көтүүк үөскээн бараммын, Күрүөнү да үрдүнэн ойботохпун, Сытыы үөскээн бараммын Сыһыыны да кылыйан туораабатахпын. С. Васильев

өргөстөн 2 диэн курдук
Үтүө үгэһинэн өргөһүрэн Үс дойду күрүөһүтүн сэрэтэн туран, Муударай сирдьит Хомуньуус баартыйа Сүүс омук сүбэтин түмэрэ. С. Зверев
Андаҕар тылбытын ситэрэн, Аныардаах хардыынан сүргүөрэн, Өлөрүөхсүттэри өһөөммүт Өргөһүрэ күүрдэхпит буоллун! А. Абаҕыыныскай

аат., кэпс. Бүтэйтэн, күрүөттэн иҥнибэт күрүөһүт ынах, сылгы. ☉ Скот, который приноровился открывать изгородь, раскачивая перекладину рогами или головой
[Сүөһү] Бардам Байбал онон-манан сүүрдүбүт ооҕуй ситимэ оҕуруотуттан иҥнэн барыах-кэлиэх сирэ суох буолан, дорҕоонноох толкууһут буолбут. Н. Түгүнүүрэп

туохт. Инниҥ диэки иҥнэй, тоҥхоччу түс, тоҥхоччу тартар (хол., кырдьан). ☉ Согнуться (о чём-л.); ссутулиться, сгорбиться (напр., от старости — о ком-л.)
[Уулаах] таһырдьа тахсан, таҥхайбыт быһыылаах, тараах туйахтаах улаан аты сэргэттэн сүөрэн [ылла]. Эрилик Эристиин
Эмээхсин таҥхайа кырдьан кыайан үлэлээбэт буолбут. Н. Якутскай
Ити ортоку бааллан турар таҥхайбыт муостаах «Саппыйалаах» диэн кырдьаҕас ынах олус күрүөһүт. Далан
ср. монг. танхайх ‘развалиться; лежать без дела’, хак. сонъхай ‘наклоняться вперёд (при ходьбе)’

I
туохт. Күрүө сиэрдийэлэрин муоскунан (сүөһүнү этэргэ), төбөҕүнэн (сылгыны этэргэ) булкуйан түһэртээн, күрүө аанын ас. ☉ Отворять, сдвигая рогами, головой, шеей, перекладину изгороди (о рогатом скоте, лошади)
Эриэнчик аан сиэрдийэтин толкуйан тахсан барбыт. Софр. Данилов
Харыатыы турбут кугас биэбит далын аанын толкуйан түүн тахсан барбыт. Н. Босиков
Уйбааннаах күрүөһүт ынахтаахтара субу-субу толкуйан кыбыыга киирэрэ үһү. БН СУ
ср. др.-тюрк. толҕа ‘накручивать, наматывать; вдевать серьги’, бур. түлхихэ ‘толкаться’
II
аат. Туох эмэ туһунан санаа, санаа ситимэ. ☉ Мысль, идея, соображение, размышление
Кэскиллээх кэпсээн кэмчи, Ойулгулаах толкуй омнуо. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уоруйахтар илпиттэригэр сөп диэн толкуй буолла. Болот Боотур
Оҕону иитии ханнык да ньыматын туттарга тобуллумтуо толкуй эрэйиллэр. МАС ТК
◊ Толкуйга түс — үчүгэйдик өйдөөрү, элбэхтик толкуйдаа, өйгөр сыымайдаа. ☉ Задумываться над чем-л., впадать в размышление, перебирать в уме
Бээбэкээн эмээхсин толкуйга түспүтэ. М. Попов
Булчут улахан толкуйга түстэ. В. Протодьяконов
русск. толкуй

I
сыһ., кэпс. Олус, аһара, таһынан. ☉ Слишком, чрезмерно
Арыт наһаа басыһан Баһааҕырсан турабыт, Арыт чиэрэс дайбаһан Туоратыһа сыһабыт. С. Данилов
Этэрин этэбин да, чиэрэс түһэн олус эриэскэйдиир эмиэ сатаммат. Н. Габышев
Көрүөхтэн сүөргү ынырык дьүһүннэммитэ, …… бэл саҥалыын, киҥниин-наардыын киһиттэн чиэрэс уларыйан, кыыл саҥатын курдук киҥинэйэр эрэ буолбута. «ХС»
II
сыһ. дьөһ.
1. Миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын тугу эмэ курдары ааһан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар (төрүт түһүгү кытта тутлар). ☉ Выражая пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, сквозь который совершается действие (через)
Онон кинилэр арыт сирэй көрсөн, арыт чуолҕан чиэрэс сибээстэһэллэрэ. П. Филиппов
Истиэнэ чиэрэс киһи ынчыктыыра иһиллэр. ПЭК СЯЯ
Хаптаһын кытыытыгар туруоруллубут кыра көлүөһэ чиэрэс сап тардыллар. ПАВ Ф-7
2. Миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын тугу эмэ нөҥүө туораан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении пространства, поперёк которого совершается действие (через)
Ол кини тоҕо күрүөһүт оҕуһун атын аҕа ууһун чиэрэс ыытан дьаарбатар! А. Софронов
[Бырааттыылары] бэйэлэрэ анал [бултуур] сирдэрэ суоҕун быһыытынан нэһилиэк чиэрэс ыраах, киһитэ суох Нуотара түҥ түбэтигэр таһаарарга быһаарбыта. «ХС»
[Куобах] күрүөнү чиэрэс түһэн, кэлбит аппатын диэки төннө турда. Л. Толстой (тылб.)
3. Хайааһын туох эмэ көмөтүнэн, тугу эмэ туһанан оҥоһулларын ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на лицо, средство, при помощи, при посредстве которого совершается действие (через)
Ону [көтөр кынаттаах суолтатын] …… топонимика чахчыларын чиэрэс тыктаран көрдөрүөҕүҥ. Багдарыын Сүлбэ
Биһигини кытта бу Надяны чиэрэс сибээстэһиэххин сөп. А. Фадеев (тылб.)
Научнай-техиньиичэскэй өрөбөлүүссүйэ тыа хаһаайыстыбатыгар, бастатан туран, тиэхиньикэнэн чиэрэс киирэр. Үлэ үө.

1. аал диэнтэн бэй. туһ. Быһаххын аалын. Сылгы аалыммыт маһыгар хаалар кылы хомуйан, бары туһах хаталлар. Амма Аччыгыйа
   Ол Уйбаан оҕонньор күрүөһүт сүөһүнү тутуо дуо? Хата кэлэн аалынаары гыммытыгар сууллан түспүтүгэр бэлэмҥэ киириэ суоҕа дуо? А. Софронов
   Биһиги үтүө көлөлөрбүт барахсаттар, тугу да билбэтэх ыраас оҕо курдук, хаарга тиэрэ түһэ-түһэ күөлэһийэ оонньуу, хаарга аалына сыттылар. Н. Заболоцкай
   △ көсп. Эйэргээн эбэтэр таптатаары киһиэхэ ыга сыстан ньиккэрин, ньиккэрийэ хамсан (үксүгэр дьиэ кыылын, ньирэй туһунан). ☉ Прижиматься, тереться, ласкаясь, об кого-л. (обычно о домашних животных)
   Ньирэйдэр үүттэрин бүтэрэн, бэрт минньигэстик салбаналлар, Витяҕа уонна Ираҕа кэлэн кугас будьурхай сүүстэринэн аалыналлар, салаан, муннуларынан анньан көрөллөр. Н. Заболоцкай
   [Яков Лукич] бэркэ киҥэ холлон олорон таҥынна, куоска кэлэн аалыммытын сырбатан ыытта. М. Шолохов (тылб.)
2. көсп. Кими эмэ кытта куруук бодорус; кимиэхэ эмэ куруук сырыт, кэл-бар. ☉ Постоянно быть среди кого-чего-л.; общаться с кем-л.
   Онно эбии хайа хайабытыгар хоноһо бөҕө дии! Амма, УусАлдан ааттаах барыта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба тыллаах түөрэтэ биһигинэн эрэ аалынан ааһарга дылы. С. Федотов
3. көсп., сөбүлээб. Кимиэхэ эмэ баайсан, куруук бириинчиктии, сиилии, сэмэлии сырыт. ☉ Постоянно придираться, приставать; осуждать (по незначительному поводу)
   Кини [Таня] миэхэ тоҕо аалынарый, куччаҥалаах буоллаҕына бэйэтэ тоҕо тарбаммат? М. Доҕордуурап
   «Миигинэн аалыммакка да ыллаҕыҥ дии [ньирэйдэргин]», — диэн баран, Хобороос түтүө-татыа буолан таһырдьа тахсан барда. С. Федотов
   ♦ Аалына оонньуур арыҥах маһыҥ мин дуо? — күлүллүбүт, элэктэммит киһи өһүргэнэн, үөхсэн этэр тыла (улахамсыйыы, сэнэбил дэгэттээх). ☉ Формула, которой пользуется оскорбившийся насмешками людей (с оттенком высокомерия; букв. я ли то вывороченное с корнем дерево, которое ты нашел, чтоб об него тереться от нечего делать?)
   [Чоочо Манчаарыга:] Бэҕэһээҥҥи бэтэнээски, сигэнэ оонньуур силиргэхтээх маһыҥ, аалына оонньуур арыҥах маһыҥ мин буолбутум дуо? В. Протодьяконов. Хатыылаах тылгынан аалын — кыһыылаах тылгынан кими эмэ элэктии, кыйахыы сырыт. ☉ Быть язвительно насмешливым
   Оҕонньор көрүдьүөстээх тылларынан күнүн-дьылын бараан кэлбит буоллаҕына, кини хатыылаах тылынан аалына сылдьарын таптааччы. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Санааҕын тылынан саҥаран эт. ☉ Устно, словесно выражать мысли, сообщать
«Хайдах өҥнөөхтөрүй?» - дии оҕуста кыыс. Күндэ
Кеша эмиэ тугу да саҥарыан булбакка: «Мин билиэккин аҕаллым», - диэтэ. Н. Заболоцкай
«Ээ, Быттааны Сүөдэр оҕото, Манчаары оҕо киирэн олорор», - диэбиттэр дьон. МНН
2. Саҥа таһаар, туох эмэ дорҕоонун таһааран саҥар (киһи, харамай туһунан). ☉ Издавать, произвести звук, подавать голос (о человеке, животных)
Силип «һуук» диэт эргиллэн иһэн, халтарыйан тиэрэ кэлэн түһэр. М. Чооруоһап
Кеша аттыгар сытар мутук сыыһын ылаары илиитин көтөҕөн эрдэҕинэ, чыычааҕа «чырып» диэт, көтөн хаалла. Н. Заболоцкай
[Тугут] өссө саҥалаах: «Ав-ав-ав», - диир. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Ааккын эт, ааттаа. ☉ Произнести имя, название; называть, называться. «Сааһынан сөп түбэһэр эбит! - диэн Кууһума суруксут сэҥээрэр - Аата ким диэний?» Н. Якутскай
Мин Мария Үчүгээйэбэ диэммин. Бу дьиэҕэ олоробун. С. Ефремов
Күһэҥэй диэммин. Былыр соҕуруу Бүлүүгэ олохтоох, төрөөбүт төрүт буордаах этим. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. көсп. Туох эмэ диэн өйгөр быһаар, санаа. ☉ Полагать, думать о чем-л., иметь какое-л. мнение
«Билигин булуохтара суоҕа диигин дуу?» - диэн сахалыы билэр киһи иилэ хабан ылан ыйытар. Н. Якутскай
Биллэрбэккэ муҥхалаатаҕа диэҕэ диэммин, бу эйигин ыҥыраары таарыйдым. Күндэ
«Эйиэхэ Ньургуһуну ыйытаары гынабыт. Ону туох диигин?» - диэн, үүт иһэ-иһэ, [Нараҕан оҕонньор] кэпсии былаастаан ыйыта олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Диэмэ (этимэ) даҕаны кэпс. - сөпкө этэҕин, мин да оннук саныыбын (этээччини кытта толору сөбүлэһии). ☉ И не говори (выражение полного согласия с говорящим)
- Ол хара түөкүн, күрүөһүт сүөһүнү тоҕо босхо дьаарбайтаран, дьону айматар? - Дьэ, диэмэ даҕаны, баар эрэ бурдугум этэ. А. Софронов
- Бу үрэх намыһах кытыла ыарҕата суоҕа буоллар, быһыт оҥорбут киһи, уу бөҕө килэһитиэ эбит. - Диэмэ даҕаны! М. Доҕордуурап. Диэххэ сөп - итинник быһааран, түмүктээн этиэххэ сөп. ☉ Можно сказать, можно прийти к такому выводу
Кырдьыга, холкуоһу Хандыы салайан олорбута диэххэ сөп. А. Федоров. Биһиги Илии Үлүппүппүтүгэр кырса бэркэ тохтоото диэххэ сөп. «ХС». Инньэ диэмэ - итинник саҥарыма (киһи санаата оонньоотоҕуна өй-төй угарга этиллэр). ☉ Не говори так (так говорят человеку, лишившемуся душевного равновесия, с целью образумить его)
Ээ, кэбис, инньэ диэмэ, олус улаханнык сананыма, хайа, эйиэхэ сөптөөх киһини буланталан, оҥорон киллэриэхтэрэ. Ньургун Боотур
Инньэ диэмэ. Эн туох сыыһалааххын, туох алҕастааххын холкуостаахтар быһаарыахтара. С. Ефремов. Туох да диэ - тугу баҕарар саҥар; туох баҕарар диэн таайа сатаа (онтон туох да уларыйбат). ☉ Что ни говори, как ни прикидывай (ничего не изменится); говори что хочешь
Чэ, туох да диэ, ити эн дьыалаҥ буолбатах. С. Ефремов
Чэ, туох да диэҥ, кыыскыт оскуолаҕа тардыллыбыта буолуо! Н. Заболоцкай
тюрк. тэ

I
аат.
1. Туох эмэ (үксүн сылгы) түөһүн илин өттө, иннэ. ☉ Грудь, нижняя часть груди (обычно лошади)
Кэлиҥҥи ат ситэн күөнүнэн сыарҕаҕа олорор киһиэхэ анньылынна. Софр. Данилов
Эһэ тохтообокко ааһа сүүрэн истэҕинэ, оҕолоро иннигэр түһэн күөнүгэр ыйаннылар. Т. Сметанин
Күрүөһүт сылгы бүтэйи күөнүнэн тоҕо анньар уонна көтөр. АГГ СТК
2. көсп. Туох эмэ инникилээн, бастаан иһэр чааһа. ☉ Передовая позиция, передний план, рубеж чего-л.
Оппоненнар уонна дьүүллэһиигэ кыттыыны ылбыт профессордар теоретическай физика күөнүгэр иһэр проблеманы көтөхпүт үлэни биир санаанан билиннилэр. «Кыым»
♦ Күөн былдьас — туохха эмэ инники, бастакы буоларга кимниин эмэ куоталас. ☉ Бороться за первенство в чем-л.
Түүрдэр оччотооҕу бөдөҥ судаарыстыбалары: Византияны, Ираны, Кытайы кытта күөн былдьаһар буолбуттара. АНК БТТ. Күөн көрүс — кими эмэ кытта күүскүн тургутус, туохха эмэ күрэхтэс. ☉ Противоборствовать, состязаться в чем-л. с кем-л. один на один, участвовать в поединке
Элбэх улуус ааттаахтарын кытта күөн көрсөн барыларын кыайбытым. И. Гоголев
Дьэ, доҕоттоор, бачча түмсэн, уолдьаһан баран күөн көрсөн, күрэс былдьаһан тарҕастахпыт дии. Болот Боотур
Оччолорго икки күүс, икки уун-утары күүс, күөн көрсүбүттэрэ. «Кыым». Тэҥн. күрэс былдьас, күрэх былдьас. Күөн тутун — киминэн-тугунан эмэ тумус тутун, кими-тугу эмэ куоһур оҥоһун. ☉ Использовать кого-что-л. в качестве предмета гордости; козырять чем-л.
Бөһүөлэккэ биһиги күөлү кэрэхсээбитинэн тиийдибит, олохтоохтор, күөн туттан туран күөллэрин кэпсээбитинэн тоһуйдулар. Амма Аччыгыйа
Бэлиитикэ боппуруостарыгар мөккүөрдэргэ куурсун устудьуоннара кинини күөн тутталлара. Софр. Данилов
◊ Күөн көрсөөччү — биир бииргэ киирсээччилэртэн биирдэстэрэ. ☉ Один из участников поединка
Кэмниэ-кэнэҕэс үрэх тамаҕыттан аат ааттаан, сурах сураан иһэр күөн көрсөөччү көһүннэ. Далан. Күөн көрсүү (көрсүһүү) — туохха эмэ күүһү-кыаҕы холоһуу, ким кыайарын быһаарсыы. ☉ Поединок, единоборство
[Ыһыахха] олоҥхо, ырыа-тойук, үҥкүү-битии, күрэс былдьаһыы, күөн көрсүү буолара. Л. Попов
И.В. Пухов айыы бухатыырдара абааһы уолунуун күөн көрсүһүүлэрин киһи айылҕа амырыын күүстэрин кытта охсуһуутугар сөпкө ситимниир. Эрчимэн
«Илиадаҕа» кинилэр [Ахилл уонна Гектор] күөн көрсүһүүлэрэ ойууланар. КФП БАаДИ
ср. пратюрк. көөҥ, көөн ‘грудь’
II
аат. Оонньооччу угар, туруорар харчытын суумата (сүүйүүлээх оонньууга). ☉ Кон, ставка (в игре)
[Киргиэлэй] көрсүбүт эрэ куоратчыттарыттан: «Сүүйтэрдим, баҕар, боруостаныам, күөн харчытына иэс аҕал», — диэн көрдөһөр үһү. Болот Боотур
[Халлаайап] бу түүн күөн буолар харчыта аҕыйаҕыттан санаата түһэн олорор. «ХС»

1. сыһ.
2. Түүлгэ буолбакка, чахчы, дьиҥ бэйэтинэн, дьиҥнээхтик (көһүн, киир, баар буол, иһилин). ☉ Наяву, в действительности (показываться, являться)
   Тойон киһи умайан өлбүт уолун Хабырыыһын саҥатын илэ истээт, иирэ сыһан, хас да хонукка сэниэтэ суох оронугар сыппыта. И. Гоголев
   [Мааппа:] Сотоколуур удаҕан абааһыны кытта илэ көрсөн кэпсэтэр үһү ээ... [Дьөгүөссэ:] Ээ, адьарай, сиикэйэ буолуо. Күндэ
   Кинини [кыырды] мин маннык баламат, сирэйэ-хараҕа, саатасуута суох түһэ турар кыыл буолуо диэбэт этим. Ону миэхэ суол түбэлтэтэ илэ көрдөрдө. Н. Заболоцкай
3. Аһаҕастык, ким барыта көрөр-билэр гына. ☉ Открыто, явно; на виду у всех
   Дуона суоҕу кэпсэтэллэр, арыт кистээн, арыт илэ уураһаллар. Л. Попов
   Илэ да, уора-көстө да ыытыллыбыт хас да төгүллээх хонтуруол түмүгэ дьүүллэннэ. С. Федотов
   Хараҥанан саптаран бандьыыттар киэҥ нэлэмэн хонууга атынан, хайыһарынан илэ сүүрдэ сылдьан саа уотун аһаллара. П. Филиппов
4. даҕ. суолт. Дьиҥнээх; дьаарай, саамай. ☉ Самый настоящий; ярый, отъявленный
   Илэ дэриэтинньик кутаа уотунан кулгуйан эрдэҕин көр эрэ! П. Ойуунускай
   Фашистар курдук сидьиҥнэр, кинилэр курдук илэ сиэхситтэр, киһи сиэрин, чиэһин, соргутун кинилэр курдук киргэ тэпсибиттэр суохтара. Амма Аччыгыйа
   [Оҕобун] астаах ааккар асаһыннараары, таҥастаах ааккар таҥыннараары умса анньан биэрбит илэ илиэһэй мин баарбын. Эрилик Эристиин
5. аат суолт. Дьиҥнээх баар суол (түлэкэдийии, түүл, баҕа санаа буолбатах). ☉ Явь, реальная действительность (как противоположность сну, бреду, мечте)
   Түүл диэххэ - илэҕэ дылы. П. Ойуунускай
   Тордох! Бу сырыыга түүл буолбатах - илэ! Н. Заболоцкай
   ♦ Илэ барбыт - 1) итэҕ. былыргы саха санаатыгар: абааһы киһи хараҕар көстө сылдьар буолбут. ☉ Появляться наяву, становиться видимым (о злом духе)
   Соҕотоҕун олорон иллэрээ сыл өлбүт оҕонньор сордоох абааһыта илэ барбыт. НАГ ЯРФС I. Тэҥн. илэ хаампыт 1; 2) мээнэ, бэрээдэгэ, көрүүтэ-харайыыта суох барбыт. ☉ Своевольный; разнузданный, распоясавшийся
   Суоппардар диэн илэ барбыт, улахан күрүөһүт сүөһү курдук дьон. Н. Босиков
   1919 сыл, контрреволюция өссө ордук сэтэрээн илэ барбыт уонна күүһүрбүт сыла саҕаламмыта. СССБТ; 3) кыбыстыылаах, сааттаах дьыаланы кистэммэккэ, саспакка оҥорор буолбут (киһи). ☉ Беззастенчиво, нагло совершающий постыдные поступки
   Ирбитин кэргэнин итинник дьыалаҕа эрэ буккулуннаҕа [атын киһиэхэ иирдэҕэ] диэн түһээн да көрбөккө, бэйэтэ-бэйэтигэр үөрэ-көтө сылдьыбыта. Иоганцевтаах Липа, ол аайы эр ыла-ыла, күнүстэри илэ барбыттар. В. Яковлев. Илэ бэйэтинэн - тус бэйэтинэн, сирэй бэйэтинэн. ☉ Лично, собственной персоной (напр., явиться куда-л.). Көһүтэ сатаан баран, утары барбытым - киһим илэ бэйэтинэн бу иһэр эбит. Илэ хаампыт - 1) итэҕ. былыргы саха санаатыгар: абааһы киһи хараҕар көстө сылдьар буолбут, абааһы дьиҥнээхтик хаама сылдьар буолбут. ☉ Появление, хождение злого духа наяву
   Ол өлөн баран, кинини илэ хаамта диэн айдаан бөҕө буолбут эбит. Д. Таас
   Оччотооҕу дьон аҥаар харахтаан, аҥаар атахтаан, ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн саҕа оҥорон, олус күүстээн-уохтаан илэ хаамтарбыт буолуохтаахтар [абааһы аймаҕын]. Эрчимэн. Тэҥн. илэ барбыт 1; 2) утуйар кэмҥэ утуйбакка түүннэри сылдьар (киһи). ☉ Бесцельно ходить, бродить ночью (когда все спят). Кэнники кэмҥэ уолбут илэ хаамар буолла
   ◊ Түүл дуу, илэ дуу? - көрбүтүистибити итэҕэйбэккэ саҥа аллайыы. ☉ Выражение человека, пораженного увиденным (услышанным) и еще не поверившего в реальность того, что он увидел (услышал) (букв. сон ли, явь ли?)
   Түүл дуу, илэ дуу? Тугуй бу, солко курдук, чээл күөх? Улахан да солко былаах сиргэ тэлгэнэ сытар, доҕор! Суорун Омоллоон
   Ыы, Сэргэй оҕо эбиккин дуу? Хайа бу түүл дуу, илэ дуу? Быһаас били «Кустаах күөл» сэриитигэр өлөрөн кээспиттэр диэбиттэрэ ээ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   п.-монг. илэ