аат., эргэр., итэҕ. Хас да таҥара дьиэтин холбуур уокуругу дьаһайар үрдүкү аҕабыыт. ☉ Благочинный (в православном церковном управлении: священник, выполняющий административные обязанности в нескольких церквах)
Сургунуох Ньукулай, Көтүүк Көстөкүүн, Лэгиэнтэй аҕабыыт, Былаҕаччыыннайдыын дьиэттэн субуруһан тахсаллар. Күннүк Уурастыырап
Епифан Зырянов икки улууска — Тоҕой Сэлэҕэ уонна Хоту улууска «Улахан аҕабыыт», ол аата, былаҕаччыыннай баачыска. Л. Попов

туохт. «Иэхэй-чуохай» дии-диигин үөрүүгүн-көтүүгүн, сөҕүүгүн-махтайыыгын биллэр. ☉ Выражать восторг, бурную радость, восхищение возгласом «иэхэй-чуохай»
Илин-арҕаа халлаан Икки ардынан иэхэйдээн-чуохайдаан, Иирэн-битийэн, этэ дьиэһийэн Эрэр ахан эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хайҕахтаах хара быарын, үллэр бүөрүн, сиһин үөһүн …… логлу харбаан ылан иэхэйдээн-чуохайдаан, иирэ дьиэһийэн, этэн-тыынан, тус хоту халлаан чупчурҕаннаах бэлэһин диэки …… супту көтөн суубурҕата турбута үһү. Күннүк Уурастыырап

аат. Туохтан эмэ олус астынан, дуоһуйан улаханнык өрө көтөҕүллүү, өрүкүйүү. ☉ Чувство большой радости, ликование, восторг
Үөрүүкөтүү үрдээн, Үтүө кэммит үүммүт. Күннүк Уурастыырап
Арай бу уопсай үөрүүгэ-көтүүгэ Ипатий Ханчыыһын ымайбат. М. Доҕордуурап
Бодоруспут, билсибит киһитигэр бэриниилээҕэ, сүрдээх күлүүлээх-оонньуулаах буолара, үөрүүнү-көтүүнү кытта сылдьара. ВНГ ГОПХ

даҕ.
1. Дохсун, наһаа түргэн. ☉ Бурный, стремительный, молниеносный
[Ини-биилэр] сырыыга-айаҥҥа тэҥҥэ туруннахтарына, улахана урутуур уонна оту-маһы күлүгүн да көрдөрүө суох күлүмэх көтүүнэн мэҥитэр. С. Федотов
[Хараҥаччылар] эттэрэхааннара күлүмэх көтүүгэ баҕарбыт курдук, кынаттарын кэдэччи туттан ытыллыбыт охтуу сыыйыллаллар. В. Сыромятников
△ Күүрээннээх, эрчимнээх. ☉ Напряженный, без продыху
Манна Ананий Золотовскай, Эһээ Егордуун тыын ылбат күлүмэх үлэҕэ сылдьаллар. М. Доҕордуурап
Күлүмэх үлэ үөһүгэр сыл хонук курдук ааспыта. «ХС»
2. Уһулуччу, ураты. ☉ Исключительный, необычайный
[Ата] Тэһиин быстыаҕынан Чиччигинэс иҥиирдээх, Көнтөс быстыаҕынан Күлүмэх күүстээх Күн Дьөһөгөй оҕото, Дьэлтэччи көрөн турар эбит. П. Ойуунускай
Күлүмэх күүскэ эбии сымса буолуу масчыт-отчут, булчут-алчыт киһиэхэ саамай наадалаах хаачыстыба. ЧМА ЭТНББ
3. Бэрээдэгэ суох, боччума суох. ☉ Неорганизованный, безалаберный
Хаҕыс тыллаах-өстөөх, арыгы айдаан аргыстаах күлүмэх, дьалхаан олохтоох дьону кытта …… үлэлиэхпин баҕарбатаҕым. Тумарча. Революционнай санаалаах ыччат кистэлэҥ мунньахтарыгар күлүмэх мөккүөрдэр буолаллара. «Ленин с.»
4. көсп. Наһаа күүстээх, киһи тулуйбат (хол., ыарыыны этэргэ). ☉ Очень сильный, невыносимый (о боли)
Харахтарбын симэн күлүмэх ыарыыттан туймааран сытабын. «ХС»
ср. др.-тюрк. күлүг ‘непостоянный, преходящий’

тэппи буол кэпс. — кыраттан кыыһыран, өһүргэнэн тур. ☉ Обижаться, сердиться из-за чего-л. незначительного, из-за пустяка
Туохтан эмэ тэппи буоллар эрэ саҥатыттан матан хаалар. А. Софронов
Кусхаан, тэппи буоллар эрэ, көмүскэ барыам диирин биһиги үлүбээй истэн кэбиһэр этибит. Болот Боотур
Нина Павловна тугу эмэ сөбүлээбэтэҕинэ, туохтан эмэ тэппи буоллаҕына итинник, байыаннайдыы «истэбин» диэччи. Софр. Данилов; тэппини көрбөт (истибэт, уйбат) кэпс. — кыраны да тулуйбакка, тута кыыһыра, өһүргэнэ охсор, кыраттан да кыйаханар. ☉ Раздражаться, злиться, обижаться из-за чего-л. незначительного, из-за пустяка
Бултуйбакка, сылайан кэллэҕинэ, аҕата кыра да тэппини көрбөт кындыа майгыланарын уол бэркэ билэр. Болот Боотур
Олус үөрүүгэ-көтүүгэ, көргөнарга олорбут киһи, кыра да ыараханы уйбат, тэппини көрбөт, энчини истибэт буолар. Н. Босиков
Олох кыһалҕата киэҥ көхсүн кыаратан тэппини истибэт, кыыһырымтаҕай оҥорбута. Ф. Постников
русск. терпи

I
1.
көт диэнтэн хай. аата. Халлааным далай куйаарыгар Күнү күннүктээн дапсыйа, Хомпоруун көтүү үөрэҕэр Хотой оҕотун уһуйар. С. Данилов
Пессимист диэн көтө сатаан баран кыната тостубут киһи аата. Кини бэйэтэ кыайан көппөккө гынан баран, көтүү уопсайынан кыаллыбат эбит диэччи. Н. Лугинов
Эмискэ кылбаа маҥан аты мииммит киһи муҥ көтүүнэн түһэрэн тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
2. Киэһэ, сарсыарда кус көтөр кэмэ. ☉ Вечерняя и утренняя зорька — время, когда летит дичь
Көтүүттэн кэлэн, саабын Сотобун чуумпурунан, Уот аттыгар сынньанабын Кус, сордоҥ үөлэн баран. И. Гоголев
«Боротуоха уҥуор күөл атаҕар кус киэһээҥи көтүүтүн кэтэһэ бардым», — диэтэ Көттөкө. В. Протодьяконов
◊ Көтүү дьон кэпс. — дуоспуруна суох, чэпчэки, сиртэн-сиргэ, үлэттэн-үлэҕэ көһө сылдьар көлдьүн дьон. ☉ Ненадежные, несерьезные, беспечные люди, летуны с одного места на другое
Эдэрдэригэр түҥ-таҥ сылдьыбыт, арыгыһыт, көтүү, чэпчэки аатырбыт дьон хойут киһи киэнэ килбиэннээҕэ буолбуттара аҕыйаҕа суох. ЧКС ОИиСТ. Үрдүгү көтүү спорт. — үөһэ тардыллыбыты (туруоруллубуту) үрдүнэн ыстаныы, үрдүгү ойорго куоталаһыы. ☉ Прыжок в высоту; соревнование по прыжкам в высоту
Үрдүгү көтүүгэ, буурдааһыҥҥа, гранатаны быраҕыыга, харбааһыҥҥа орто ситиһиилээхтэр ахсааннарыгар киирсэрэ. «ХС»
Үс туман көтүүтэ көр туман. Үс туман көтүүтэ Үөр чыычаах ыллаата, Саҥа күн үүнүүтэ Саҕаҕым сандаарда. «ХС»
II
көт диэнтэн хай. аата. Сон сиэҕин көтүү. — Көтө-көтө көтүүтүн көрүммүт (тааб.: иннэ, сап)

1. даҕ., кэпс.
2. Кытыы, уһук сиргэ баар, суолтан ыраах, туора турар. ☉ Находящийся, расположенный вдали от центра или дороги, окраинный, глухой
   Миигин булт романтиката Тиэртэ чиэски түбэҕэ. И. Гоголев
   Маралаах чиэски сиргэ турар дойду, эһэ-бөрө эрэ дугуйданыан сөптөөх үрэх баһа. Е. Неймохов
   Үрэх туорааһыннаах, суола-ииһэ эрэйдээх, чиэски сир диэбэттэр, тиэстэ тураллар. ФВС К
3. көсп. Ураты, атын, туора. ☉ Другой, иной
   Сыллай түөкүн, киһиттэн чиэски тылламмыккын, урааҥхайтан утары майгыннаммыккын! Амма Аччыгыйа
   Майгы-суобас, дьоҥҥо-сэргэҕэ сыһыан өттүнэн Көтүүк, олохтоох оҕонньотторго тэҥнээтэххэ, адьас чиэски киһи этэ. Күннүк Уурастыырап
   Адьас чиэски өттүттэн ыт саҥата быһытталана-быһытталана иһиллэн кэлбитэ. И. Федосеев
   Вася сэрэйиитэ букатын чиэски буолан биэрдэ. Д. Таас
   △ Сүөл, сиэрэ суох, толоос. ☉ Предосудительный, неприличный
   Аким чиэски быһыыта барыларын кэлэттэ. Далан
   Кини олус тыйыс, чиэски майгыланна. А. Сыромятникова
   Кини төрөппүттэрин да, бэйэтин даҕаны киртитэн, аны дьоннор наар: «Чокуураптар уоллара», — диэн туох эрэ чиэски куһаҕан оҕо курдук кэпсэтэллэрэ. Д. Таас
4. сыһ. суолт., кэпс. Олус, аһара. ☉ Очень, слишком, чересчур
   Сир киэҥ иэнэ тиийбэтинэн, Киһи бииһэ чиэски элбээн Эстэр иэдээн иһэр дииллэр, Эгэлгэлээн кэпсииллэр. Күннүк Уурастыырап
   Чэ, манан кэбис, бүтүөххэ, Чиэски үксү аҕынным …… Ааспыты ахтан бүттүм. И. Эртюков
   Аҥаардастыы мин дэммит, Алыс, чиэски киһиргэммит. Күннүк Уурастыырап

I
аат.
1. Сыыһа, алҕас, сыысхал. ☉ Упущение, промах, ошибка
Манчаарыны хас да хонукка ол таракаан бытык силиэстийэлээтэ. Чахчы хаһан, туох энчини оҥорбута барыта баар эбит. И. Гоголев
Дьиҥинэн эйиэхэ даҕаны Тиэргэҥҥин, хотоҥҥун барытын Чинчийэн кэрийэр буоллахха, Дьиэк, энчи көстүбэт үһү дуо? П. Тобуруокап
Фокины онно [Дьокуускайга] чахчы дьоруой быһыытынан көрсүөхтэрэ, урукку бытархай энчитин дьон умнан кэбиһиэхтэрэ. СГС СЛКСБ
2. көсп. Ороскуоттааһын; кистээн бэйэҕэ хаалларыныы. ☉ Расходование; растрата
Тугу даҕаны энчи туттубат. ПЭК СЯЯ
Энчини таһаарбыт. ЯРС
Кыра эмэ [ас] итэҕэстийбит, энчи тутуллубут буоллаҕына, ампаар иһигэр уон ыт охсуһан эрэриттэн итэҕэһэ суох маргыар түһэр. Н. Заболоцкай
◊ Энчини көрбөт (истибэт) — кыра да алҕаһы, сыыһаны сөбүлээбэт. ☉ Ни одну мелочь (напр., недостатки) мимо себя не пропустит
Дьэ, энчини көрбөт киһи. И. Никифоров
Олус үөрүүгэ-көтүүгэ, көргө-нарга олорбут киһи …… ыараханы уйбат, тэппини көрбөт, энчини истибэт буолар. Н. Босиков
[Сэбирдээхэп:] Дьэ, бу Үспүөн оҕонньор маладьыас оҕонньор: энчини көрбөт …… биллэрэ, кириитикэлии турар. «ХС»
ср. бур. эндүү ‘ошибка’
II
көр ончу
Эриирдээх соругу туруоруо, Эппиэтинэһи энчи эрэйиэ. А. Чугунов
Миэхэ өтөрдөөҕүтэ Мэҥэ Хаҥалас оройуоннааҕы биир хомсомуол тэрилтэтин салайааччыта тугу суруйбутун энчи түһэрбэккэ аҕалыым. ЧКС ОДьКИи
Ол гынан баран хайыаҕай, инньэ гымматахха инникигэ эрэл энчи эстэригэр тиийэр. С. Курилов (тылб.)

сыһ. холб. Саҥарааччы, бэйэтин араас сыанатын кыбытан туран, этэр санааны инники этиллибити кытта холбооһунун көрдөрөр: күүтүллүбэтэх, халы-мааргы быһыы курдук. ☉ Выражает субъективное присоединение высказываемой мысли к предыдущим с различными оттенками квалификации ее и отношения говорящего к ней, при этом высказываемая мысль оценивается: 1) как неожиданное, непонятное несоответствие (и вдруг-то)
Дьэ, бэйи эрэ бу мин ударникпын. Аны туран, өссө көтүүк үһүбүн. Хайдах оннугуй? «Кыым»
Оҕонньордоро, аны туран, аатын умнан кээспит. Суорун Омоллоон; 2) үчүгэй эбии көстүү курдук. ☉ Как приятное дополнение (и вот еще)
Бу дьолу! Аны туран, биир бүүс-бүтүн каска сытар. Т. Сметанин
Аны туран, өссө дьикти Саҥа сонун көтөн кэллэ. А. Бэрияк; 3) эбиилик буолар куһаҕан көстүү курдук. ☉ Как дополнительное отрицательное явление (и к тому же)
Аны туран, ботуруонум баранна. Т. Сметанин
Бүрүкүрээт киэнин бэрдэ. Аны туран, алын үлэһиттэргэ сыһыана атар абааһы. В. Ойуурускай
Ол гынан баран, абааһыҥ баара, сиэҕэ кылгаһа бэрт дии. Аны туран, ол хотунуҥ кылгас сиэхтээҕи сөбүлээбэт ээ. «Кыым»; 4) эбиилик буолар утарсыһыы курдук. ☉ Как дополнительное противоречие (а теперь)
Аны туран, таһаҕаһы Лена баһыгар — Осетровоҕа төгүрүк сылы быһа аҕалаллар. Биһиги буоллаҕына, уу суолунан сайынын эрэ ону тиэйэн ылар кыахтаахпыт. В. Яковлев; 5) сөбүлэммэт, сэмэлэнэр дьыала курдук. ☉ Как предосудительное дело (притом)
Дьэ, аны туран, ол билиитин кимиэхэ да быктара сатаабат, кими да сырдаппат. Кустук; 6) үчүгэйэ суох эбиилик, уустугуруу курдук. ☉ Как дополнительное неприятное осложнение (к тому же)
Аны туран бары ахтыыга бэйэм көстөн кэлиэх тустаахпын (ол куһаҕан). «ХС»
Аны туран, наһаа киэҥ бачыыҥканы биэрбиттэр, атаҕым толугуруу мөҕүстэ. «ХС»; 7) өһүргэнэргэ эбии сылтах курдук. ☉ Как дополнительный повод для обиды (к тому же, еще)
Аны туран, миигин буор сирэй, хоруо сирэй диэн хомпуустууллар. В. Ойуурускай
Аны туран, таҥнар таҥаспыттан, саҥарар саҥабыттан эмиэ иҥнэллэр. «Кыым»; 8) кэпсэтиигэ атын тиэмэҕэ көһүүнү бэлиэтээһин курдук. ☉ Как сигнал о переходе к другой теме (а теперь)
Аны туран, Аким Арсыынныырапка Аҕыйах тылы этиим. П. Тобуруокап; 9) киһи бэркиһиир, күүтүллүбэтэх түбэлтэтин курдук. ☉ Как неожиданное и удивительное событие (и вдруг, к тому же)
Аны туран, кулубабыт бокуонньук үөрэхтээх уола Бииктэр оҕо Абыраамабы, Маппыры кытта тиийэн кэлэн соһутта. Л. Попов; 10) буолуон сөптөөх куттал, эбии сэрэхэдийии курдук. ☉ Как предстоящая опасность и дополнительное беспокойство (а вдруг еще)
Мин саанан сатаан ыппаппын. Аны туран, сэриигэ киллэриэхтэрэ, куттанабын. Л. Попов