сов. 1. что (разгладить) катоктаа, хатайдаа; прокатать бельё таҥаһы хатайдаа; 2. что, тех. прокаткалаа, сыыйтар; 3. кого хатааһылат, күүлэйдэт.

сов. 1. что (катя передвинуть) төкүнүт, үҥкүрүт; 2. кого-что (провезти) хатааһылат, күүлэйдэт; прокатить на санках салаасканан хатааһылат; 3. что и без доп., разг. (быстро проехать) көтүтэн аас, тэптэрэн аас.

туохт., кэпс. Ханна эмэ тохтоон олор, олохсуй. ☉ Найти пристанище, пребывать где-л. Мантан чугас соҕус биир тумулга күүкэйдэр олохсуйан, түһүүлэнэн олороллорун көрдүм. Саха сэһ
1977
Оһоҕос [киһи аата] күүлэйдэтэр сиригэр, Моҕоос Күөлүн илин баһыгар түһүүлэнэн, ас бөҕөнү астаан, от охсооччуларын тото-хана аһаталаабыт. Саха фольк. Тойбохой [булчут] өр сылга түһүүлэммит Тиит Арыытын тула өттүнэн быһар уонна оҕолорун, ойоҕун табаны мииннэртээн, көһөр. И. Данилов

туохт. Кими, тугу эмэ таһырдьа таһааран күүлэйдэт, салгыҥҥа сырытыннар (хол., дьиэҕэ иитиллэр ыты). ☉ Выводить на прогулку, выгуливать (напр., собаку)
Халлаан сылыйан, күн уһаан, күнүс сүөһүлэрин таһырдьа таһаарар, чэрчилэтэр буолбуттара. И. Сысолятин
[Мин] ыппын чэрчилэтэ уонна ойуурга саһылы эбэтэр куобаҕы эккирэттэрэ түһүөхпүн баҕарбытым. «ХС»

гл,сов
күүлэйдэттэ, дьаарбатта, хатааһылатта. Прокатил на велосипеде, на мотоцикле, на машине, на лодке

аат. Үүт сиикэйдии аһыйан бөлөнүйбүтэ. ☉ Густое закисшее некипяченое молоко, простокваша
Сайын үүтү бөлөнөх оҥорон, өссө ордугун ацидофилин оҥорон, кыылы онон аһатар үчүгэй. ТИиС
Онтон балачча буолаат, сибиинньэ аһылыга диэн биэдэрэнэн бөлөнөҕү хантан эрэ аҕалла. Н. Габышев
Атыыр оҕустары гидропонунан, бөлөнөҕүнэн уонна көөнньөрбөнөн эбии аһатабыт, таһырдьа күүлэйдэтэбит. «Кыым»
♦ Бөлөнөххө (бөлөнөҕөр) тот (уой, бөскөй, мөскөй, мөлбөй) кэпс. — эрэйэ суох дэлэй олоххо иитиллэн, үөскээн, тотурҕаа, күүһүргээ эбэтэр үчүгэйдик улаат, төлөһүй. ☉ Живя в достатке, иметь вид сытого, упитанного человека; с жиру беситься
Бөлөнөххө топпут Чолоҕор уолаттар Туостуур иһити Тоҕута тартылар, Мас иһити Хайыта бырахтылар. Саха нар. ыр.

туохт.
1. Икки өттүттэн кыараан, үтэн киир (хол., үрэх икки өттүнээҕи хайалар). ☉ Подходить вплотную, теснить, прижимать (напр., о горах по обоим берегам речки). Үрэх хапчайан барда. Тула өттүбүттэн хадаар таастар хапчайдылар
2. көсп. Кими эмэ тугунан эмэ хаайан, кыһарыйан, күөмчүлээ. ☉ Обижать, притеснять, ущемлять кого-л.
Кинилэри наһаа хапчайыма. Кинигэни, аһылыгы хааччый, күүлэйдэт. МП ККС
Профсоюзтар баһылыктара үлэтэ суох буолууну утары, оробуочайдары хапчайар сокуоннары таһаарыыны бопсууга эҥин кыттыыны ыларга күһэллэллэр. ДИМ
Түүн чысхаан улуйара, тымныы хапчайан, хоруобуйа атахтара тыаһаан хачыргыыллара, ханна күрүөм буоллаҕай? М. Горькай (тылб.)
ср. туркм. гапжамак ‘защемлять, ущемлять, прищемлять’, бур. хабшаха ‘зажать; сжать’

I
хаай I диэнтэн хай
аата. Бу ыйтан ордуктаах хаайыы тухары түөрт төгүл ыйытыллыбыттар. Эрилик Эристиин
Нээстэр Былатыанабыс, мин соҕотох киһибин, бырааба быһаарыыта, суут-сокуон хаайыыта улахан. Бэс Дьарааһын
Чысхаан, тымныы күннэргэ табалар турар сирдэрин иһигэр анал оҥоһуулаах хаайыыга күүлэйдэтиллэр. СИиТ
II
хаай II диэнтэн хай. аата. Кэнники Эллэй, оҕонньордоох эмээхсин хаайыыларын быһа гыммат курдук, көйгө кыыстарын ойох ылыах буолан сөбүлэнэр. Н. Неустроев
Хамхаадьаа биһиэхэ киирэ сырыттаҕына, аҕам хаайыы былаастаах көрдөһүүтүн ылынан, остуоруйалыыр буолара. И. Сосин
Ону да, хаайыы күүһүнэн быыкаатык сыпсырыйар уонна баһыыбалыыр. Н. Заболоцкай
III
аат. Киһини хаайан олордор сир, түрмэ. ☉ Тюрьма
Сиидэрэптэр, Малыкааннар дьыалаларын силиэдэбэтэлгэ ыыттылар, бэйэлэрин хаайыыттан таһааран кэбистилэр. Күндэ
Биһигини сорохпутун хаайыыттан таһааран кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Харабыллар киирэн, Мэхээһи хаайыыга умса анньан кэбиһэллэр. С. Ефремов
♦ Күлүүс хаайыыта — буруйдааҕы түрмэҕэ хаайан олордуу. ☉ Тюремное заключение
Сууттанан күлүүс хаайыытыгар хас да сыл сытан тахсыбыта. «Чолбон». Хаайыы (түрмэ) дойдулаа көр дойдулаа. Ыраахтааҕы былааһа элбэх киһини хаайыы дойдулаабыта
◊ Хаайыыга бырах калька. — тутан ылан хаай, хаайыыга ук. ☉ Бросать в тюрьму
Ыраахтааҕы хараҥа былааһа саба баттаан, мөккүһэр дьону хараҥа хаайыыга быраҕара. Күндэ

несов. 1. кого сирдээ, сиэт, илт; водить детей гулять оҕолору күүлэйдэтэ илт; водить слепого хараҕа суоҕу сирдээ; 2. кого--что (идти во главе) киллэр, сирдээн киллэр; водить полки в бой полкалары кыргыһыыга киллэр; 3. что (управлять движением) ыыт; водить трамвай трамвайы ыыт; 4. чем по чему сүүрт, ый; водить карандашом по карте карта устун харандааһы сүүрт (кэриччи көрдөрөн ыйан ис); 5. разг. (в игре) ыыт, оонньууну ыыт; # водить знакомство бил сие; водить дружбу доҕордос; водить за нос муннуттан сиэт (кими эмэ түөкэйдээ, албыннаа).

1. оҕус I диэнтэн дьаһ. туһ. Кылгас батыйатынан бэйэтин астарар, оҕустарар, аһара сатаан баран, ыччата ыксатан барбытыгар тохтотор. Саха фольк. Микиитэ сыыһа оҕустаран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Мин киһиэхэ үлэһэн, туура оҕустаран кэлбит муоспун кэргэним чочуйар. ПНИ ЭД
2. Киминэн эмэ оттот (хотуурунан) эбэтэр тугунан эмэ оту быстар (тиэхиньикэнэн). ☉ Косить или резать траву, используя кого-что-л.
   Косилканан, тыраахтарынан …… Төһө баҕарар оҕустар, Төһө баҕарар мустар. Күннүк Уурастыырап
   Урут бу хочоҕо Никииппэрэп кинээс бүтүн нэһилиэги мунньан биир күн күүлэйдэтэн оҕустарара, биир күн мустарара. М. Доҕордуурап
   Аҕам аах, сураҕа, Дьоҥкуотума күөл арҕаа баһын оҕустаран эрэллэр үһү. И. Семёнов
3. Туохха эмэ таарыйтар, саайтар эбэтэр туох эмэ күүстээх (хол., сүүрүк) дьайыытыгар түбэс. ☉ Наезжать на что-л., сталкиваться с чем-л. (при езде) или биться обо что-л., быть унесённым чем-л. (напр., течением)
   Саҥардыы ортолоон иһэн, кыайан салайбакка, сыарҕатын тааска халты оҕустарар. Болот Боотур
   Сүүрүккэ оҕустаран улам атан хаалан, нөҥүө биэрэги былдьаһар. Н. Заболоцкай
   Куурай нэксиэҕэ оҕустаран өрө өгдөс гына-гына айанныыр. П. Аввакумов
4. кэпс. Туох эмэ сыанатын хассыырга көрдөрөн, аптамаакка таһаартаран чиэгин, кибитээнсийэтин ыл. ☉ Отбить чек в кассе
   Хаассаҕа оҕустарбакка, таҥаһын төттөрү илдьэн ыйаата. В. Ойуурускай
   [Остолобуойга] уочараттаан, чиэк оҕустараҕын уонна бодунуоһу төттөрү илдьэн уураҕын. ФВН ЭХК
5. кэпс. Салгылатан чэбдигирт; таһырдьа салгыҥҥа куурт. ☉ Проветрить, провентилировать; освежиться на воздухе. Тумарча көймөстүбүт итии этин сөрүүн салгыҥҥа оҕустарар, эргичиҥниир. Тумарча
   Инчэҕэй тиити эрбээн, хайытан кэбистэххэ, мантан саас салгыҥҥа оҕустаран, кэм сарахыйыа, кууруо. «Чолбон»
   Ийэтэ бырастыынаны таһырдьа куурдааччы, тэбээччи, тыалга оҕустарааччы. Ю. Чернов (тылб.)
6. көсп. Уустук, ыар санааҕа ыллар эбэтэр улахан кыһалҕаны, эрэйи көр. ☉ Впадать в тягостные думы; испытывать нужду в чём-л.
   Маҥнайгы сылбар мин эмиэ үгүс хобдох санааларга оҕустарарым. В. Гаврильева
   Олох долгунугар оҕустарбыт курдук өйдөөр. В. Гольдеров
   Тайахтаан, балыктаан дьонноро, биир дойдулаахтара сэрии ыар сылларыгар улаханнык оҕустарбатахтара. «ХС»
   △ Туохтан эмэ сылтаан мөлтүүр турукка киир (үксүгэр доруобуйа туһунан). ☉ Причинить ущерб здоровью, оказать негативное влияние на здоровье
   Саас сынгаалаан сүрэҕэр оҕустарбытын буланнар, сыыйан кэбиспиттэрэ. Н. Габышев
   Килиимэт уларыйыытыгар сорохтор доруобуйалара көнөр, атыттар доруобуйаларыгар оҕустараллар, ыарыылара бэргиир. ТЕН ИДь
   Саамай куттанарым диэн, ньиэрбэтигэр оҕустарыан сөп. НТГ СУоС
   ♦ Куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбат көр куойа
   Арамаан оҕонньор букатын да баарды оҥостон куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбатаҕа. Күннүк Уурастыырап
   Арай Малаанньа кэргэнэ куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбат этэ. М. Попов. Кэтэххэ оҕустарбыт курдук — эмискэччи, олус соһуччу. ☉ Внезапно, неожиданно
   Булчуттар хайаларын буруйа улаханын туһунан мөккүһэ сытан, кэтэххэ оҕустарбыт курдук, кирис гына түстүлэр. П. Аввакумов. Очурга (олох очуругар) оҕустар — олоххор ыарахаттары көрсөн тэмтэрий, табыллыма. ☉ Терпеть неудачи в жизни. Туох түрүлүөнүгэр түбэһэн Түүннэри Түбүттэрдиҥ?! Олус хамнанан эрэҕин, Оҕоҕун очурга оҕустараайаҕын, Улуу күтүр өстөөх… А. Софронов
   Букатын оҕо сылдьан ыһыахтарга атах оонньуутугар кыттарын көрөрүм. Ол бэйэтэ очурга оҕустардаҕа. «ББ». Тэҥн. олох долгунугар оҕустарда; тэхтиргэ тэптэрдэ. Очурга оҕустарымаҥ, <тэхтиргэ тэптэримэҥ> алгыс. — олох ыарахаттарыгар түбэһимэҥ; этэҥҥэ сылдьыҥ. ☉ Пусть неудача обходит вас (слова благословения)
   [Киристиинэ:] Оҕолоруом, очурга оҕустарымаҥ, тэхтиргэ тэптэримэҥ! Суорун Омоллоон
   Очурга оҕустарар, тэхтиргэ тэптэрэр да кэммитигэр уохтаах тапталбыт күүстээх көмө буолуохтун, өй-санаа салгыахтын. С. Никифоров
   Ньургууна ис киирбэх сэбэрэтэ, оҕолуу намчы уоһа, тырым оонньуур хараҕа очурга оҕустарбатаҕын, кэхтэ илигин кэрэһэлииллэрэ. И. Федосеев. Өйүгэр да оҕустарбат — ол туһунан санаан да көрбөт. ☉ И не думать, и не собираться (делать что-л.), и в мыслях не держать
   Анатолий ийэтэ иккиһин кэргэннэнэр туһунан өйүгэр да оҕустарбакка, соҕотох кырдьыбыта. П. Аввакумов
   Олус үөрэн, сырдыкка үүтээнигэр төннөр туһунан өйүгэр да оҕустарбакка, булка тартаран, аһара баран испитэ. А. Сыромятникова
   [Арамаан:] Ол туһунан өйбөр да оҕустарбатаҕым. Е. Неймохов. Өйүгэр оҕустарбыт кэпс. — туохтан эмэ сыыстаран өйөсанаата булкуллар буолбут, оннук ыалдьыбыт. ☉ Психика расстроена (с головой не в порядке)
   Дьон кинини өйүгэр оҕустарбыт дуу диэн уорбалаабыттара. «ХС». Санааҕар да оҕустарыма — ол туһунан төрүт санаама, өйдөөн да ылыма. ☉ соотв. не бери в голову
   Үчүгэй сэбинэн сыыһа туттар диэни кини санаатыгар да оҕустаран аһарбатах буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
   Кинини улахаҥҥа ууруллубат, кини туһунан санааҕа да оҕустарыллыбат этэ. Софр. Данилов
   Кини эмискэ үлүгэр маннык үрдүк сыанабылы ылыам диэн санаатыгар да оҕустара илигэ. Н. Лугинов. Сүүскэ <бэрдэрбит> оҕустарбыт курдук <буол> — эмискэ дөйбүт курдук (буол). ☉ соотв. словно обухом по голове
   Мин тоҕо эрэ сүүскэ оҕустарбыт курдук буолбутум. П. Аввакумов. Уоска оҕустарбыт курдук <буол> — эмискэ саҥата суох (бар). ☉ Внезапно замолчать (букв. как будто ударили по губам)
   Айдаара олорбут дьон, уоска оҕустарбыт курдук, ах бараллар. Н. Якутскай
   Атыыһыт кыыһа саҥата суох, уоска оҕустарбыт курдук, ах баран турда. А. Сыромятникова
   ◊ Уҥуоххар оҕустар кэпс. — сылааһы аһаан сылаанньыйан, утуйуоххун баҕар, утуктаа. ☉ Впасть в полусонное состояние, разомлеть (после горячей сытной обильной пищи)
   Итии чэйгэ уҥуоҕун оҕустардаҕа, хаста да минньигэс-минньигэстик дьааһыйбахтаан ылла. Н. Лугинов
   Үүккэ хааһылаан, сүөгэй үрүҥнээх чэйи тото иһэн баран, уоллаах эмээхсин уҥуохтарыгар оҕустарбыттар. Н. Босиков. Уокка оҕустар кэпс. — элэктэриичэстибэ туогар холбоно сылдьар тугу эмэ таарыйан эчэй, оһоллон (алҕаска). ☉ Попасть под удар электрического тока, ударить током (случайно)
   Уокка оҕустарбыт киһини бастаан туоктан босхолуугун. «ХС»