көр сонуннук
Күн аайы, Сир аайы Чахчыны көрдүөххэ, Көрбүтү солуннук, Дириҥник өйдүөххэ. С. Данилов
Кэнники сылларга …… солуннук уонна күүттэриилээхтик үлэлиир эдэр поэттар үөскээн, биллэн-көстөн бардылар. В. Миронов

даҕ. Күүттэриилээх. ☉ Ожидаемый, долгожданный
Кэтэһиннэриилээх сурук кэлбит.  Кууһума кыргыттара хаһан киирэллэрин кэтэһэ олордо. Кэтэһиннэриилээх оҕолор бу сырыыга наһаа өр күүттэрбэтилэр. Тумарча
Ити барыта улахан кэтэһиннэриилээҕэ Дьөгүөссэни олус долгутар. В. Протодьяконов

эймэһий диэнтэн дьаһ
туһ. Сүрэҕи-быары эймэһитэр, этихааны имэҥирдэр күүттэриилээх, кыра да кэм кээмэйэ-кэрдиитэ сороххо уһун, сороххо кылгас буолар. Тумарча
Ырыаҕын Ньирилэтэн, ньиргиһитэн, Дьигиһитэн иһэҥҥин, Эҥээритэн, эймэһитэн, Эйээритэн түһэрэҕин. С. Тимофеев

даҕ. Күүтүүлээх; күүттэриилээх, баҕарыылаах, күндү. ☉ Ожидаемый, долгожданный; желанный, дорогой
Кэтэһиилээх Дед Мороз бытыга туртайан киирэр. Суорун Омоллоон
Өр күүттэрбэккэ, кэтэһиилээх уолчаан Толя Токосов эмиэ көтөн түстэ. И. Данилов
Саха сирин кииниттэн кэлэр почта туохтан да күндү, кэтэһиилээх буолара. А. Сыромятникова
Сарсыарда долгуйуулаах, кэтэһиилээх кэмнэрэ дьэ кэллэ. В. Яковлев

аат., хом. суолт. Айылҕаҕа үөскүүр бытархай харамай барыта. ☉ Насекомые (собир.)
Күлүмэн кэмэ этэ да, киэһээҥҥи сөрүүн түһэн араас үөн-көйүүр хаптайбыта. Далан
Сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах, үөн-көйүүр, от-мас барыта тиллэн, бары-барыта хамсаан, күүттэриилээх хотугу сайын кэллэ. Н. Павлов. Моонньоҕон угун сэттэ уон араас үөн-көйүүр көрүҥэ буортулуур. МУХСҮҮ

даҕ.
1. Кэтэһиннэриилээх, күүттэриилээх. ☉ Долгожданный
Күүстээх-уохтаах, Күүтүүлээх, кэтэбиллээх Күндү борокуот аал Күөнэ-маҥан күөнэ Күөрэс гынан көһүннэ. Саха нар. ыр. III
Бу айылаах дойду ото-маһа көҕөрөн, долгуйан кэлэрин көрөр дэлэ кэрэ, дэлэ кэтэбиллээх буолуо этэ дуо? Н. Заболоцкай
2. Харабыллаах, манабыллаах. ☉ Имеющий стражу, охрану, караул; тот, за которым ведется постоянный надзор, контроль, наблюдение
Утуйарым уочараттаах, Туттарым сокуоннаах, Кэпсэтэрим кэтэбиллээх, Барыта баһылыктаах. А. Софронов

1. даҕ., поэт.
2. Сандаархай күннээх, күүстээх тунал сырдыктаах. ☉ Яркий, полный сияния, света, лучезарный (напр., о солнце, весеннем светлом дне). Сандал күн. Сандал халлаан
   □ Былыт, …… быһытталанан арылла биэрдэ да — аан дойду көхсө сандал сырдыгынан арылыс гына түстэ. П. Филиппов
   Хоту дойдуга саамай кэрэ кэм — күүттэриилээх сандал саас үүннэ. «ХС»
3. Дьэҥкир ыраас, сырдык. ☉ Хрустально чистый, светлый, прозрачный (напр., о воздухе, стекле)
   Айгырас киэргэллэрин устан, сыгынньах дьылыгыраһан турар кытархай мастар быыстарыгар сандал салгын көҥүл күүлэйдиир. Л. Попов
   Саҥа ый күөрэйэн таҕыста, Сандал саҕаҕы сырдатта. Саһарҕа
4. Сандаара сырдаан көстөр, сырдык, сандаархай дьүһүннээх. ☉ Светлый, яркий, выделяющийся светлым нарядным видом
   Сайылыгым барахсан, Саҥа ырбаахылаах саҥастыы Сандал дьиэлэриҥ бачыгыраан, Сандаарбыккын саҥалыы. Р. Баҕатаайыскай
   Алтаны-көмүһү бүрүммүт Алар тыа сырдыы алаарар, Сандал дуй мандардаах күһүммүт Сайыны ыраах атаарар. М. Ефимов
5. көсп. Сырдык, сырдык иэйиилээх. ☉ Светлый, счастливый, радужный (напр., о мыслях)
   Төрөөбүт түөлбэ көмүс күөлүм Үөскээбит үллэр үрүмэ үрэҕим! Сырдык сыһыы сандал санааҕытын Санньытар, саппаҕырдар эрэ буолумаҥ. М. Тимофеев
   [Хомус] Өссө ыллыыр Лена сандал Бүгүҥҥүтүн айхаллаан, Киниэхэ баар үрдүк анал, Киниэхэ баар соргу-талаан. И. Гоголев
6. аат суолт. Чаҕылхай сырдык; сандаарыы, чаҕылыйыы. ☉ Яркий свет, сияние чего-л. (напр., солнца, луны); светлый, яркий вид чего-л.. Сайан үүнэр сарсыардам Сандалыгар тэҥниирим, Үөмэн кэлэр киэһэкэм Үчүгэйэ диэхтиирим. Д. Васильев
   Халыҥ ойуурга киирдилэр. Киһи уҥуохтаах намыһах ньылбаан сыыр ый сандалыгар хаҥас субу көстөн кэллэ. Н. Габышев
   Биһиги кэннибитигэр халлаан илин аҥаара көстө илик эрээри адьас чугас күн сандалынан туолар. В. Быков (тылб.)
   ср. тюрк. йан ‘гореть’

1. аат.
2. Туох эмэ кытыы, ойоҕос өттө. ☉ Край, сторона, бок, ребро чего-л.
   Халлаан илин кырыыта суһуктуйан барда. Амма Аччыгыйа
   [Чаҕылҕан] сырдыгар кыһайан көрдөххө, арыт былыт кырыыта адаарыс гынан көстөн ааһар. Н. Якутскай
   Оҕонньор ытыһын кырыытынан хараҕын уутун сотунна. Софр. Данилов
   Никита Калинович, өндөйөн, кырыыга олорор киһини ыҥырбыта. В. Яковлев
3. Туох эмэ биилээх сытыы өттө. ☉ Грань чего-л.; острый край какого-л. предмета
   Сүгэ кырыыта.  Кыһыҥҥы кылбаа маҥан күнүм кыыбылаан батас кырыытын курдук Кылбалдьыйа көтөн тахсар. П. Ойуунускай
   Үгүс ыстыык сытыы кырыыта Сардаҥа уотунан сырдыыр. И. Эртюков
   [Ыһыы] быһар кырыылара [биилэрэ], эркиннэрэ ыраас ньуурдаахтар, кичэйэн туран кылааккайдаммыттар. ННС ЧАа
4. даҕ. суолт. Кытыыга, уһукка ыраах турар, баар (сир туһунан). ☉ Отдаленный, окраинный (о местности)
   Күүттэриилээх ыһыах күнэ Кырыы сиргэ бүгүн үүннэ. Р. Баҕатаайыскай
   Кырыы тыаҕа киирбитин кэннэ, иннигэр дьон кэпсэтэр саҥалара ньамаласта. И. Гоголев
   [Сметанин төрөппүттэрэ] былыргыта Орто Бүлүү улууһун кырыы нэһилиэгэр Чачыга олорбуттар. КНЗ ТС
   Бу аҕыйах киһилээх кырыы нэһилиэккэ абааһы баҕас дэлэй. «ХС»
   ◊ Кырыытынан сылдьар кэпс. — кимиэхэ эмэ өһүргэнэн ойоҕоһунан сырыт. ☉ Дуться на кого-л. (букв. ходит боком)
   Миэхэ кырыытынан сылдьар. ПЭК СЯЯ. Кырыы хараҕынан кынчайан көрбөтө — болҕомтотун уурбат, аахайбат, кимиэхэ эмэ хайдах да буоллун диэбит курдук сыһыаннас. ☉ Совершенно не обращать внимания на кого-л., игнорировать кого-л., пренебрегать кем-л.; хоть бы хны, хоть бы что кому-л.
   Дьиэ иһигэр көтөн түстүлэр да, ыалдьыт дьон быһыытынан уҥа диэки олордулар да, дьиэлээх киһи кинилэргэ ыт да киирдэҕэ диэбэтэ, кырыы хараҕынан кынчайан көрбөтө. Ньургун Боотур
   Тиэтэйэн иһэр дьон, кырыы харахтарынан кынчайан да көрбөккө тахсан хаалаллар. Эрилик Эристиин
   ◊ Тыҥ кырыыта — халлаан илин саҕаҕа сырдаан эрэрэ биллиитэ. ☉ Начало утренней зари
   Тыҥ кырыыта охсуллан, Тылбааран сырдаан барбыта. Күннүк Уурастыырап. Тыҥ кырыыта саҥардыы аһыллыыта, Дмитриев хомуна охсон, учааскалары кэрийэ барбыта. «Ленин с.». Тэҥн. тыҥ хатыыта
   тюрк. кыр, хыр, киру

даҕ.
1. Хоччорхой, кытаанах эбэтэр олус халыҥ буолан бороҕой (үксүгэр таҥас туһунан). ☉ Жесткий или слишком грубый, толстый, стесняющий движения (обычно об одежде)
Тугу да билбэккэ сыарҕаҕа олорон иһэр киһи …… кэннин хайыһан көрөөрү гыммыта, саҕынньаҕа көһүүнэ бэрт буолан, кыайан эргиллибэтэ. В. Протодьяконов
Кыыс хас да төгүл тыраахтар тиһилигэр атаҕын уураары уунна да, көһүүн таба күрүмэтэ кыайан уурдарбата. Дьолбут к. Таба ыстааным хаамарга көһүүн. «ХС»
2. Көһүйбүт курдук, аанньа токуруйбат (хол., тарбах, илии). ☉ Малоподвижный, неуклюжий, негибкий (напр., о руках, пальцах)
Дьокуускайга биир хаһыат эрэдээксийэтигар …… үөрүйэҕэ суох көһүүн тарбахтарынан бадьахтаммыт ыарахан ис хоһоонноох суругу кытта кичэллэн оҥоһуллубут түөрт-биэс хаартыска тиийэн кэлбитэ. В. Яковлев
Инчэҕэй таҥаһы көһүүн тарбахтарынан ылан, ытын хааннаах түүтүн сэрэнэн сотто, кичэйэн ыраастаата. Н. Борисов
△ Кытаанах, хоччорхой, токуруйбат (хол., түү). ☉ Жесткий, твердый (напр., о перьях)
[Буура Дохсун бухатыыр] үҥүүнү көлүннэри охсубут курдук көһүүн соҕус көҕүс түүлээх …… оҕо хотой кыыл буолан …… улуу халлаан улаҕатыгар олодуйа охсуллан таҕыста. Эрилик Эристиин
Тоҥсоҕой кутуругар эмиэ өйөнөр: кутуругун дороххой, көһүүн куорсуннара мас хатырыгар бөҕөтүк тирэнэллэр. ББЕ З
△ Имигэһэ, сымсата суох. ☉ Неуклюжий, неповоротливый
Көтөр эрэ барыта, көһүүн анды буолбатах. П. Тобуруокап
Хойууктар, уйуктаах буолан баран, нэстэрэ, көһүүннэрэ кэпсэлгэ киирэр. Багдарыын Сүлбэ
3. көсп. Тоҥуй, хаҕыс, тымныы; элэккэйэ суох, тоҥкуруун (киһи, сыһыан). ☉ Черствый, холодный, жесткий, нелюдимый; неприветливый (о человеке)
Баҕар эн, сэгэриэм, миигиттэн, Бу көһүүн, ыарахан киһиттэн, Хоргутан-хараастан ыллаатыаҥ, Кистээҥҥин бүтэйдии ытаатыаҥ? М. Тимофеев
Дьүөгэлэрэ киниэхэ кэнникинэн тоҕо эрэ тоҥкуруун, көһүүн буолан испиттэр. С. Федотов
Кини убайын курдук көһүүн буолбатах. Кыргыттарга сыстаҕас, онон [билсэр кыыс] баара чахчы. П. Аввакумов
4. Бытаан, көнтөрүк. ☉ Неповоротливый, неуклюжий, медлительный
Омос көрдөххө дайылгы, Көһүүн уолчаан ыксал кэмҥэ Оноҕос тэҥэ ойор эбит. Р. Баҕатаайыскай
Наһаа мөдөөн, олус көһүүн курдук да, киниэхэ ким баҕарар ымсыырыах кыыма баар — сүрэх-санаа баҕата. С. Федотов
△ Саҥаны ылынымтыата суох, хаалынньаҥ, унуку. ☉ Косный, рутинный, консервативный
Туох эмэ саҥа үөскээһинигэр онуоха көһүүннэр. Суорун Омоллоон
Сүөһү туһунан өйдүүрэ Сүрдээх тутах, көһүүн. Нуктуу түстэр эрэ Нус-хас олоҕу түһүүр. С. Тарасов
Аныгы ыччат көһүүн буолла, үчүгэй өттүгэр, хайдах эрэ, ыараата дииргэ эрэ тиийиллэр. Э. Соколов
5. Хойуу, сөҥ (куолас). ☉ Грубый, низкий и глухой (голос)
Татаар эмээхсинэ Фатима эр киһилии көһүүн куолаһынан кими эрэ мөҕөр. И. Гоголев
6. Күүттэххэ бараммат, хамсаабат, барбат курдук бытаан (күн-дьыл, бириэмэ туһунан). ☉ Двигающийся очень медленно, будто стоит на месте, остановился (о течении времени — напр., при ожидании)
Хараҥа түүҥҥэ хонук сири көрдүүр кэриэтэ, күүттэриилээх дьыл-хонук Көһүүнүн ньии, кэлэрэ! Р. Баҕатаайыскай
Бүтүн көһүүн чаас ааспытын кэннэ кинини иһирдьэ хоско аһарбыттара. Софр. Данилов. Көһүүн күн-дьыл аалыҥнаан Аргыый устар. К. Кулиев (тылб.)

1. даҕ., кэпс. Быһый. ☉ Быстроногий, быстрый (в беге)
   Барахсан атахтаах сылгы этэ, уһунугар үчүгэйэ, тэппит атаҕын кубулуппат сүүрүк. «ХС»
   Кулун бастаан утаа эрэ кыайан сүүрбэт, хонноҕо аһыллан, тыыллан сүүрдэҕинэ, бука, атахтаах ахан буолуохтаах. М. Чооруоһап
   «Аттар да, Дьөгүөрэ Ньукулаайабыс, бэйэҥ билэрин курдук, атахтаах соҕустар», — диир Курчугуунап. «ХС»
2. аат суолт. Хаамар, сүүрэр кыахтаах ким эмэ. ☉ Тот, кто способен ходить, бегать
   Торопуун уола кэлиэҕиттэн ыла, аанын атахтаах атыллаабат буолла, аһыырбыт суох диэн эрэрэ эмээхсинэ мааҕын. Болот Боотур
   Куһаҕан өлүү буолбут сириттэн Атахтаах барыта куотар. И. Гоголев. Ырыаһыт манна буолбут, кылыыһыт манна буолбут, ыстаҥаһыт манна буолбут, — тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт. Саха фольк.
   ♦ Атахтаах оҥорбот — сүүрэн тулуппат. ☉ Он легко побеждает кого-л. в беге
   Бөрө онтон сылгылар куоппуттарыттан эр ылан, сонно тута кэннилэриттэн түһүнэн кэбиспитэ, атахтаах оҥорботоҕо, биир улахан арбадай такымыгар түспүтэ. Р. Кулаковскай
   Буулур ат субуруһа олорор түөрт нэһилиэк бастыҥнарын атахтаах оҥорботох сылгы. Н. Босиков
   Ол оннугар эмиэ бу дистанцияҕа Мэҥэ Хаҥалас Чыычааҕа аммалар Тумулларын уонна чурапчылар Буурҕаларын атахтаах оҥорбото. «Кыым»
   Икки атахтаах көр икки атах. Үүт баар эбит икки атахтаахха өлбөт мэҥэ уута, үрүҥ илгэ, тыын уһатааччы, күүс эбээччи. П. Ойуунускай
   Ол бириэмэҕэ икки атахтаах, босхо бастаах бороҥ урааҥхай суоҕа эбитэ үһү. Саха сэһ. I
   Үөрэх, билии суоҕуттан ордук икки атахтаахха туох ночоот, сор, түҥнэри кыраныы баар буолуой? Суорун Омоллоон
   Тэҥн. иэҕэйэр икки атахтаах. Илиилээх-атахтаах оҥорбото көр илиилээх-атахтаах. Биир дойдулаахпыт Г. Христофоров Бурятия кэскиллээх бөҕөһүн Б. Цыдыповы олох илиилээх-атахтаах оҥорбот. «ЭК»
   Опыттаах маастар Николай Рожин Читаттан кэлбит М. Шарафуллины илиилээх-атахтаах оҥорбото. «Кыым»
   Иэҕэйэр икки атахтаах көр икки атах. Ый аҥаарын быһа күүппүттэрэ да, сискэ иэҕэйэр икки атахтаах баар сибикитэ биллибэтэҕэ. Н. Босиков
   Эйиэхэ эрэ тыл баар буоллаҕай? Иэҕэйэр икки атахтаах бары тыллаах. С. Ефремов. Сүүрэр атахтаах — түөрт атахтаах кыыл барыта. ☉ Все четвероногое царство, весь четвероногий мир
   Сүүрэр атахтаах ыраахтааҕыта — хахай кыыл. Амма Аччыгыйа
   Кылааннаах түүлээххин Кыыбаҕаҕа ылларыма, Сүүрэр атахтааххын Сүдүрүүҥҥэ оҕустарыма. П. Ойуунускай
   Сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах, үөн-көйүүр, от-мас — барыта тиллэн, бары-барыта хамсаан, күүттэриилээх хотугу сайын кэлиитигэр үөрэн эрдэҕэ дии. Н. Павлов
   Түөрт атахтаах көр сүүрэр атахтаах. Бэл түөрт атахтаах бүдүрүйэр. Баал Хабырыыс
   Оттон түөрт атахтаахтан Ордук чулууларын, Көй салгын көбүөрүнэтин Көрбүт дьоллоохторун Тойук гынан туойар Тоҕо сатамматый? И. Чаҕылҕан. Чэпчэки атахтаах — түргэн сырыылаах, түргэн атахтаах. ☉ Быстроногий, быстроходный, резвый
   Лэгиэн олус чэпчэки атахтаах күөх буулур аттаммыта. Н. Босиков. Ыарахан атахтаах — 1) киһи кэлэрин абааһы көрөн, ыарыһах бэргиир, кыра оҕо ыалдьар диэн кими эмэ сөбүлээбэккэ этии. ☉ Неодобрительное выражение в отношении человека, который своим посещением вызывает у больного обострение, а у маленького ребенка — болезнь (букв. с тяжелой ногой)
   Бэҕэһээ Ньолоох уола кэлэригэр бэргээн буорайа сыспыта. Күтүр өстөөх ыарахан атахтаах эбит, ол иһин бэйэтэ даҕаны туох аанньа киһи баарай. А. Софронов; 2) кыра аайы хамнаабат, улахан хамнаһы, соболоҥу көрдүүр (киһи). ☉ Тяжелый на подъем, требующий большую мзду за свою услугу (человек)
   «Баардаах киһи, эмтэттэрэн абыраныа этэ. Ыарахан соҕус атахтаах киһи буолуо, бука», — диэн баран, Сүөдэр биэлсэри дьиэтигэр ыҥырда. Амма Аччыгыйа