n. strength; күүстээх a. strong; күүс-уох n. strength, power, might; күүһүмсүй= v. to pretend to be strong

даҕ. Уҥуоҕунан үрдүк гынан баран этиргэнэ, көстөр улахан быччыҥнара суох. ☉ Высокий, худощавый, с неразвитой мускулатурой
Хостон биир синньигэс сирэйдээх, үрдүк уҥуохтаах сула киһи тахсан кэллэ. Болот Боотур
Кеша дьарамай, сула эрээри, миэхэ күүһүмсүйэр, мас тардыһаары тииһэр. Н. Габышев
«Мин этиим эрэ», — чэгиэн куоластаах сула киһи дьон ортотугар сүөдэйэн турда. «ХС»

туохт. Күүскүн-уоххун, кыаххын көрдөрө сатаа, күүһүмсүй, күүһүргээ. ☉ Демонстрировать силу, мощь, энергию
[Нүһэр Дархан:] Орой мэниктэр уоҕурҕаан Омуннаах соҕустук оонньуу сыстылар, Уҥуохтара, илиилэрэ кычыгыламмытын Улахаҥҥа уурума. И. Гоголев
Уон ордуга икки сааспыттан кистээн уоҕурҕуу оонньуур оҕо буолан баартым. Тоҥ Суорун
[Аттар] уоҕургууллар, бугуһуйаллар, Үөргү-сүөргү көрбөхтүүллэр, Үҥкүүлээн битийэн ылбахтыыллар. «ХС»

туохт.
1. Күүс-уох кии рэн модьу, кыайыгас буол, сит-хот. ☉ Мужать, становиться сильнее, крепче
Уол модьурҕаабыт.  Даҕанча эт-хаан өттүнэн модьурҕаата, сиһин этэ ситтэ, буутун этэ буста. Далан
«Һок! Сэргэйбит модьурҕаабытын! Быччыҥ бөҕө дии. Бу тутан көрүҥ!» — диэн Сеня омуннурда. Н. Лугинов
2. Кимиэхэ эмэ күүһүмсүй, күүскүн көрдөрө сатаа. ☉ Стремиться, стараться казаться сильным, пытаться демонстрировать свою силу. Брэлэнь, күүстээх курдук санамматыҥ да ордук: хантан модьургуугун, тоҕо миэхэ мордьооттуугун. Эвен фольк.

аат.
1. Киһи, сүөһү сыҥааҕын уута тохтон сынньылыйара. ☉ Жидкость, выделяемая в полости рта человека и животного и смачивающая пищу при жевании, слюна
Айах иһигэр сыраан тахсан мунньустан уобуллубут аһылыгы илитэр уонна сымнатар. СИиТ
Ону көрөөт, Киэнтээсэп дьабадьыларыттан айаҕын сыраана тохтуохха айылаах ньалҕарыйан таҕыста. «ХС»
2. Балыгы бүрүйэ сылдьар чалахай, балык салыҥа. ☉ Слизь (рыбья). Балык сырааныгар биһилиннэ. Сырааннаах балык.
3. көсп., сэнээн. Күүһэ-уоҕа суох, мөлтөх, көлөөк киһи. ☉ Слабый, немощный, вялый (о человеке)
[Мохсоҕол — Моҕойго] Күөх сыраан, хайа күүскүнэн көстөр халлааҥҥа көрүлүөххүнүй? П. Ойуунускай
[Миша] Тимирдэйгэ холуйдахха сыраан, ол үрдүнэн күүһүмсүйэн, утарылаһан өлөр. Н. Босиков
◊ Сыраан быччархайа — сырааны үөскэтэн таһаарар быччархай. ☉ Слюнная железа
Илдьи ыстыырга аһылык сыраан быччархайдара таһаарбыт убаҕаһынан илитиллэр. ББЕ З
ср. ДТС йар ‘слюна’

туохт.
1. Иҥиирситии тартаран, этиҥ-сииниҥ барыта өрө күүрэн кэл (үксүгэр өлөөрү гыммыт киһи). ☉ Судорожно напрягаться всем телом, биться в судорогах, агонизировать (обычно на смертном одре)
Мүлдьү уһуутаан, чиччигинээн баран, налыс гына түһэр. Төбөтүн босхо быраҕан, хамсаабат буолан хаалар. Суорун Омоллоон
Ойууннара иҥиир-ситиитин тартаран, чиччигинии-чиччигинии мөхсүмэхтээн, хардьыгынаталаан баран, сотору уоскуйда. Болот Боотур
Охонооһой төбөҕө таптаран, Туймааран тыастаахтык оҕунна, Чиччигинээн, иҥиирин тартаран, Дьигиҥнээт, чиккэйэ оҕуста. Дьуон Дьаҥылы
△ Быччыҥнаргын барытын күүрдэн өрө тыылла, быыппаста түс. ☉ Собрав силы, напрячься всем телом, напружиниться
Онуоха айыы бухатыыра өрө чиччигинии түстэ, үс төгүл хабырынан хачыгыратта. Ньургун Боотур
Кукушкин аҥаар атаҕынан тобуктуу түһээт, тиэрэ мэтэрийэн чиччигинээтэ, сутуруктуу туппут уҥа илиитин кэлгиэтиттэн мүччү тардан күөрэс гыннаран таһаарда. Амма Аччыгыйа
Чучунаа кэлгиэлээх быатын быһа тыыллаары чиччигинии мөхсөр. «ХС»
2. Туттарымаары эбэтэр сөбүлээбэккэ өрө мөхсө сырыт, дэлби күүрэн хаал (хол., аты этэргэ). ☉ Производить резкие движения, биться, дёргаться, вставать на дыбы (напр., о лошади)
Онуоха ата соҕотохто ойон кээстэ, чиччигиниичиччигинии сүүрэн быыппаһынна. Суорун Омоллоон
Мэхээлэ ыстанан кэбиһээри өрө чиччигинии турар атын көнтөһүн харбыыр. Амма Аччыгыйа
Тайах өрө чиччигинии түһээт, үстэтүөртэ ойдо уонна сирэйинэн умса хорулла түстэ. Т. Сметанин
3. көсп. Олус омуннуран-төлөннүрэн, күүрэн, уоҕуран күүскэ хамсан-имсэн, күүһүмсүй. ☉ Горячиться, петушиться, делая резкие движения, демонстрируя силу
Мин күн бэҕэһээ эдэр буолан чиччигинээн сылдьыбытым баара, бүгүн кырдьа оҕустум дии. Амма Аччыгыйа
Уйбааскы охсуһуох киһи курдук чиччигинээн баран, ким да кини диэки буолбатын көрөн, хам барарга тиийэр. Софр. Данилов
Биирдэ саҥардыы отумаһы тардан көрө, чиччигинии сырыттахпына күүлэйгэ ыҥырбыттара. Р. Кулаковскай
Альберт сулбу ыстанан туран, охсуһаары чиччигиниирин Коля уонна Вася хам тута сылдьаллар. «ХС»

I
туохт.
1.
тарт диэнтэн холб. туһ. [Кыыстаах уол] сыһыары тардыһан, бэйэ-бэйэлэригэр умсугуйсан уһуннук уурастылар. Саха фольк. Дьоно үөрэ-көтө кыһыллыбыт балыгы тардыспытынан, айахтарыгар симмитинэн бараллар. «ХС»
Уйбаан аҕатын кытары …… оҥочо ханаппаакылыыра, муҥха тардыһара. «ХС»
2. Илиигинэн туохтан эмэ тутуһан баран бүтүн бэйэҕин тардан туруор. ☉ Ухватившись за что-л., подтянуться, чтобы сесть или встать
Сайсары баттыктарыттан тардыһан турарга мөккүһэр. Суорун Омоллоон
Аянитов кириэһилэтин өйөнөрүттэн тардыһан турда. Софр. Данилов
[Эмээхсин] кийиитин көмөтүнэн быаттан тардыһан олордо. М. Доҕордуурап
△ Быаҕа бааллан иһэн төттөрүлэс, атын сир диэки дьүккүс. ☉ Тянуть в другую сторону, упираться (будучи запряжённым, на поводке и т. п.)
Сиэттим. Бөрөм өсөһөн тардыһан көрөөрү гынна, төбөтүн булкуйбахтаата. Т. Сметанин
Ойоҕос ат, бостуруоҥката босхо баран, тардыспакка гынан көрө-көрө, сүүрүүтүн эбэн истэ. Эрилик Эристиин
3. Кимиэхэ-туохха эмэ дьулус, талас. ☉ Тянуться, испытывать тягу, стремиться к кому-чему-л.
Киһи баайга тардыһар. Амма Аччыгыйа
Маннык [сааскы] күн аҥаардастыы үчүгэйи эрэ баҕараҕын, үтүөҕэ эрэ тардыһаҕын. Н. Лугинов
[Маҕаачый] соҕотох ынах буолан тэһийбэтэ, үөргэ тардыһара эбитэ дуу, пиэрмэ сүөһүлэригэр бара турара. Далан
Биһиги бэйэ-бэйэбитигэр муҥура суох тардыһар этибит эрээри, дьиҥ өйдөһүүгэ кэлин хаһан да тиийбэтэхпит. «ХС»
4. Биир-биир кэлэн биир сиргэ түмүлүн, мунньуһун; туохха эмэ холбос, кыттыс. ☉ Стягиваться, собираться в одном месте; присоединиться к кому-чему-л.
Оонньуу өрөгөйө — бэс ыйын ортото — ыһыах. Ыҥырсан, тардыһан ыһыахха барыы, мааны таҥаһы таҥныы. Далан
Таммахтар мунньустан, тардыста сүүрүгүрэн, улуу өрүстэр буоланнар, таас хайалары тоҕута солоон түһэллэр. Амма Аччыгыйа
[Баайдар] билигин албыннаан, түөкэйдээн бэйэлэрин кэккэлэригэр дьон тардыһаллар. С. Ефремов
5. эргэр. Туох эмэ үөһэттэн бэриллэргэ тиксээри дьулус, ону көрдөс. ☉ Добиваться чего-л., просить что-л. у всевышнего, искать что-л. (напр., счастье)
Икки ини-бии Аҥыы-аҥыы айхал тардыһа Арахсан хааллылар. А. Софронов
Сарсын эн дойдулуоҥ, сарсын мин өрөгөй тардыһа, аат-сурах былдьаһа барыам. П. Ойуунускай
Нэһиилэ, кыл тыына кырдырҕаан, Сур тыына сурдурҕаан, Өрөгөй көрдөһө, Талаан тардыһа сытта. С. Васильев
♦ Атах тардыс көр атах
Ити эдэркээн киһиэхэ атах тардыһарыгар ат наада буолаарай. А. Сыромятникова
Ханыы тардыс көр ханыы. Биир суоссоҕотох хатыҥыр уоллаахтара, эр киһи быһыытынан, эр киһини, Дьулустааны ханыы тардыспыттыы одуулаһар. Э. Соколов
◊ Мас тардыс спорт. — мас тардыһыытыгар күрэхтэс. ☉ Соревноваться в перетягивании палки
Мас тардыһан, көтөхсөн, хары баттаһан быйыл ким аҕамсыйан, күүһэ мөлтөөбүтэ, ким үүнэн, күүс киллэриммитэ быһаарылынна. Амма Аччыгыйа
Кеша дьарамай, сула эрээри миэхэ күүһүмсүйэр, мас тардыһаары тииһэр. Н. Габышев
II
даҕ., кэпс. Кыра дэҥи көрбөт, тулуйбат; кыраттан кыыһырар, өһүргэнэр. ☉ Легко приходящий в раздражение, вспыльчивый
Тардыс киһи син биир кыыһырсыан, көҥөһүөн, холдьохсуон наада. Далан
Уола киһитинэн мөлтөҕүн, майгытынан тардыһын Никифоров кинээс билэрэ. М. Доҕордуурап
Макаар [«Бэйэтэ эмтиэкэ»] өйөсанаата муҥутаҕын, майгыта-сигилитэ татымын, тардыһын ааптар уустуктук иҥэн-тоҥон көрдөрөр. «ХС»

I
аат.
1. Киһи илиитэ эбэтэр тоҕоноҕуттан үөһээ өттө. ☉ Рука человека, предплечье
Кеша дьарамай, сула эрээри, миэхэ күүһүмсүйэр, …… холун боллоруттаҕас быччыҥнарын көөчүктүүр. Н. Габышев
Ходуһа отторун ходуйар, Холу, быччыҥы имитэр Хоодуот күннэр кэллилэр. Эллэй
Холо суохтар, буута суохтар Хобдох-көтөх көрүҥнээхтэр, Доҕолоҥнор, ыарыһахтар Доҕотторум — фронтовиктар. И. Эртюков
Ийэм холбуттан сулбу тарта, мөҕөн барда. «ХС»
2. Кыыл, сүөһү илин атаҕа; идэһэ сүөһү эбэтэр булт кыылын илин атаҕа саннын хаптаҕайын кытта бииргэ эттэнэн ылыллыбыта. ☉ Передняя нога животных; передняя нога с лопаткой (как часть туши)
[Дайыыкка] өрө өндөйөн, ат арыый бытаарбытыгар, холуттан тирэннэ. А. Сыромятникова
Эһэ, кылгастык кыланан ылаат, тохтуу биэрэн уҥа холунун саланан ылла. Кэпсээннэр
Мииҥҥэ сүөһү холун, ойоҕоһун, түөһүн, амынньыарын туһаналлар. ТИИ ЭОСА
Үрэх баһын ат тиҥэһэлэрэ холлорунан ордуктар. АНП СЭЭ
3. көсп. Киһи кыаҕа (хол., эт-хаан эбэтэр үп-ас өттүнэн). ☉ Возможности человека (напр., физические или материальные)
Биһи эмиэ хаалсыбаппыт, Холбутунан оттуубут. Күннүк Уурастыырап
Айарга-тутарга манна бэйэбитигэр даҕаны киһи мыыммат, биир уол оҕо холугар холоонноох үлэ баар. В. Васильев
Үс лиитирэ үүт! Мин холбор ыар таһаҕас. «ХС»
♦ <Буутун этэ буспут,> холун этэ хойдубут көр хойун
Ол сыллар холбут этин хойуннаран, Биһигини таһаарбыттара олох суолугар. С. Данилов
Быстар дьадаҥы ыал уоллара Бичик Сэмэн сүүрбэ сааһыгар тиийэн холун этэ хойдубута, буутун этэ муҥутаабыта, сиһин этэ сиппитэ. Н. Якутскай. Киһи холун (хол) иһинэн — кыаллар, киһи кыайыан сөптөөх, наһаа ыарырҕаппакка эрэ оҥоһуллар. ☉ соотв. по силам
Урут киэҥник, холкутук олорбуппут, холбут эрэ иһинэн үлэлээбиппит аны уурайыахтаах. У. Нуолур
Биригэдьиир киниэхэ сөптөөх, холун иһинэн үлэни булан соруйара. И. Сосин
Бу сырыыга хол иһинэн үлэ — сиэрдийэ быһыыта. «ХС»
Кугас ыт холун кыбынаайаҕын көр кыбын. Хайа, доҕор, кугас ыт холун кыбынаайаҕын (өс ном.). Холо аһылынна — хонноҕо аһылынна диэн курдук (көр хоннох). Үтүө сылгы барахсан кэнникинэн холо дьэ аһыллан, айана өссө уорааннаммыкка дылы буолла. Н. Лугинов
Холум аһылла, тиритэ, Күннүктээн үлэлээтим. С. Спиридонова
Холо уһулунна (быһынна) — илиитэ быһынна диэн курдук (көр илии). [Жирков] Тумултан спиннингнээн, уҥа холо быстан, кумахха иттэннэри түһэн сытта. Н. Габышев
Ньими сытан хаалбыт бурдугу өрө тарыйан косилка быһаҕар олордон биэрии манан аҕай үлэ буолбат этэ. Киһи холо уһуллар, илиитэ улук буолар үлэтэ этэ. «ЭК». Холтон хоҥнуотун хоҥнорон ылбыт курдук — туох эрэ олус үчүгэйтэн маппыт курдук олус күүскэ, улаханнык (хомойдо). ☉ Очень сильно, глубоко (разочароваться; букв. подобно тому, как оторвать последнее ребро у стегна)
Холтон хоҥнуотун ылбыт курдук Хомойдохпун да. Д. Говоров. Холун былдьаппыт кэпс. — туох эмэ үлэҕэ кыаҕын, күүһүн таһынан үлэлээн сылайбыт, эстибит. ☉ Надорвать силы, физически не осилить, не справиться с каким-л. делом, оказавшимся сверх возможностей
Кыайан, сатаан охсубат киһи холун былдьатар сирэ буолла. Үлэ үө. Холун таһынан — ким эмэ кыаҕын таһынан. ☉ Сверх чьих-л. возможностей
Кини бүгүн оскуола сарайын хаарын аҥаар уһугуттан түһэрэн барар санаалааҕа. Соҕотох киһиэхэ холун таһынан буолсук. Н. Габышев
◊ Тулаайах хол көр тулаайах. Хол этэ — окумал кэлин быччыҥа. ☉ Трёхглавая мышца
Ат холун этэ дьиримнээн, тардыалаан ыла турарын оҕонньор одууласта. А. Сыромятникова
Сааһырбыт сылгы холун этигэр силгэлэрэ уонна уҥуохтара чэпчииллэр. АНП СЭЭ
др.-тюрк., тюрк. хол.
II
хол дойду көр дойду
Тэгил дойдуга тэҥнээҕин, хол дойдуга холооннооҕун булбатах (өс хоһ.). Хол дойдуттан Холооннооҕун булбатах Хоннохтоох отчут аатыран, Иннибин кимиэхэ да биэрбэккэ Икки атахтаахха сөхтөрүөм этэ. В. Гольдеров
Иван Егорович инициативатынан ытык ымыыбыт [хомус] араас дойдуларга аймахтарын булла, хол дойдуларга холоонноохторун көрүстэ. К. Уткин