көр күһэҥэ
Кыаһааннара кылырдаан, күҥэһэ, ойбон тимирдэрэ килбэҥнэһэн, дүҥүрүн охсуута улааттар-улаатан, тиҥийэн-таҥыйан киирэн барар. Күннүк Уурастыырап. Ойуун таҥнар таҥаһыгар күнү көрдөрөр тимиринэн оҥоһуллубут төгүрүк күҥэһэ көхсүгэр иилиллэ сылдьар буолара. ПИС КК

I
быстар I диэн курдук. Бу күннэргэ бары да харчынан быһыннылар
♦ Баһа быһынна — өллө. ☉ Сыграть в ящик (умереть)
Буута быстарынан көр буут I. Бөрөм миэхэ эргиллэн да көрбөккө, ойуур диэки буута быстарынан субурус гынан хаалла. Т. Сметанин. Бырда быстыбыт — эстэ сылайбыт, күүһүттэн-уоҕуттан эстибит. ☉ Иссякать, истощаться; выбиваться из сил
Кэлин уһугар бырда быстар, олус диэн утатар, аччыктыыр, олоро түһэр. Суорун Омоллоон. Ойдуоҥ дуу, быстыаҥ дуу — туохтан эмэ улаханнык күһэллэн. ☉ Под давлением обстоятельств, вынужденно (делать, совершать что-л.). Быстыам дуу, ойдуом дуу, барсарбар эрэ тиийдим.
◊ Быстар дьадаҥы — аһары, олус дьадаҥы. ☉ Очень бедный
Аулларыгар биир эмэ сэниэ ыал суоҕа, барыта быстар дьадаҥы ыаллар этэ. Эрилик Эристиин. Быстар уһуга (бараныыта) — ханнык эмэ сир саамай кытыыта, бүтэр уһуга. ☉ Крайняя точка какой-л. местности
Бу сир куорат ыалын быстар бараныыта эбит. Эрилик Эристиин
II
быс диэнтэн бэй., атын
туһ. [Маҥнайгы кыыс:] Биһиги бэйэбит Биир туспа Былаанна Быһыныаҕыҥ! Күндэ
Ол күҥҥэ кыайыыны ыламмыт Уот кыһыл былааҕы аспыппыт. Дьон-норуот иннигэр быстаммыт, Көҥүлү, бу дьолу ылбыппыт. С. Васильев
Кини ойуурга тахсан, уһун синньигэс ураҕас быһынан, ампаар диэки үөмэр былаастаан хааман испитэ. Н. Заболоцкай
♦ Күн <хараҕата> тулунна, күһэҥэ <быата> быһынна — өлөр өлүү кэллэ, өлүү мүччүрүйбэт буолла. ☉ Наступила смерть неминуемая (букв. отлетела закрепа солнца, оторвалось күһэҥэ — металлическая пластина на спине шаманского костюма; по старинному поверью, если во время камлания порвется шнур от күһэҥэ, то шаман должен неминуемо умереть, тут же на месте)
Дьэ... Буо... Күн тулунна, күһэҥэ быһынна; киэҥ көхсүм кыараата, уһун санаам кылгаата; өлүү бөҕө, дьэ, үтүрүөтэ, алдьархай бөҕө, дьэ, ааҥнаата. Ньургун Боотур

үмүрүй диэнтэн төхт
көрүҥ. Күн хараарара, Күһэҥэ быстара кэлэн, Өлүүлээх долгун субу үрдүбүнэн Үмүрүйтэлээри гынан эрдэҕинэ, Арай иһиллэр «Аҕаа!» — диир хаһыы, Аарык чуораан айманарыныы! «ХС»
«Кини маннык эбит дии, оттон мин акаары!» — дии саныыр кини, Соня тырымнаспыт харахтарын, …… иэдэстэрэ үмүрүйтэлээн ыла-ыла, дьолломмут, үөрбүт-көппүт мичээрин көрөкөрө. Л. Толстой (тылб.)

тыаһы үт. туохт. Бүтэҥи тыаһы таһааран, ыга сабылын (үксүн икки хаптаҕай, үчүгэйдик ыпсыһар предметтэр тустарынан). ☉ С глухим стуком плотно придвинуть, присоединить друг к другу, соприкоснуться друг с другом (обычно о двух плоскостях чего-л.)
Оҥкучах аана дьип гына түстэ. ПЭК СЯЯ
Күнү-ыйы бүөлүөх курдук Күтүр улахан көхсүгэр Толбонноох көмүс күһэҥэ куйаҕын Көхсүн хараҕар күөйэн Кэтэн «дьип» гыннаран кэбистэ. П. Ядрихинскай
Аан тыаһа бэрт ыараханнык дьип гына түстэ. АаНА СТОТ

туохт. Туох эмэ бүтүнтэн, бииргэ сылдьартан арахсан, хоҥнон кэл. ☉ Отделяться, отрываться, отваливаться от чего-л. целого
Чаанньык оргуйан …… туллубут тутааҕын үүтүнэн итии туман өрө дьурулаата. Амма Аччыгыйа
Сааны көрбүтүм — сомуога туллан хаалбыт. Т. Сметанин
Өр уһуннук туттуллубут өтүйэ уга ытаһата сахсайан, халкыҥнаан туллуон да сөп. ПАЕ ОСС
♦ Күн <хараҕата> туллара, күһэҥэ <быата> быстара буолла (күһэйдэ) көр күһэҥэ. Иккиэн түөс түөстэриттэн анньыһан турдулар... Дьэ, күн туллара, күһэҥэ быстара диэн дьэ буолла. Саха фольк. Кэтэҕэ тулунна көр кэтэх. Киһиргээн кэтэҕэ тулларын кэрэйбэт (өс хоһ.). Туллар тутаах — туох эмэ саамай сүрүнэ, олоҕо. ☉ Основа, самая важная, главная часть чего-л.
Сүөһү диэн саха киһитин иитимньитин биир суол туллар тутааҕа. М. Доҕордуурап
Настаа илгэлээх Ийэ сирин эргийэр киинигэр, туллар тутааҕар, Москваҕа …… тиийэн кэлбитэ. П. Аввакумов
Балыыһа биир туллар тутааҕа Афанасий Платонович Ушницкайга бүгүн хара сарсыардаттан ыла үгүс түбүктээх күн үүммүтэ. В. Васильев. Туллубат тулааһын <өҕүллүбэт өһүө> — кимиэхэ, туохха эмэ өйөбүл буолар күүс, ким эмэ тирэҕэ, эрэлэ. ☉ Сила, поддерживающая кого-что-л., опора, надежда
[Бэрэсидьиэн:] Эһиги, уустар, саха омук духуобунай култууратын биир туллубат тулааһына, силлибэт силиһэ буоларгытын өйдөөн туран, …… үлэлээҥхамсааҥ! «Кыым». Тулхадыйбат (туллаҥнаабат, туллубат) тулааһын көр тулааһын
ср. эвенк. тул-дардаай ‘обломаться (о роге) у корня’

аат. Киһи-сүөһү быттыга. ☉ Пах (человека или животного)
Дуся бөҕүөрбүт илиилэрин ынаҕын сымсыгар уган ириэрэ олордо. «ХС»
Термометры оҕо хонноҕун анныгар эбэтэр сымсыгар кыбытыллар. Дьиэ к. Утарылаһааччыны уҥа атаҕыттан ылбыт буоллахха — атаҕын икки илиинэн ыга кууһан баран, уҥа саннынан сымсыга анньыллар. АГГ ХТ
◊ Уу сымса — быттык саамай чараас өттө. ☉ Самая тонкая, нежная часть паха
«Биир уолга ийэ тайах икки оҕотунаан тахсан биэрбитин, аһартыы-аһартыы, эҥин баска ытыалаан охтортообут этэ. — Эбэтэр уу сымсыгар», — диир Пуд Ильич. Далан
Күнүм тулунна, Күһэҥэм быһынна, Эн хааллыҥ — мин бардым Эчикийэ, иһим түгэҕэ аҕай, …… Икки уу сымсым аҕай …… Икки ылгын таас ойоҕоһум аҕай. П. Ойуунускай
Икки ылгын таас ойоҕоһум, Икки уу сымсым, Икки эмиийим кэрэтэ Икки эбир дьаҕыл ньилбэгим ыарыйдылар. Саха нар. ыр. II
ср. ДТС йамыз, алт. чамыш, ног. ямыз, бур. сами ‘пах’

туохт.
1. Урукку устаҕынан аччаа (үксүн уһун синньигэс туох эрэ туһунан). ☉ Стать коротким, стать короче, укоротиться (обычно о длинном и тонком предмете)
Харандааһым олус кылгаабыт. Мас кэлгийэр быам быстан кылгаан хаалбыт.  Мэйии сигналынан былчыҥнар кумуйаллар, атыннык эттэххэ кылгыыллар уонна сонууллар. КЗА АҮө
2. Аҕыйаа, кылгас буол (кэм туһунан). ☉ Уменьшаться, сокращаться, уходить (о времени)
Өлбөт үйэлээх айылҕа Өлөр тыыннаах ыччата, Мин барахсан, бу дойдуга Бото болдьоҕум кылгаата. С. Данилов
Күммүт аны кылгаата, Күлүк түүммүт уһаата. Н. Тарабукин (тылб.)
Арыгыны батыһа сылдьан наһаа чаастатык иһэр киһи олоҕо кылгыыр, эрдэ кырдьар. ЛЛА АКДС
3. көсп. Тиийиммэт, түгэммэт буол, мөлтөө. ☉ Нуждаться, испытывать нехватку в чем-л., лишаться возможностей что-л. делать
Дьахтар кининэн барамматах. Дьэ киһилии олороо инибин, онто суох, кини ыалдьыбытын тухары бэркэ кылгаатыбыт, дьадайдыбыт. Н. Неустроев
Ыксыыр, кылгыыр саххытыгар Ыраас сырдык сыдьаайдаах Ыркый ойуур быыһыгар Ымыыларда ыллатыҥ — Ыраах хаалбыт кыраайгыт Ыйдаҥара түһүөҕэ. Күннүк Уурастыырап
Көлөһүммүт буорга тохто, Көнөр оннугар, күн-түүн кылгаан, Суол-суол аайы сутаан охто Буорайан испит күммүт ааста. Дьуон Дьаҥылы
4. тыл үөр. Суруйарга саҥарарга дөбөҥсүйэр гына аччатыллыбыт буол (хол., биирдэм эбэтэр холбуу тылы, этиини бастакы буукубаларынан, сүһүөхтэринэн өйдөнөр гына кылгатыы). ☉ Иметь буквенное сокращение, быть сокращенным (напр., об аббревиатурах, сокращенных сложных словах, предложениях). Маныаха хомсомуол, холкуос, политссыльнай, ССКП курдуктар ханнык тыллар кылгаабыттарыттан үөскээбиттэрин биллэрии оҕо тыла сайдарыгар, тыл этимологиятын өйдөөн туран саҥарарыгар уонна суруйарыгар улахан көмөлөөх. ПНЕ СТ
Аһаҕас дорҕооннор ахсаан өттүнэн, атыннык эттэххэ, уһуулларынан, кылгыылларынан уратылаһаллара эмиэ баар. ВМС СДО
5. мат. Ханнык эмэ чыыһылаҕа түҥэтиллэн, кыра чыыһылаларынан бэрилин, көрдөрүлүн (доруоп туһунан). ☉ Быть сокращенным (о дроби)
Доруоп кылгыыр саамай улахан уопсай түҥэтээччилэрэ буолар. ВНЯ М-5
♦ Иннэ кылгаабыт — иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> диэн курдук (көр илин I)
Утуйбакка эрэйдэнэбин — инним кылгаан, Улам аҕыйаан иһэллэр олоруохтаах күннэрим. С. Тарасов
Дьөгүөрчээн оҕонньор кэннэ ырааппыт, иннэ кылгаабыт киһи. С. Никифоров
Сир-халлаан икки ардыгар чороҥ соҕотоҕун, уот сиэбит төҥүргэһин курдук туран хаалбыт, иннэ кылгаабыт киһи санаата киэҥин, холкутун, сүрэҕэ сылааһын сөҕөҕүн. КНЗ ТС. Тыһа кылгаата (ыт <кэлин> тыһын курдук кылгаабыт, ыт тыһыныы кылгаабыт) — кыаҕа тиийбэтэ; кыаҕын таһынан буолла. ☉ Иметь ограниченные возможности; оказаться несостоятельным в чем-л., не хватило пороху у кого-л. «Арай ыт тыһыныы кылгаабыт диэн олоробун
Салбаныкы, Сүөдээх итиччэ сордонон тутан биэртэрин кэннэ…» — Никифоров кинээс сыналыйа соҕус саҥарда. М. Доҕордуурап
Мастаах оскуолата түөрт эрэ кылаастааҕа. Ханна эмэ ыраах баран үөрэнэргэ тыс кылгаан биэрбитэ. Багдарыын Сүлбэ
Син бултаамахтаабыт киһи хаар бөҕө баттаан, ыыра кыараабыт, тыһа кылгаабыт быһыылаах. М. Чооруоһап. Тэҥн. тыһа тиийбэтэ. Уһун санаата кылгаата — ыксаата, кытаанах суолга түбэстэ, тугу да гыныан булбата. ☉ Опешить, растеряться, попасть в трудное положение
Дойду иччилэрэ, ойуубичик уолаттар, кыргыттар көмүс уйаларын үрүҥ-маҥан ньээкэлэрин дэлби тэбистэрээри уһун санаалара кылгаата, киэҥ көҕүстэрэ кыараата. Саха фольк. Күн тулунна, Күһэҥэ быһынна; Киэҥ көхсүм кыараата, Уһун санаам кылгаата; Өлүү бөҕө дьэ үтүрүөтэ, Алдьархай бөҕө дьэ ааҥнаата. Ньургун Боотур
Кини киһи да буоллар, Киэҥ көхсө сүүтүктээҕэр кыараата, уһун санаата саптааҕар кылгаата. Ньургун Боотур
◊ Тыына кылгаата (тыынара кылгаата) — бөтүөхтээн, аҕылаан тыынар (хол., ыалдьан, сылайан, олус өрүкүйэн). ☉ Дышать тяжело, с трудом, задыхаться, еле переводить дыхание (напр., от болезни, усталости, чрезмерного возбуждения)
[Уйбаанчык] тыына кылгаата, уҥуохтара кычыгыланна, этэ умайда, хараҕа хараарталаан ылла. П. Ойуунускай
Кислородунан тыынан сытар эбит. Онтукатын уоһуттан араардар эрэ муннун төбөтүгэр, уостарын тулатыгар күөхтүҥү күлүктэр көбүтэлээн тахсаллар, тыына кылгаабытынан бараахтыыр. Амма Аччыгыйа
[Ньургуһун:] Аттыбар кини кэллэр эрэ Тоҕо иҥим миэнэ итийэрий, Уҥуоҕум хамсаан кэлэрий? Туохтан тыыным кылгыырый, Этим-сииним дьырылыырый? Суорун Омоллоон
Төһө, да кыһаммытын, букунаспытын иһин, тыына кылгаан, тыҥата эргэрбит күөртүү харбыҥнаан барда. Н. Заболоцкай

1. аат.
2. Мууһу аллардахха тахсар уулаах чөҥөлөк. ☉ Отверстие во льду, прорубь, лунка
   Ойбон мууһун ыраастыыр сүүр курдук оҥорон, онон бултаабыттар. Далан
   Күөл ортотугар төгүрүк ойбон аллараллар. М. Попов
   Балыксыттар тууларын субу аҕай көрбүттэр, ойбонноро буруолуу сытар. Сэмээр Баһылай
3. кэпс. Кыыл баһын оройо, дьулайа. ☉ Теменная часть головы зверя (уязвимое место)
   Эһэ ойбонун тэһэ оҕустахха, кини бэрт улахан куттала суох. ПЭК СЯЯ
4. этногр. Ойуун биилиттэн үөһээ өттүгэр баар көҥдөй сирдэр (кыырарыгар турукка киирэн баран, ол сиригэр уһуктааҕынан, биилээҕинэн да анньыннаҕына туох да буолбат, хаан да тахсыбат). ☉ Полые неуязвимые места туловища шамана (во время камлания, в состоянии транса, шаман может воткнуть в такое место что-л. острое, а тело при этом остаётся целым и невредимым)
   Дьиҥнээх ойууннар, удаҕаннар эттэригэр-сииннэригэр хастыы да ойбонноох буолаллар. И. Гоголев
   Итинник былырбылыргыттан улахан айдарыылаах, ойбонноох эрэ ойууннар оҥорор кыахтаахтара. ИПН АОК
5. даҕ. суолт. Толору, түгэҕэ көстүбэт астаах (иһити этэргэ); дэлэгэй, бараммат (аһы этэргэ). ☉ Переполненный так, что не видно дна (о сосуде); обильный, в изобилии (о еде)
   Бадаайы хамыйаҕын ылан кытыйаҕа ыытан кэбиспит, онтукайа ким баҕарар иһэр ойбон кытаҕа буолбут. Саха фольк. Былыргы урууга кымыһы уонна эти кытта хайаан да ойбон саламаат, арыылаах суорат баар буолар эбит. Далан
   Киэһээҥҥи аһылыкка Маарыйа эмээхсин икки уһаат кымыһы киллэрэн, ойбон кымыс аһан кэбистэ. М. Доҕордуурап
   ♦ Ойбон баас нор. айымнь., поэт. — ааһан-араҕан биэрбэт ыар өйдөбүл. ☉ Глубокая рана (душевная)
   Уоттаахкүөстээх охсуһуу Уурайбытын кэнниттэн Ойбон бааһы оһоруу Оппуоһугар турдубут. Саха нар. ыр. III
   Сэрии, оһол уота умуллан Ойбон бааспыт оһоруллан, Илиилэрин ньыппарынан Үлэ дьоно турдулар. Эллэй
   Саха норуота, Иннигинэн дьулуруй Улуу аҕа дойдубут Ойбон бааһа остун диэн. С. Васильев. Ойбонун тап — тоҕоостоох түгэни таба туһан, мүччү тутума; ким эмэ санаатын тап. ☉ Не упустить, использовать момент; найти подход к кому-л.
   Санин киһитин санаатын көтөҕөөрү ойбонун таппыта, уоскутар тылы чуо булбута. И. Тургенев (тылб.). Уолбат ойбон — дэлэйэ, эбиллэ турар ас-үөл, бараммат баайдуол. ☉ Неиссякаемый источник изобилия и богатства
   Уолбат ойбон, Уйгубыйаҥ Дьоллоох туона, Кэскиллээх тэлгэһэ Алгыстаах ыһыах Биһиэхэ буолла курдук! Саха нар. ыр. I
   Аттаах хонуга, Сатыы өйүөтэ Уолбат ойбон Чөҥөрө чүөмпэ буолаарыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Солооһуммут, уулаатахха быһаҕас түспэт уолбат ойбон курдук, үрдүк үүнүүнэн өрүкүйэн эрэр. М. Доҕордуурап. Хайыр (хайырбыт) ойбон харахтаах фольк. — дириҥник чөҥөрүйэн көстөр харахтаах (Дьыл оҕуһун хоһуйарга тут-лар халбаҥнаабат олук). ☉ С глубоко посаженными глазами (постоянный эпитет для описания символа зимы — по представлению предков, огромного быка изо льда)
   Дьыл оҕуһа Болуо муус муруннаах, хайырбыт ойбон харахтаах Кыаһаан муус кыламаннаах. Саха фольк. Көмнөх хаар көлөһүннээх, Хайыр ойбон харахтаах, Уһун ураа муостаах Дьыл оҕуһун Утаардаҕым буоллун! Өксөкүлээх Өлөксөй
   ◊ Кулгаах (үтүмэх) ойбон көр кулгаах
   Чэгиэн мууһу Хоруо курдук Хордурҕаччы анньаннар Кулгаах ойбонноро диэн Кудулутан кэбистилэр. Болот Боотур. Күрэх ойбоно балык. — муус аннынан муҥхалыырга балыгы нырыылаан күрэтэр кыра-кыра ойбоннортон биирдэстэрэ. ☉ Одна из маленьких прорубей, через которую при подлёдной ловле неводом длинными жердями гонят рыбу
   Күрэх ойбонноро диэн Көҥүрүтэн истилэр. «ББ». Ойбон арыы эргэр. — урут сахалар ууллубут ынах арыытын этэллэрэ (хол., ыһыахха). ☉ Топлёное сливочное масло (напр., приготовляемое для угощения на празднике Ысыах)
   Ордьоох баай кыыһа улахан түһүлгэ ортотугар ынах арыытын уулларан баран, саар ыаҕаска кутан, ойбон арыы диэн оҥорбут. М. Соров
   Сүрүн остуолга ойбон арыы ууруллара. В. Кондаков
   Былыр ыһыахха ууллубут арыыны улахан иһиккэ кутан, иһэн күрэхтэһэллэрэ үһү, ону ойбон арыылаах ыһыах диэн ааттыыллар. КЕФ СТАҮө. Ойбон ас эргэр. — былыр улахан иһиккэ ууллубут арыыга лэппиэскэни тооротон уонна сылгы иһин кырбаан кутан оҥорор астара (урууга ыалдьыттары күндүлүүр астара). ☉ В старину: блюдо, представляющее собой большое количество масла с крошёными лепёшками и конскими внутренностями в огромном сосуде (угощение для гостей на свадьбе)
   Уруу саҕаланыыта ыалдьыттарга ойбон аһы амсаттылар. Ойбон баас көр баас II. Хотойу үс төгүрүк сылга иитиэхтииргэ сөбүлэһэн, ойбон баастарын бэйэтэ билэринэн отоһулаан эмтээн кэбистэ. Д. Апросимов
   Күн Толомон Ньургустай Тоҕус сиринэн ойбон баастаммыт, Аҕыс сиринэн сырҕан баастаммыт. ТТИГ КХКК
   Ойбон күөл (көлүйэ) — 1) көр күөл. Анньыллыбыт сэргэ мас Охтонсууллан түспэтин, Аллаһыылаах ойбон күөл, Уута уолан бүппэтин. Күннүк Уурастыырап
   Бөһүөлэк анныгар бүөрдүү түһэ сытар быыкаа уһун синньигэс ойбон күөлэ мууһун үрдүнэн барбах эрэ ньалҕарыйбыт этэ. Н. Заболоцкай; 2) ойбоҥҥо маарынныыр төгүрүк күөл. ☉ Маленькое круглое озерцо
   Ойбон көлүйэҕэ хомус быыһынан үөмэн киирбитим. М. Тимофеев-Терёшкин. Ойбон тимир этногр. — ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр баайыллар, ортотугар хайаҕастаах төгүрүк тимир; күһэҥэ (саха итэҕэлинэн бу тимир сири бэлиэтиир, онтон хайаҕаһынан ойуун Аллараа дойдуга киирэн тахсар). ☉ Металлический кружочек с отверстием в середине на спине шаманского костюма (по поверью якутов, кружочек обозначает землю, а вырез — прорубь, лунку, через к-рую шаман спускается в Нижний мир). Ойуун ойбон тимирэ кыырарыгар улахан суолталаах. Ойбонтон уулааһын — өбүгэ оонньуута: уҥа илиигинэн хаҥас кулгааххын, хаҥас илиигинэн уҥа атаххын тутан баран сиргэ турар тугу эмэ (хол., уулаах иһити) төҥкөйөн айаххар кыбытан ылыы. ☉ Старинная якутская игра: прихватывая правой рукой левое ухо, придерживая левой рукой правую приподнятую ногу, игрок должен ртом поднять какой-л. предмет с пола (напр., сосуд с водой)
   Ойбонтон уулааһын — оҕо эрдэхтэн дьарыктаннахха улахан туһалаах буолуон сөп. ФАС ӨОо. Ойбону көһөрүү — өбүгэ оонньуута: муннукка турар икки иһит уутун утары турар икки кураанах иһиккэ тугунан эмэ (хол., хамыйаҕынан) баһан таһарга күрэхтэһии (түргэнник таһан бүтэрбит уонна элбэх ууну таспыт хамаанда кыайар). ☉ Старинная якутская игра: из двух сосудов с водой нужно перетаскать воду чем-л. (напр., черпалкой, большой деревянной ложкой) в пустые сосуды, стоящие напротив (побеждает команда, к-рая первой опустошила один сосуд с водой и у к-рой оказалось больше воды в другом)
   Ойбону көһөрүүгэ хас да киһи икки аҥыы хайдыһан оонньууллар. ФАС ӨОо. Ойбон хайыҥа — аллардахха ойбон тула мунньуллан тахсар муус, ойбон кытыытыгар чөмөхтөммүт муус. ☉ Ледяной валик вокруг лунки проруби
   Сэбирдэх [киһи аата] маҥкытын төбөтүн ойбон хайыҥар тирээн баран, куоҕалдьытан куйуурун бадараанын тэбии турда. Амма Аччыгыйа. Сулгаах ойбонноро балык. — муҥха икки ойоҕоһунан сөп түбэһиннэрэн алларыллар кыра-кыра ойбоннор (түһүүттэн таһаарыы чардаакка диэри муҥханы соһорго аналлаахтар). ☉ Небольшие проруби по обеим сторонам тони для проталкивания вперёд неводных норил (от основной большой проруби, куда опускают невод, до той, через к-рую выталкивают). Сулгаах ойбоннорун аллартаан бүттүлэр
   ср. уйг. ойпаҥ ‘впадина, рытвина’, тув. ойбак ‘небольшая круглая полынья, прорубь’

1. аат.
2. Сырдыгы, итиини биэрэн, сиргэ олох үөскүүрүгэр төрүт буолар, мэлдьи уот кутаанан умайар, төгүрүк быһыылаах халлаан эттигэ. ☉ Солнце
   Сааскы күн кыстык хаары Саҥата суох сууһарар. С. Данилов
   Чэмэлийэр күн, күн орто буолтун туоһулуурдуу, сырдык чаҕылын таас түннүк нөҥүө, муостаҕа сандаарыччы тыкпытын өйдөөтө. М. Доҕордуурап
   Оҕо организмын бөҕөргөтөргө күн уотун, ыраас салгыны уонна ууну туһаныы улахан суолталаах. Дьиэ к.
3. Суукка сырдык кэмэ: күн тахсыаҕыттан күн киириэр диэри. ☉ День
   Күн ортото. — Аһыылаахтарга аһыыр ас амтана сүппүтэ. Күн уһуна-кылгаһа биллибэт буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Сааскы ылааҥы күн Өлөөн халыҥ хаардаах Чигдитийбит буоругар үктэнэн туран, мин сүрэҕим мөҕүл гынна. «ХС»
4. Биир суукка, биир хонук. ☉ Сутки
   Биэс күн сынньалаҥ ыллым. Уоппускам бүтэрэ үс күн хаалла. — Үһүс күммүтүгэр элбэх иһирик ойуурдары кэрийдибит. Т. Сметанин
5. Туох эмэ оҥоһуллар, буолар тустаах кэмэ, бириэмэтэ. ☉ Определенный момент, в который происходит что-л.
   Үөлэһин үүтүн өҥөйөр күнүм, Тоҥ суолун тордуур күнүм, Ир суолун ирдиир кэмим Күөн түөспэр Күөйдэҕэ буолуо. П. Ойуунускай
   Албын бааһынай биир кур оҕустаах. Бу оҕуһун уотан баран, өлөрөр күнэ буолбут. Суорун Омоллоон
   Хайа күн Никифоров кинээскэ түҥүр буолуоҕуттан ыла, кини баайдарга өрө-сала көтөр үгэстэммитэ. М. Доҕордуурап
6. Кэм, бириэмэ. ☉ Время
   Сыл, күн баран иһэр. Оҕом улаатан хаалбытын бүгүн эрэ өйдөөтүм. С. Ефремов
   Күннэр, ыйдар ааһан истилэр. Н. Павлов
   Урукку күннэргэ илиигэ тутуурдаах, өттүккэ харалаах киһиэхэ билигин туох да суоҕа ордук кыһыылаах буолла. Т. Сметанин
7. Киһи дьылҕатынан быһыллыбыт өлөр чаас, өлөр кэм. ☉ Время смерти человека, предопределенное судьбой
   Күнүҥ иннигэр өлбөккүн (өс хоһ.). Күнүм туолла, кэмим-кэрдиим кэллэ (өс хоһ.). Кини билигин күнэ кылгаабыт киһи. Н. Якутскай
   Бу аҕай өлөөрү сылдьар киһи, сүрэҕэ-быара курдаттыы билэ-таайа сырыттаҕа. Барахсан күнэ кэлэн турдаҕа. В. Иванов
8. Туох эмэ түбэлтэҕэ, дьаһалга аналлаах ый ханнык эмэ чыыһылата. ☉ Определенный день какого-л. месяца, посвященный какому-л. событию, мероприятию
   Быйыл, иккис сылын, Дьокуускай куораттан ураты өссө кэккэ оройуоннары хабан, поэзия күнэ атаарылынна. «ХС»
   Пиэрмэҕэ ыйга бииртэн итэҕэһэ суох хайаан да санитарнай күн олохтонуохтаах. «ЭК»
9. Күн, халлаан сигилитэ, ичигэһэ-тымныыта, ардаҕа-тыала. ☉ Погода. Бүгүн үчүгэй күн буолар чинчилээх. Күн туран биэрдэҕинэ, оппутун кэбиһэн бүтэриэхпит
10. эргэр. Ойуун таҥаһын көхсүгэр иилиллэр, күн дьүһүннээх төгүрүк тимир чараас лоскуйа. ☉ Металлический кружок на спине шаманского костюма, изображающий солнце.
11. эргэр. Холкуостаах үлэлээбит үлэтин учуоттуур кээмэй. ☉ Трудодень
    Мин күнүм элбэх. Дохуотум элбэх. Онтукабын үчүгэйдик иҥэриниэхпин баҕарабын. С. Ефремов
    Тукаларыам, кэбис, боруоктаһымаҥ. Холкуоспутугар оҥоробун. Хайа, күн аахсыам этэ буоллаҕа дии. Пьесалар-1955. Дохуоту үллэстии арыыйда сиэрдээх соҕус бириинсибэ үлэлээбит күн ахсаанынан көрөн түҥэтии этэ. АИА КХО
12. көсп. Ким эмэ күндү киһитин, тапталлааҕын ааттыыр тыла. ☉ Обращение к любимому, дорогому человеку
    Олохпун, дьолбун эйиэхэ аныам, Оо, ойон ньургуйар мин күнүөм! Күннүк Уурастыырап
    Өһүргэппит буоллахпына, Өйдөт, миигин, — мин көнүөм. Биирдэ таптыыр хараххынан Көрөн үөрдүөҥ дуо, күнүөм. Дьуон Дьаҥылы
13. көсп. Туох эмэ ордук табыллар эбэтэр үчүгэй кэмэ. ☉ Самая лучшая пора для кого-чего-л.. Уулаах отону хомуйарга билигин күнэ. — Саҥа ситэн-хотон күнүгэр сылдьар киһи
14. даҕ. суолт. Олус күндү, күҥҥэ тэҥнээх. ☉ Лучезарный, подобный солнцу
    Көрөбүөн, күөх томтор көс сиртэн кылбайбыт Сулустаах бэргэһэ курдуктук, Ол онно утуйбут көҥүлү аҕалбыт, Өлөрү кыайбыт күн доҕорбут. Эллэй
    Сүүрбэ сыл күн ааккытын Саҥата суох ааттыыр этэ, Таптыыр оҕо аһыытын, Кутурҕанын кэриэтэ. С. Данилов
    ♦ Аан ийэ дойдуттан (дайдыттан) арахсар күн фольк. — төрөөбүт сиртэнбуортан арахсан барар күн. ☉ День расставания, прощания с родимой землей
    Алтаннаахай атастары кытта Аргыстаһан сылдьыбыппыт Аан ийэ дайдыттан Арахсар күммүтүгэр Ахтылҕаннаах эбит буолаарай. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Аныгы уол оҕо барахсан Аан ийэ дайдыбыттан Арахсар күнүм кэллэҕэ диэн Санааҕа-онооҕо ылларан, Санньыйыаҕа диэн санаабаппын. П. Ойуунускай. Киһи күнэ буол — аһыныгас санаалаах буол. ☉ Быть добрым, отзывчивым, добросердечным
    Ылларбын булан төлүөм этэ буоллаҕа дии. Айыы оҕото буолаар, киһи күнэ буолаар. Күндэ. Күммүт тахсыа, күөрэгэйбит ыллыа — үчүгэй кэмҥэ тиийиэхпит, олохпут тупсуо диэн өйдөбүллээх. ☉ соотв. будет и на нашей улице праздник. Күн арҕааттан тахсыа — хайдах да гынан кыаллыбат суол (күн арҕааттан хаһан да тахсыбатын кэриэтэ, бу дьыала хайдах да кыаллыбат диэн тэҥнээн, дьүһүннээн этии). ☉ Нечто невозможное, неосуществимое (букв. если это случится, солнце взойдет с запада)
    Ньургун Дьулустааны сүүрэн кыайдаҕына, күн арҕааттан тахсыа. — Пахай, бостуой мин оһуокай таһаардахпына, сарсын күн арҕааттан тахсыа. Н. Туобулаахап. Күн бокуойа суох — олох солото суох. ☉ Не имеющий ни минуты покоя, очень занятой. Күн бокуойа суох оҕонньор. Күн (күн-ый) буол — туох эмэ иэдээнтэн, алдьархайтан быыһаа; дурдахахха буол. ☉ Защитить, заслонить от какой-л. опасности; отвести беду, вызволить из беды
    Аҕаа, ийээ, күн буолуҥутууй! Быыһааҥытыый! «ХС»
    «Ганя уол түбэҕэ кэлэн эйиэхэ күн-ый буолла эбээт», — диэн иккиэн балай эмэ уоскуйбуппут кэннэ аҕам аттыбытыгар олорон дьэ кэпсээбитэ. «ХС». Күн бүтэйинэ — күн тахса илигинэ. ☉ Рано, до восхода солнца
    Сабардам оҕонньор күн бүтэйинэ турда, мүччү-хаччы таҥнаат, таһырдьа таҕыста. Болот Боотур
    Дьэ эмиэ күһүн да күһүн! Күн бүтэйинэ туран мин Хаар хаһыҥ үрүҥ көмүһүн Хардырҕаччы кэһэбин. Баал Хабырыыс
    Күн бүтэйинэ дьахталлар, ыаҕайаларын тоҕонохтонон, ынахтарын ыы тахсыбыттара. Агидель к. Күн быатын туттар эргэр. — быыһабыл, өрүһүлтэ буол, көмөтө оҥор; быыһаа. ☉ Быть единственным спасением; выручать, спасать
    Бу күөл баар буолан күн быатын туттарда диэн Үрүҥ күөл диэн буолбут. СТДТ. Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт (киһи) — ытыктанар, убаастанар киһи (былыр саха улуу ойууннарын иннилэрин быһа хаампаттара). ☉ Уважаемый, почитаемый человек (букв. нельзя его обойти с солнечной стороны — в старину нельзя было обходить спереди, т. е. с солнечной стороны, великих шаманов). Күн диэки үстэ көр — өлөргүттэн туох да өрүһүйбэт буолла, онон күнүҥ сирин кытта бырастыылас (былыр хоппут өстөөхтөрүн өлөрөөрү туран итинник этэллэр эбит). ☉ Прощайся с белым светом (обращение к обреченному на смерть)
    Курастыҥы түүлээх хардаҥ эһэ хаайдаҕына, эн тугу хоргутуоҥуй, күн диэки үстэ көрөргө тиийэҕин. Н. Заболоцкай
    Эн суоҕуҥ буоллар, букатын бүтэр, күн диэки үстэ көрөр эбиппин. В. Протодьяконов. Күн ииктээтэ — былыт быыһынан күн уотун сардаҥата сап курдук сыыйыллан турарын этэллэр (күн «ииктээтэҕинэ», ардах буолуохтаах). ☉ Сквозь тучи тонкими нитями пробиваются солнечные лучи (признак приближения дождя). Күн ииктээтэ — ардах кэлэрэ буолуо. Күн көрүн эккирэт көр көр II. Күн күдэнэ гын (оҥор) — имири эс, суох оҥор. ☉ Разорять, опустошать
    Нэһилиэк кинээстэрин кытта Тирэһэн көрүөм; Чоочо баай тойон абаҕабын Ый ыһыаҕа гыныам, Күн күдэнэ гыныам. С. Зверев. Тугу санаан сүөһүгүн-аскын ый ыһыаҕа, күн күдэнэ оҥорбуккунуй. И. Оконешников. Күн күөлэһийэр — наһаа киэҥ. ☉ Очень широкий, обширный
    Бөрөлөр били, баарсуох бастыҥ биэбитин, Буурҕа барахсаны, Одумда курдук күн күөлэһийэр улахан күөлүн үстэ эргитэн баран, охторбуттар. В. Иванов
    Күн кырааската көр кырааска. Таптал диэн дьол, оттон баай диэн күн кырааската (өс хоһ.). Күн кыһалҕата суох көр кыһалҕа. «Оҕолорбут, көрүлээҥ-нарылааҥ, күн кыһалҕата суох олоруҥ», — диэхтээхпит дуо? И. Гоголев
    Айыына күн кыһалҕата суох туттан-хаптан дьэргэлдьийэр дии. П. Аввакумов. Күн накааһа — улахан эрэй-муҥ, сор. ☉ Большая беда, несчастье, наказание
    Чаччыына былырыын кыһын, дүпсүннэр сүөһүлэрин уоран сиэһиҥҥэ кыттыһан баран, чугастааҕы ыалларын бэйэтэ донуостаан, бүтүн кыһыны быһа дьэгдьийтэрэн, күн накааһын көрдөрбүтэ. И. Бочкарев. «Мунар диэн күн накааһа диэччилэр», — диэн Роман оҕонньор эрэйи көрбүт киһини ис сүрэҕиттэн аһынар. «ХС». Тэҥн. таҥара накааһа. Күн өйүнэн сылдьар — өлүөр өйдөөх. ☉ Трезвый, здравомыслящий
    Бу дойдуга киһи бэйэтигэр тиийиммитэ диэн үйэҕэ биирдэ эмэ иһиллэр, түбэлтэ, буолаары буолан, күн өйүнэн сылдьар киһи. Айталын
    Күн өйүнэн сылдьар киһи хайдахтаах да түҥ ойуурга мунуох туһа суох. ВМП УСС
    △ Арыгы испэт. ☉ Непьющий. Арыгы испэт, күн өйүнэн сылдьар киһи. Күн санаалаах — сүрдээх аһыныгас; олус үтүө санаалаах. ☉ Очень жалостливый; сердобольный
    Саха дьолугар үөскээбит киһи быһыылаах. Туох ааттаах күн санаалаах, аһыныгас барахсана буолла [судаарыскай туһунан]. Болот Боотур. Суорун Омоллоон бэйэтэ айбыт алгыстаах Айыы сээнин курдук күн санаалаах худуоһунньук. Н. Габышев. Күн санаата киирбит — үтүө санааламмыт. ☉ Быть в добром расположении духа
    Үрэкиин оҕонньор кырдьар сааһыгар туох буолан күн санаата киирэн, отуттуу табаны онно-манна ыскайдыы олорор буолла. Болот Боотур. Күн сиригэр көдьүүһүм (буор үрдүгэр булуум) — соҕотох оҕом. ☉ Мой единственный ребенок. Күн сирин көппөҕүрдэн (айыы сирин ардаҕырдан) сылдьар киһи — туох да туһата, көдьүүһэ суох (олорор, сылдьар). ☉ Бесполезный, ненужный, никчемный (букв. человек, который омрачает, отравляет собою божью землю и мир под солнцем). Күн сирин көппөҕүрдэн, айыы сирин ардаҕырдан сылдьыахтааҕар өлбүт ордук ини. Тэҥн. халлааны саппаҕырдан, сири киртитэн, хаары-буору бааһырдан сылдьар. Күн сирин (сырдыгын, күнү) көр — 1) төрөөн орто дойдуга көһүн. ☉ Появиться, родиться на свет божий
    Бу киэҥ алааска мин күн сирин көрбүтүм. — Кини сабыс-саҥа төрөөн, күнү көрөн, халлааны дьиктиргээн-чэрэҥэлии турар кэлтэгэй туоһахтаҕа холуйдахха, аарыма кырдьаҕас. Н. Босиков
    Эмиэ ол хоско мин быраатым Яков уонна балтым Вера күн сырдыгын көрбүттэрэ. «ХС»; 2) бэчээттэнэн таҕыс (кинигэ, айымньы туһунан). ☉ Увидеть свет, выходить в свет (издаваться). Күн сириттэн (күнтэн, үрүҥ күнтэн) сүт — Орто дойдуттан сүт, өл, суох буол. ☉ Умереть, уйти из жизни, покинуть землю
    Тэгил дойдуга Тэҥнээҕим көстөн, Тэмтэрийэрим тирээтэ, Үрүҥ күммүттэн сүтэрим буолла, Үрдүк уорукпуттан көтөрүм кэллэ. Нор. ырыаһ. Мин эйиэхэ куһаҕаннык санатыам Кэриэтин күнтэн сүппүтүм көнө; Көмүһүөм, аһын даа, аһын. Суорун Омоллоон
    Ииппит дьоно да уһун олоҕу олорботохторо: сэрии бастакы сылыгар күн сириттэн сүппүттэрэ. С. Никифоров. Күн сириттэн (күнтэн) сүтэр (көтүт) кэпс. — өлөр, суох оҥор. ☉ Сжить со света, убить
    Миигин көмөн, күнтэн сүтэрэн, сүрэхпин көҥү тардан, хомуньууска ойох бараҕын, холкуоска киирэҕин үһү буолбат дуо? Суорун Омоллоон
    Мойуос кинээс обургу, Иннигинкэннигин умса кыранан, Баайга-токко ымсыыран, Мал курдук атыылаан Көмүс чыычааххын, Күндү сымыыккын Күн сириттэн сүтэрдиҥ! С. Зверев
    Бэл оннооҕор оҕобун, Баһылайбын, кытта саанар. «Бассабыыктар кыайдаллар эрэ, күн сириттэн көтүтүөм», — диир. Р. Кулаковскай
    Күн сирэ көҥдөй — айыы сирэ аһаҕас диэн курдук (көр айыы I). Күн сирэ көҥдөй дииллэр. Атын, сонун дойдуну Тоҕоон-тордоон көрөрбүт Тоҕо биһиэхэ сатаммат. Суорун Омоллоон. Күн солото суох — олох иллэҥэ суох. ☉ Очень занятой, не знающий покоя
    Өссө да уһуну эргитэ саныы олоруоҕун, кулгааҕын хастарыттан күн солото суох. «ХС». Күн сырдыгыттан (сириттэн) матта — 1) өллө, суох буолла. ☉ Отойти в мир иной, уйти из жизни
    Мин түбэһэ киирбэтэҕим буоллар, күн сырдыгыттан матар эбиккин. Р. Кулаковскай
    Элбэх ыарытыган оҕо төрөөн баран, олох кыра саастарыгар күн сириттэн маппыттара. ПДИ КК
    Кини олох ыар мускуурун уһуннук тулуйбакка, түөрт уонун тахсан иһэн күн сырдыгыттан матар дьылҕаламмыта. «ХС»; 2) көрбөт, хараҕа суох буолла. ☉ Ослепнуть
    Аҕыйах хоноот, күн сырдыгыттан маппытым. Амма Аччыгыйа. Күн талбыт — олус элбэх араас. ☉ Всевозможные, разные
    Ыскааптарга күн талбыт кинигэтэ барыта баара. «ХС». Күн таҥара буол — быыһаа-абыраа, харыһый. ☉ Спаси и сохрани (букв. будь богом-спасителем). Аанча төбөтүн Ньуркучаан түөһүгэр уурда: «Эн күн таҥара буоллуҥ!» Болот Боотур
    «Күн таҥара буол», — диэн ытыырын быыһыгар сарылыы-сарылыы, харахтарын өҥүргэһинэн көрөн, иҥиир ситиитин тартарар. Эрилик Эристиин. Күн тиит баһыгар түстэ — киэһэрдэ, күн киирэрэ чугаһаата, мас төбөтүгэр тиийэ намтаата. ☉ День клонится к вечеру, солнце опустилось к макушкам деревьев, приблизилось время заката
    Киэһэ, күн тиит баһыгар түһүүтэ, биэлэйдэр тойотторо аттаах, саллааттара сатыы, алааһы ортотунан айан суолун устун турдулар. Амма Аччыгыйа
    Күн тиит баһыгар түһүүтэ оҥкучах алааска киирэллэр. А. Федоров. Күн <хараҕата> туллара, күһэҥэ <быата> быстара буолла (күһэйдэ) көр күһэҥэ. «Ол тоҕо кэллиҥ?» диэтэххинэ, — эн үрүҥ тыыҥҥын өрүһүйэ, халыҥ тыыҥҥын хаххалыы кэллим. Дьэ, күн туллара, күһэҥэ быстара буолла. Ньургун Боотур
    Арҕастаах самыым Алтан далбара буолбут Аналлаах атаһым! Күн туллара, Күһэҥэ быстара Күһэйдэ быһыылаах. П. Ойуунускай. Күнү көрдөр — 1) (оҕону) төрөт. ☉ Родить (ребенка; букв. солнце показать). Күнү көрдөрбүт оҕом; 2) үөскэтэн, айан таһаар. ☉ Выпустить в свет (печатное издание)
    Поэт иккис кинигэтин күнү көрдөрдө. Күнү күннүктээн (күннээн) көр күннүктээн. Туох да саҥата суох, күнү күннээн, ыйы ыйдаан, сылы быһа сыппыта. Н. Якутскай
    Чыыр, уомул, муксуун, тууччах, олус эмис буолбатаҕына, хаһан да киһи сүрэҕин аспат, буһарабуһара, кыһа-кыһа, күнү күннээн сыһансоһон сиигин. Н. Габышев
    Тыатааҕы аны түбүлүүр алыытын саҕатыгар, үйэ-саас тухары сөп гыныахпыт диэн, күнү күннээн оҥостон үлэлээбиттэр. М. Чооруоһап. Күнүм (күнүн) саҕана — эдэр эрдэхпинэ. ☉ В молодые годы
    Хайа, мин даҕаны аны кырдьыбытым иһин, күнүм саҕана уола хаан, киһи да киһи этим буоллаҕа. Н. Неустроев
    Григорий кэргэнэ Ирина Софроновна күнүн саҕана тас да көрүҥэ, тыла-өһө даҕаны ортону үрдүнэн дьахтарга киирсэрэ. Д. Таас. Күнүн туора охтуо дуо — абырааччытын хайдах утары барыай диэн этии. ☉ Не идти наперекор своему благодетелю (букв. неужели он упадет поперек своего солнца). Күнүм тэҥэ — муҥура суох күндү киһим, тапталлааҕым (үксүгэр соҕотох оҕо туһунан). ☉ Мой ненаглядный, мое солнышко (обычно об единственном ребенке). Туйаара — миэхэ күнүм тэҥэ. Күн хатаҕатыгар — тыыннаах буолар туһугар, өлөр тыын көмүскэлигэр. ☉ Ради спасения жизни. Киһи күн хатаҕатыгар эрэ аһыыр аһа. Күн ыаһаҕа оҥоһун — дьарык оҥоһун. ☉ Сделать что-л. постоянным занятием
    Киһи көрбөтөҕүнэистибэтэҕинэ букатын сатаан олоруо суохтар. Иллэҥ киһи хата мин, күн ыаһаҕа оҥостобун. Болот Боотур. Күн ыаһаҕын (күнү) ыыт — тугу да гынара суох буолан, бириэмэни ыытаары буолар буолбатынан дьарыктан. ☉ Заниматься всякой ерундой от безделья, лишь бы время провести
    Бу манна ону-маны кэпсээн күн ыаһаҕын ыытан, хотун кутун тутта. Н. Түгүнүүрэп
    «Ол иһин бу күн ыаһаҕын ыытабын», — тырахтарыыс бытыылканы тыкта. А. Федоров. Табаҕы иккиэн таппат буолан, онуманы кэпсэтэн күн ыаһаҕын ыытарбыт. «ХС»
    △ Сүрүн үлэтэ суох буолан, кыра быстах дьыаланан дьарыктан. ☉ Заниматься малозначимым делом, всякой мелочевкой из-за отсутствия работы
    Билигин иллэҥ «оҕонньорбун». Пенсияҕа олоробун. Дьиэбэр онон-манан күн ыаһаҕын ыытабын. Н. Кондаков
    Сайын атырдьах, кыраабыл оҥорон күн ыаһаҕын ыытарым. НС ОК. Күн-ый быатын тут I фольк. — наһаа куттанан-уолуйан, көмөлтө көрдөөн кимтэн эмэ көрдөс-ааттас. ☉ Молить, умолять кого-л. о помощи в страхе перед неминуемым, в отчаянии
    «Дьэ абыраа, алҕас гыммыппыт», — дии-дии уолаттар, дьэ, күн-ый быатын тутталлар. СТДТ. Күн-ый быатын тут II — алдьархайы аас, алдьархайтан таҕыс. ☉ Пережить опасность, выбраться из критической ситуации, выйти из опасного положения (букв. ухватиться за закрепы солнца и луны)
    Күн (күн-ый) ыһыаҕа оҥор (гын) көр ый II. Алаа Моҕуһу Чаачахаан сытыы кылыһынан баһын быһан өлөрөн кэбиспит. Этин эттээн күн ыһыаҕа гынан ыһан кэбиспит. Саха фольк. Кинилэр [Сордоҥноох] харахтан сүтэллэрин аҕай кытта, биһиги отуубутугар тэбинэн кэлбиппит, бүттэлээх туох да орпотох, барытын күн-ый ыһыаҕа оҥорон кэбиспиттэр. Н. Заболоцкай
    Бу уодаһыннаах санаалаах тойон эһиил Туоҕа Баатырдаахха кэлэн, кинилэри күн-ый ыһыаҕа оҥорон барыахтааҕын кимтэн даҕаны кистээбэт. «ХС». Күнэ тахсар — баар-суох, олус таптыыр киһитэ. ☉ Души не чаять в ком-л., находить утешение в ком-л.
    Аймахтара «кыыскын хааллар, эһиги оннугутугар көрө сылдьыа этибит» диэбиттэрин Михаил ылымматаҕа. Кыыһын олус таптыыра. Күнэ киниттэн тахсара. П. Филиппов
    Орто дойдуга көрбүппүт эрэ Манечкабыт. Күммүт киниттэн тахсар. С. Ефремов
    Билигин миэхэ эн эрэ бааргын. Эйигиттэн эрэ мин күнүм билигин тахсар, мин ыйым тыгар. Г. Угаров. Күнэ тахсыа, күөрэгэйэ ыллыа, күөнэҕэ күөрэйиэ (көбүө) — үчүгэй кэмҥэ (олоххо) тиийиэ, көнүө. ☉ Дожить до лучших времен (букв. солнце его взойдет, жаворонок его запоет, гольян его всплывет)
    Бу төрөөбүт буора ааттаах сиргэ дьолу булбата. Баҕар, онно, атын сиргэ, кини күнэ тахсыа, күөрэгэйэ ыллыа, күөнэҕэ көбүө. Н. Якутскай
    Киһи күнэ — дьоло буолар. Дьоллоох киһини күннээбит эбэтэр күнэ тахсыбыт, күөнэҕэ күөрэйбит дэнэр. И. Данилов
    Үлэһит-хамначчыт күнэ дьэ таҕыстаҕа, күөнэҕэ дьэ күөрэйдэҕэ. «ХС». Күнэ хараарда — өлөр кутталга киирдэ. ☉ Попадать в отчаянное, критическое положение, находиться между жизнью и смертью, над ним нависла реальная угроза (букв. солнце его потемнело)
    Көҕөн Күүһүн күөйтэрдэ, Күнэ харааран Көппөҥнөс буолла. А. Софронов
    Орто Халыматтан икки сүүстэн тахса килэмиэтир, аны туран аанньа суола-ииһэ суох сиргэ олохтоох киһи күнэ харааран барбыт. Н. Якутскай
    Киниттэн үс эрэ хаамыы инники …… кырымахтаах хара саһыл барахсан тимир ытарчаҕа ылларан, күнэ хараарара бу кэлэн нэһиилэ өрүтэ көтүөлүү олорор эбит. М. Чооруоһап
    Онон күммүт харааран, тыыммыт тымныйан баран олоробут. «ХС». Тэҥн. күн <хараҕата> туллара, күһэҥэ <быата> быстара буолла. Күҥҥэ көрбүтүм — баар-суох тапталлаах киһим, оҕом, эрэлим. ☉ Мой любимый человек, моя отрада, мой ребенок, моя надежда
    Кини күҥҥэ көрбүт, көччөх гынан көтүппүт көмүс чыычааҕа диэн Октябрината эрэ. М. Попов. Күҥҥэ көстүбэтэх — ким да көрбөтөх, сэдэх. ☉ Невиданный, редкостный
    Уу дириҥин булан, Умсан киирэн, Күҥҥэ көстүбэтэх Көрүдьүөс дьүһүннээхтэри Көтөҕөн таһааран, Көрү көрдөрүөм. А. Софронов. Күөгэйэр күнүгэр сылдьар — эдэр сааһын саамай үтүө кэмигэр сылдьар. ☉ Он находится в лучшей поре своей молодости, в расцвете лет (сил)
    Туоскуннааҕы ханнык да киһи ымсыыра көрөр ыала этилэр: иккиэн үрдүк үөрэхтээх специалистар, …… күөгэйэр күннэригэр сылдьар дьоннор. Софр. Данилов
    Ол саҕана Испирдиэҥкэ ситэн-хотон, муҥутаан, күөгэйэр күнүгэр сылдьар эбит. Н. Якутскай
    Оччолорго Баһылай күөгэйэр күнүгэр сылдьара, кини кылыыга кыттара. «ХС». Күөгэйэр күнэ — ким эмэ үлэтин-хамнаһын саамай үгэнигэр сылдьар кэмэ. ☉ Самая деятельная, лучшая пора, вершина, венец жизни
    Урут күөгэйэр күнүгэр таҥара буолан олорбута: аҕабыт оҕону сүрэхтиирэ, кини улахан дьону сүрэхтиирэ. П. Ойуунускай
    Бу күөл Хааннаах тумус аатырбыта түөрт уонча сыл буолла. Оччолорго Капитонов Гаврил отуччалаах, күөгэйэр күнэ. М. Доҕордуурап
    Оҕонньор күөгэйэр күнүгэр үрдүнэн үрүҥ чыычааҕы көтүппэтэх, аннынан сүр күүдээҕи аһарбатах аатырбыт булчут. НС ОК
    (Таҥара) күн курдук көрөр көр таҥара. Ол дьон бары оҕонньору күн курдук көрөллөрө. Болот Боотур
    ◊ Аламай (маҥан) күн көр аламай
    Ыраас халлааҥҥа аламай маҥан күн тахсара буолуо эбээ, ханна эмэ ыраах, үтүө киһилээх-сүөһүлээх дойдуга. Н. Неустроев. Арай мин тэһийбэт санаабар Айан суоллара сабыылаахтар, Аламай күнүм ылаара Арай аа-дьуо устар, устар. С. Данилов
    Аламай күн, саҕахтан тахсаатын, Сардырҕас кыымнары тамнаата. Күннүк Уурастыырап. Дьахтар күнэ — кулун тутар аҕыс күнүгэр бэлиэтэнэр дьахтар аан дойдутааҕы бырааһынньыга. ☉ Восьмое марта — Международный женский день
    Дьахтар күнэ чугаһаата. — Дьахтар күнүн бырааһынньыгын аҕыйах хонук иннинэ, Түгэх алааска Алексей Спиридонович төлөпүөннүү сылдьыбыт. В. Яковлев. Дьэрис маҥан күн фольк. — сырдык, ыраас, чэмэлкэй күн (күнү хоһуйар уларыйбат эпиитэт). ☉ Светлое, яркое, сияющее солнце (постоянный эпитет)
    Көлөһүн күнэ көр көлөһүн. Көлөһүн күнүн суруйууну киэһэ саҕалаары гынан баран, Сүөдэр бэйэтэ этэринэн, «киэрмэ» дьахталларыгар барардаах буолан, сарсыҥҥыга көһөрдүлэр. Н. Босиков
    Билбиппит — ардыгар син ботуччу көлөһүн күнүнэн ааҕыллан ылбыт бастакы дохуоппут үтүөкэнин. «ХС»
    Онон көлөһүннэрин күнүн төлөөбөккө, иккиһин хоруттаралларыгар эттим. «ХС». Күн айыы — олус аһыныгас, үтүө санаалаах. ☉ Сострадательный, милосердный, сочувственный
    Күрүҥ сүөһү түүтүн курдук, Күлтүччү күрэҥсийэн хаалбыт Көнө хонууларбытын Күн айыы көҥүлэ Күнүһүнэн түүнүнэн Көҕөрдүөтүлээн кэбистэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Көхсүттэн тэһииннээх Күн айыы ууһуттан, Арҕаһыттан тэһииннээх Айыы-хаан аймаҕыттан Саха Саарын тойону Сабыйа Баай хотуну [олохтообуттар]. П. Ойуунускай
    Биһиги, оҕолоро, бары, ийэбитин харахтаабыт күн айыы киһитигэр Гордей Иванович Томскайга ис сүрэхпититтэн махтанабыт. «Кыым»
    Күн аҥаара көр аҥаар. Биирдэ Баһылайдыын илин эҥээртэн Өлүөнэни оҥочонон күн аҥаара айан-наан туораабыттара. Н. Лугинов
    [Аартык] тимир күөрт ыттарын кытта күн аҥаара охсуһан өлөртөөн кэбистэ. Д. Апросимов. Күн баҕалаах — тугу эмэ гынарга, оҥорорго олус баҕалаах. ☉ Гореть желанием что-л. совершить, осуществить
    Үөрэнэргэ күн баҕалаах киһи. — Новикова айылҕата музыкальнай, ырыаһыт буоларга күн баҕалаах этэ. «Кыым». Күн бүгүн — субу бүгүн. ☉ Сегодня же
    Ол тоҕо куоракка ыытабыт? Эн Спиридон кимҥин-туоххун биһиги күн бүгүн билиэхпит. С. Ефремов
    Бу табаарыс кэргэттэрин күн бүгүн көһөрөн илдьэргэ бирикээстээ. ОТК
    Мэтиин Петрович, соһуйума, миэхэ күн бүгүн биир табаһыт наада. А. Кривошапкин (тылб.). Күн бүгүнүгэр (билиҥҥэ) диэри (дылы) — онтон ыла билиҥҥи кэмҥэ диэри. ☉ Вплоть до сегодняшнего дня
    Онтон бэттэх, күн бүгүнүгэр диэри, олоҕум биирдэ да мин санаам хоту буолбатаҕа. Болот Боотур
    Кини итинтэн сиэттэрэн, Сүөдэри көрүөҕүттэн күн бүгүнүгэр диэри хайдах олорбутун эргитэ саныыр. Н. Якутскай
    Ол да иһин мин оҕом, Андрюшка, өлөрүн утуйарга холоон, күн бүгүнүгэр дылы муҥу көрө сырыттаҕа. Эрилик Эристиин. Күн бэҕэһээ — биир эрэ хонук анараа өттүгэр. ☉ Только вчера
    Кыыс кэрэ мөссүөнэ Нартаахап хараҕар күн бэҕэһээ көрбүт киһитин мөссүөнүнээҕэр ордук ырылхайдык, ордук чаҕылхайдык көстөр. Софр. Данилов
    Күн бэҕэһээ биһиги ыал холкуоспут сылгыһыта, биһиги сорохпут доҕоро, сорохпут уруута киһи Афанасий Степанов Социалистическай Үлэ Геройун аатын сүктэ. Амма Аччыгыйа
    Күн бэҕэһээ көрүстэр даҕаны улаханнык ахтан эрэрэ. Н. Якутскай. Күн ванната — күн уотугар сыраллан эмтэнии. ☉ Солнечная ванна
    Күн ваннатын ылыы алта уон — аҕыс уон мүнүүтэттэн ордук буолуо суохтаах. ГЕВ ТБГ
    Күн дьоно көр дьон. Сир ийэ хатын …… Айыы дьонун атаарҕаан, Күн дьонун көмүскээн, Икки төгүл иҥиэттэн, Икки төгүл түллэн, Мөхсөн мөҥүөннээн [уотунан уһуутаата]. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Эттэрэ-хааннара илдьирийэн эмсэҕэлээн бараннар, күн дьонун көмүскэлинэн босхоломмут тапталлаах уруу-хаан дьон курдуктар. Амма Аччыгыйа
    Биирдэрэ — төлөннөөх сүрэхтээх Аатырбыт ырыаһыт, Күн дьонун көҥүлүн көмүскээн, Бу сиргэ кыргыспыт. С. Данилов. Күн киириитэ — киэһэ буолуута. ☉ К заходу солнца
    Үс хонон баран күн киириитэ, оҕонньор иннигэркэннигэр икки буур тайаҕы сүгэн адаарытан аҕалан, тэлгэһэтигэр түһэрэр. Саха фольк. Күн киириитэ ол хайаҕа тиийиэҕэ. Амма Аччыгыйа
    Таһырдьа — Саас. Күн киириитэ Тоҥ чалбахха Толбон түспүт. С. Данилов. Күн күбэй ийэ үрд. — сүдү ытыктабыллаах, дьоһунхаан ийэ. ☉ Достопочтенная мать
    Аһыныылаах санаалаах Аар-тойон аҕаттан айыллан, Көмүскэстээх сүрэхтээх Күн күбэй ийэттэн иитиллэн, Ийэ сиргэ Иинэҕэстэри эргийэргэ, Биһиги дьолбут иһин Эн төрөөбүт эбиккин! С. Зверев
    Сибилигин аҕай Марусяны күн күбэй ийэтэ сүүһүттэн сыллаан, маҥан былаатынан далбаатыы хаалбыта. Т. Халыев
    Мин Николайдаах ийэлэрин оччолорго саҥа көрбүтүм. Кини дьиҥнээх күн күбэй ийэ этэ. «Кыым». Күн ортото — күн халлаан оройугар тиийиитэ, күнүс 12 чаас буолуута. ☉ Полдень
    Күн ортото илик, күн халлаан оройуттан күлүмнүү турар. А. Сыромятникова
    Күн ортотун саҕана дьонум: «Кыстык балаҕантан кыра балык туутун аҕала тарт», — диэбиттэрэ. Т. Сметанин
    Күн орто буолбутун тыллаан электростанция хаһыытаан дуораһыппыта, Лоҥкууда хоту сиһин куоһара дайбаан ааста. М. Доҕордуурап. Күн өлүүтэ (күлүгүрүүтэ) — күн ыйга хаххалатан көстүбэт буолуута. ☉ Затмение солнца
    1945 сыллаахха күн толору күлүгүрүүтэ буолбута. ЭМ КТК. Күн радиацията физ. — күн итиини таһаарыыта. ☉ Солнечная радиация
    Күн радиациятын сир ньууругар тиийэр кэриҥэ үгэс курдук бириэмэ единицатын устата 1 см2-га калорийынан бэриллэр. САИ ССРС ФГ. Күн сарсын — биир хонон тураат да. ☉ Завтра же
    Күн сарсын үлэ кэпсэтэ Сабардамнарга тэбинэргэ быһаарынна. Болот Боотур
    Күн сарсын хомпоруун хотой буолан мэҥэ халлаан сиксигин кыйа көтүөн сөп. С. Федотов
    Николай Петрович, хайаан даҕаны күн сарсын сыыс оту ыраастыыр культиваторда туруора тардыҥ. С. Ефремов. Күн сибэккитэ бот. — бөдөҥ тэнигир сэбирдэхтэрдээх, арыылаах сиэмэлээх астаах, биир сыллаах үрдүк үүнээйи. ☉ Подсолнечник
    Европаҕа күн сибэккитин бастаан киэргэл үүнээйи быһыытынан үүннэрэллэрэ. КВА Б. Күн сирэ (анна) — киһи аймах төрөөн-үөскээн олорор дойдута. ☉ Земля, белый свет
    Бу күн сиригэр биирдэ төрөөн-үөскээн ааһар эрэйдээх эбит. П. Ойуунускай
    Таас таҥалай, Тимир тиис, Уот куолай, Хаан дьабадьы, Кэдэрги сис, Кирдээх сирэй Киитилэр обургуну, Орто дойдуттан огдолутуохпут, Күн анныттан көтүтүөхпүт. Тоҥ Суорун
    Көҥүлү көрдөөн, күн аннын кэрийэ сылдьар, Күһэҥэй диэн ааттаахпын. Суорун Омоллоон. Күн систиэмэтэ астр. — күн уонна кинини тула эргийэр планеталартан турар халлаан эттиктэрин уопсай холбоһуга. ☉ Солнечная система. Күн судаар эргэр. — ыраахтааҕы. ☉ Государь, царь, правитель
    Туох аанньатыгар күн судаары утары туран, бүрүстүүбүнньүк буолан, бу дойдуга көскө кэлбит үһү. А. Софронов
    Миигин күн судаарым эрэ ытыктыыр буоллун да, атын туох да наадата суох. Н. Неустроев
    Күн судаар, улуу баһылык, эн үрдүк ааккар, үтүө сураххар, уруй-туску этэбин. П. Ойуунускай. Күн сырдыга — тулалыыр эйгэни киһи хараҕынан көрөн араарар гына сырдатар күн ыытар сардаҥалара. ☉ Солнечный свет, сияние солнца
    Өлүөм иннинэ күн сырдыгын көрөрүм буоллар, иккиһин төрөөн өлбүт курдук сананыам этэ. П. Ойуунускай
    Хараҥа суол төһөҕө даҕаны күн сырдыгар күөрэйиэх тустаах. Н. Неустроев
    «Өллүм быһыылаах, аан дойду, күн сырдыга, быралыйар бырастыы!» — диэтэ Болот. Н. Заболоцкай. Күн тахсыыта — сарсыарда күн саҕахтан быгыыта. ☉ Восход солнца
    Абаҕата күн тахсыыта бултуу барбытын көрөн, саҥаһыгар киирэр. Саха фольк. Сүүс миэтэрэ сиргэ уҥа-уҥа түүннээх-күн сыылан, сарсыарда күн тахсыыта сонуок саҕатын булбута. Суорун Омоллоон
    Сарсыарда күн тахсыыта. Егор Егорович уонна биир бандьыыт. Бандьыыт хааһах аттыгар турар. Ыраах саа тыаһа иһиллэр. С. Ефремов. Күн тура-тура — күнтэн күн ахсын. ☉ Каждый божий день, изо дня в день
    Ол да буоллар, эрэйдээхтэр Сүтэрбэттэр эрэли, Күн тура-тура, күүтэллэр Ордук күн-дьыл кэлэрин. Эллэй
    Күн туратура үлэттэн үлэҕэ уларыта сылдьаҕын. С. Ефремов. Күн туруута — күн үөһэ тахсан баран, күнүс биир тэҥ кэриэтэ таһымҥа турар кэмэ. ☉ Солнцестояние. Күн кыһыҥҥы туруута ахсынньы сүүрбэ биир-сүүрбэ икки күннэрэ, итинтэн ыла күн уһаан барар, күн сайыҥҥы туруута — бэс ыйын сүүрбэ биир-сүүрбэ икки күннэрэ, итинтэн ыла күн кылгаан барар. Күн улууһа көр айыы I. Ол эрээри айыы аймаҕын, күн улууһун үтүө өрөгөйдөөх аатын түһэн биэримэ. Саха фольк. Көр, бу биэбэккэйдээх оҕокколорум, өйдүөн истэн туруҥ эрэ! Бу Ньургун Боотур обургу, айыы аймахтарын, күн улуустарын быыһаатыҥ, бэрт улахан үөрүү-көтүү буолла. Ньургун Боотур. Былыргы кэмҥэ ким үҥүү, Өргөс — кылаан ылбытай? — Ол күн улууһун көмүскүү Ньургун Боотур турбута. Эллэй. Күн уоттаныыта — күн уота балайда сылытар буолуута. ☉ Солнце начинает сильно припекать, солнце в зените, полдень
    Сири кэрийээччилэр күн уоттаныыта Лампарай үрэҕэр, Хопто Хонооһойугар кэллилэр. Н. Босиков
    Бүөтүр күн лаппа уоттаныыта хайа дьураа хонноҕор баай лабаалаах баараҕай бэс анныгар хайыһарын тэлгээн сытта. Р. Кулаковскай
    Аҕам сарсыарда үлэтигэр бараары туран, күн уоттаныар дылы кулунчугу хотон иһигэр оҕолуурга этэр. В. Иванов. Күн уһаата — суукка сырдык кэмэ элбээтэ. ☉ День стал длиннее
    Кыһыны быһа кыскыырдаах тымныы киһинисүөһүнү кымньыылыыра уурайан, күн уһаан сылыйан, билигин бары холку, сымнаҕас баҕайытык сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
    Аны күн уһаата. «Кыһыл Кулаада» урукку кэнсэлээрийэтигэр симиэнэнэн үөрэниэхпит. М. Доҕордуурап. Күнү-түүнү билбэккэ — күнү-дьылы аахсыбакка. ☉ Не считаясь со временем (букв. не зная ни дня, ни ночи). Күн чаһыта — күн төһө үөһэ тахсыбытынан көрөн бириэмэни быһаарар оҥоһук. ☉ Солнечные часы
    Фалес саҕанааҕы Анаксимандр (б. э. иннинээҕи 610–546 сс. диэки) астрономическай тээбириннэри, күн чаһытын оҥорбута дииллэр. ДИМ
    Эркиннэргэ ахсаан ааҕар линиэйкэ, күн уонна кумах чаһылара, сурук суруллар дуоската ыйанан тураллар. АЕВ ОҮИ
    Күн ыраахтааҕы көр ыраахтааҕы. Атыыһыттар күн ыраахтааҕы куоратын таһыгар кэлэн тохтообуттар. Саха фольк. Хайаатар даҕаны, күн ыраахтааҕы эйигин ытыктаан, бачча сиргэ наҕараада ыытар буоллаҕа. Н. Неустроев
    Бассабыык оннооҕор күн ыраахтааҕыны хоппута, эн эрэйдээх диэн холоон инигин, олус киэбиримэ, үөҕүмэ, куттуоҥ суоҕа. Амма Аччыгыйа. Кыайыы күнэ — ыам ыйын тоҕус күнэ (1941–1945 сс. сэбиэскэй норуот Аҕа дойду улуу сэриитигэр кыайыытын бырааһынньыга). ☉ День Победы. Илин халлаан Истиэнэтин анныттан, Күлэнсалан, Күндээрийэн таҕыста — Күндү кыайыы күнэ. Күннүк Уурастыырап
    Кыайыы күнэ, кэллиҥ эн, Толоон аайы дьаарбай, көр. Тохтоон ааспыт сиргиттэн Дьолбут үүнэн көҕөрөр. П. Тулааһынап. Нэдиэлэ күнэ — нэдиэлэ сэттэ күнүттэн биирдэһэ. ☉ День недели. Нэдиэлэ бүтэһик күнүн көҥүллэттим. Өрөбүл күн — сынньанар, үлэҕэ барбат күн (үксүгэр субуота эбэтэр баскыһыанньа). ☉ Выходной день
    Өрөбүл күммүн тыаҕа атаардым. — Оҕолоор, биһиги өрөбүл күммүтүн бу Таас табаҕа тахсан атаарар буолуохпут. И. Гоголев. Полярнай күн — күн киирбэккэ эрэ суукка устатын тухары мэлдьи сырдатар кэмэ (уһук хоту эрэ буолар). ☉ Полярный день
    [Туундараҕа] кылгас сөрүүн сайын саҕаланар. Күн киирбэккэ, халлааҥҥа эргийэ сылдьар. Ол — полярнай күн. КЗА АҮө. Таҥара күнэ — христианскай итэҕэл бырааһынньыга (хол., Сэмэнэп, Ыспааһап, Ньукуолун, Ороһуоспа). ☉ Дни памяти православных святых. Ньукуолун — таҥара күнэ. Тиһэх күн — күн сириттэн арахсар, өлөр күн. ☉ Последний день жизни
    [Кириһээн] тиһэх күнэ кэлбитин санаан, даҥ курдук буолан хаалбыта. Д. Таас
    Лаврентий хас да хонно тиһэх күннэрэ кэлбитин таайбыта. Н. Габышев
    Бандьыыттар күрээн эрэллэр, ити аата өстөөх хотторон эрэрин, тиһэх күнэ чугаһаабытын биллэҕэ. С. Ефремов. Төрөөбүт күн — ким эмэ төрөөбүт күнэ, чыыһылата, ону тэҥэ ол күн сылын туолуутун бырааһынньыктааһын. ☉ День рождения. Туйаара бүгүн төрөөбүт күнэ. Төрөөбүт күҥҥэ сырыттыбыт. <Түөһүгэр үс> күннээх хара саһыл — түөһүгэр үрүҥ бэлиэлээх саамай талыы саһыл тириилээх. ☉ С солнцем, с белой отметиной на груди (о лисьей шкурке высшего сорта)
    Хаарга уурдахха, хаар үрдэ көҕөрүмтүйэн көстөр, түөһүгэр үс күннээх чох хара саһыл. Амма Аччыгыйа
    Тиийэн өҥөс гына көрөбүн: түөһүгэр үс күннээх хара саһыл тыыллан сытар. Болот Боотур
    Түөһүгэр үс күннээх, кырымахтаах хара саһыл барахсан түүтүн кылаана эргичиҥнэттэҕин аайы, соруйан ымсыырдыбыт курдук, күн уотугар араастаан толбоннуран көһүннэ. С. Никифоров. Күннээх хара саһыллаах Күндэ үрэх барахсан. Күннүк Уурастыырап. Үрүҥ (ойор) күн — норуот айымньытыгар, поэзияҕа туттуллар күнү хоһуйар уларыйбат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, употребляемый в народной поэзии, воспевающий солнце
    Үрүҥ күн сырдыгын хотоҥҥо барыыра, Үөҕүллүү-тэпсиллии кинини муҥнуура. П. Ойуунускай
    Үмүөрүспүт үөмэх былыт үөһэ устар Үрүҥ күнү күлүктээтэ. Күннүк Уурастыырап
    Сандаара ойор күнүм Санньылыйан киирэрин саҕа олорбут олоҕум Омнуо кылгас эбит. С. Зверев
    Уоттаах куйаас суоһунан Ойор күммүт сырайда. Эллэй. Үтүө күнүнэн — кими эмэ кытта дорооболоһуу, эҕэрдэлэһии. ☉ Добрый день (приветственное обращение к кому-л.)
    Үтүө күнүнэн, Иван Иванович! С. Ефремов
    «Аа, тойон учуутал, ытыктабыллаах Митрофан Гаврилович, үтүө күнүнэн», — диэбитигэр анарааҥҥыта эмиэ, билэр киһитэ турарын көрөн, утары сүүрэн кэлэн, илиитин биэрдэ. П. Филиппов
    тюрк. күн

1. аат.
2. Төрөппүт оҕолоох дьахтар. ☉ Мать
   Ийэтэ оҕотун сүүһүттэн эмиэ убураан ылан баран, эргиллэн утуйан барбыта. Суорун Омоллоон
   Ийэтин кыыс эрдэҕинээҕитин курдук, имэрийэн эрэрдии унаарыччы көрбүт саһархай харахтаах, мап-маҥан төгүрүк сирэйдээх, тэтэркэй иҥнээх. Софр. Данилов
   Кини санаатыгар, орто дойду үрдүгэр бу таптыыр ийэтиттэн ордук үчүгэй, аһыныык уонна күүстээх ким да суоҕа. Н. Якутскай
3. Оҕолоох тыһы сүөһү, кыыл, көтөр. ☉ Самка, имеющая детеныша
   Тыы дьигиҥнээбитигэр маатыргыы түстэ [кус оҕолорун] ийэлэрэ. Софр. Данилов
   Тиий да торбосторгун ийэлэриттэн араартаа. М. Доҕордуурап
   Кини [бөрө] хас да сыллааҕыта ийэтин үөрүгэр сылдьан итинник сыттаах кыылларга түбэһэн, бэрт аһы аһаан турардааҕа. Р. Кулаковскай
4. кэпс. Дьиэ үлэтин, кэргэттэрин көрөр-харайар дьахтар. ☉ Женщина, ведущая домашнее хозяйство, хозяйка
   Дьукаахтарбыт ийэлэрэ Настааччыйа, этэр тылын иһитиннэрэ үөрэммит киһи быһыытынан, эрэмньилээхтик күөрэлдьитэн саҥарбыт, томтоҕор хоҥоруулаах, үрдүк уҥуохтаах хатыҥыр эмээхсин. Амма Аччыгыйа. Ыал ийэтэ, түҥтаҥ таҥнаат, аанын аһар. А. Федоров
5. Муҥха ньолбоҕор быһыылаах саппыйа курдук чааһа (үксүгэр тард. ф-ҕа турар: ийэтэ - балык онно муҥха кынаттарыттан үтүрүллэн киирэн, хааттаран мунньуллар). ☉ Средняя часть невода, куда попадает рыба, мотня (часто употр. в ф. принадлежности: ийэтэ)
   Ийэтиттэн сибилигин аҕай сүөкэммит кып-кыһыл лабычааннаах лэчигирэс соболор …… ыраас мууска кутуруктарынан охсуоланан өрүтэ тэйиэккэлии, лаһыччахтыы сыппыттар... А. Бэрияк
   Кумахха, ийэ иһигэр, быластаах сыаҕаан (сыалыһар) баҕайы бөҕүллэҥниир. Н. Габышев
   Арай Урустаан көрбүтэ муҥха ийэтин түгэҕэр, быспыт дүлүҥ курдук, тууччах балык ньолболло сытар эбит. ПН ТОК
6. көсп. Төрөппүт курдук саныыр, тапталлаах, ахтылҕаннаах туох эмэ (ордук манньыйан, ууллан эбэтэр киэн туттан этэргэ). ☉ Что-л. родное, близкое (говорится с особой нежностью или гордостью)
   Кини [күн] айымньылаах сардаҥата бу сир ийэни угуттуур, сырдатар буолан киһи тылынан сатаан хоһуйбат кэрэ мичил дьүһүннээх буолбат дуо, доҕотторуом! Суорун Омоллоон
   Үчүгэйиэн көҥүл сылдьар, бу сир ийэ түөһүгэр көҥүл хаамар, бу ыраас салгынынан көҥүл тыынар! Т. Сметанин
   Кэскил, үлэ, бөҕө эйэ, Киһи аймах таптала Күүрэр, түмсэр киинэ буолла Сэбиэт сирэ - мин ийэм. П. Тобуруокап
7. даҕ. суолт.
8. Оҕолоох, туҥуй буолбатах, урут эмиэ төрөөбүт (тыһы кыыл, сүөһү, көтөр туһунан). ☉ Имеющая детенышей (о самке животных, зверей)
   «Бу эйиэхэ!» - Лев …… бартыбыалыттан мамонт муоһуттан оҥоһуллубут оҕолоох ийэ таба ойуутун ойутан таһааран күөрэччи уунна. Р. Баҕатаайыскай
   Сайын ийэ кус от иһиттэн оҕолорун батыһыннаран киллэртиирин саһан кэтииллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Ийэ сүөһү эрээри, аппаҕа төрөппүт. А. Сыромятникова
9. көсп. Төрөөбүт-үөскээбит, кыра эрдэҕиттэн улааппыт (үксүгэр сир-дойду туһунан). ☉ Родной, отчий
   Кини ийэ алааһыттан Арахсаары турбута. Эллэй
   Ийэ тэлгэһэбэр Им имири сүтүүтэ, Барык-сарык буолуута, Тиийэн кэлбитим баара. С. Зверев
   Саха омук дьонуттан Саллар сааскыт тухары Сата буурай махталы, Умнуллубат уруйу ийэ норуотугар, Арассыыйа албан ыччатыгар Иэскит курдук иэйэҥҥит Туттараахтаан тураарыҥ! С. Зверев
10. көсп. Дьиҥнээх, олохтоох (туох эмэ киэбин-таһаатын туһунан: хол., халааннаабыт өрүс уу ылбыт биэрэгэ, боротуохалара киирбэттэр, дьиҥнээх сүнньэ; күөл таһымнаан тахсыбыт сирэ аахсыллыбат, бэйэтин дьиҥнээх хаатын иһинээҕи уута). ☉ Настоящий, собственный (напр., об исконном русле реки, не считая проток и тех мест, к-рые залиты половодьем)
    [Уот кудулу байҕал] Күндүл күөх көхсүгэр Көтөр кынаттаах Көччүйэн үөскээбит, Ийэ киэлитигэр Көмүс хатырыктаах Эгэлгэ балыга Эммэнийэ элбээбит. С. Зверев
11. көсп. Эдэр маһа суох, лиҥкинэс, улахан, сиппит мастаах (тыа туһунан); сиппит, улахан (тиит, хатыҥ туһунан). ☉ Без молодой поросли, из одних взрослых деревьев (лес)
    Ок-сиэ, ким манна бу курдук хара мастаах ийэ тыа үүнэн тахсан күнү-ыйы хаххалаатын диэн анаабыта буолуой? Н. Неустроев
    Ийэ хара тыа иэнинэн сыыйыллан, үөдэнтаһаан буолан, үрэллэн сытарын көрдүлэр. М. Доҕордуурап
    Ийэ толуу тиит куоҕайа Иэрийбэхтии куугунуур. Күннүк Уурастыырап
    Онно быар куустан, ийэ хатыҥ Дьоллоох кыыһа тиийэрбин кэтэһэр. «ХС»
    ♦ Ийэ аата ийэ - кинини (ийэни) киминэн да солбуйбаккын диэн этии. ☉ Мать никем не заменишь, она у нас единственная (букв. мать есть мать)
    Бука, оҕолорбутугар ийэлэрин сүтэрии охсуулаах буолуо... Ханныгын да иһин ийэ аата ийэ буоллаҕа. Далан. Ийэ курдук ийэттэн төрөөбүтүм (айыллыбытым) фольк. - дьоһун-мааны холоонноох ийэттэн төрөөбүтүм (төрүппүнэнууспунан эйигиттэн итэҕэһэ суохпун). ☉ Я родился от достойной, почтенной матери (происхождением нисколько не хуже других). Мин да аҕа курдук аҕаттан айыллыбытым, ийэ курдук ийэттэн төрөөбүтүм. Саха фольк. Ийэлээтэр ийэм фольк., үрд. - ийэни арбаан, улуутутан, киниэхэ сүгүрүйэн өрө күүрүүлээхтик туһаайан этии. ☉ Торжественно-возвеличивающее обращение к матери, подчеркивающее особое почтение, любовь к ней
    Ийэлээтэр ийэм, аҕалаатар аҕам! Дьэ күн туллара, күһэҥэ быстара буолла, хаарыан сах буолла! Саха фольк. Мин бу балаҕаны булуохпуттан, эбэлээтэр эбэм буолбут, ийэлээтэр ийэм буолбут эн эрэ бааргын. Н. Якутскай
    Ийэтигэр эппэтэх тылын этит - ийэтин-аҕатын ырыатын ыллат диэн курдук. Ийэтигэр эппэтэх тылын этиттилэр, иннин ыллылар. ТТИГ КХКК. Ийэтин хамыйаҕыттан сыстыбыт - ийэтиттэн куһаҕанын утумнаабыт, ийэтин куһаҕан өттүн баппыт. ☉ Унаследовать от матери ее отрицательные черты, качества. Ийэттэн төрүү сыгынньах - адьас, букатын таҥаһа суох. ☉ соотв. в чем мать родила, в костюме Адама и Евы
    Улаатан, ситэн баран, ол дьахтар мүччү туттаран, тохсунньу ыйга, ийэттэн төрүү сыгынньах күрээн, бу суол устун атахбалай мэнээк сүүрбүт уонна биир суон тиит төрдүгэр, олорбутунан, тоҥон өлбүт. Болот Боотур. Ийэ-хара көлөһүнэ саба түстэ (таҕыста, тоҕунна) - үлэлээн-хамсаан, сылайан-элэйэн улаханнык тириттэ. ☉ Сильно вспотеть, изойти потом
    Эрбантей икки киһи сүгэһэрин сүгэн, ийэ-хара көлөһүнэ тохтон, баар күүһүнэн айаннаан, тиийэн кэллэ. Эрилик Эристиин
    [Оҕонньор] ийэ-хара көлөһүнэ саба түстэ, уй-май баран сыттыгар туора сыппахтаата. М. Доҕордуурап
    Уйбаанабына эмээхсин Саха сирин быйаҥнаах буоругар эдэр сааһыттан кырдьыар диэри элбэх ийэ-хара көлөһүнүн тохпута. С. Никифоров
    ◊ Ийэ буор - 1) сир кырсын ылбыт кэннэ кэлэр ыраас, чиҥ араҥа. ☉ Подпочвенный слой; слой земли под дерном; основной слой земли
    Ийэ буоругар диэри хас.  [Манньыаты] Ийэ буор хотун харайан сыттаҕа. И. Гоголев
    Сааһын-үйэтин тухары сытар ийэ буорун булларан баран, тиэтэл муҥунан иинин томточчу буор кутан, көмнөхпүт ол! «ХС»; 2) ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит, улааппыт сирэ (ийэ дойду диэннээҕэр кыараҕастык өйдөнөр: хол., төрөөбүтүөскээбит өтөҕүҥ, алааһыҥ, оройуонуҥ). ☉ Родная сторона, родное пепелище (место, где находится родной дом, - имеет более узкое, чем в ийэ дойду, значение)
    Оо, кэрэтин, баайын, төрөөбүт ийэ буорум! Суорун Омоллоон
    Тэлгэһэттэн тэлэһийэн сырыттахха, Алаастан арахсан сырыттахха, Иитиллибит ийэ буор Эчи ахтылҕаныан! Т. Сметанин
    Ийэ дойду көр дойду. Биһиги биир ийэ дойдулаахпыт - Арассыыйа.  Ийэ дойдуга сылга уонунан тыһыынчалаах түүлээҕи туттараллар. И. Данилов
    Тыйыстыҥы, ол эрээри бэйэҥ туспа кэрэ, дьикти буоллаҕыҥ, мин хоту ийэ дойдум! Н. Заболоцкай
    Ийэ дойдуларын тыатын сытын бэйэлэригэр иҥэрбит оҕолор ханна да сир уларыйыахтара суоҕа. С. Ефремов. Ийэ кут итэҕ. - былыргы саха өйдөбүлүнэн: үс куттан саамай сүрүн кут (дьахтарга айыыһыт ийэ куту иҥэрдэҕинэ оҕо үөскүүр. Киһи өллөҕүнэ анараа дойдуга ийэ кута барар. Өскөтүн оҕону наһаа улаханнык куттаатахха, ийэ кута «тэйэн биэрэр», онон сааһын тухары ыарыһах буолар). ☉ Главная из трех частей души человека (букв. мать-душа; согласно религиозным представлениям якутов, при зачатии ребенка она внедряется божеством Айыысыт в женщину-мать
    Если сильно напугать дитя, то у него ийэ кут «отскакивает», от этого он на всю жизнь становится робким и болезненным. Ийэ кут крадут и мучают злые духи, отчего человек болеет; после смерти человека в загробный мир переходит именно эта часть души). Ийэ буорга Ииннэнэр күммүтүгэр Ийэ куппутун Илдьэ барыталаар. Өксөкүлээх Өлөксөй
    [Көмүс күн] өрөһүлтэтэ суох өлөр өлүү тирээтэҕинэ этирик түөстээн эрэйдээбэккэ, эппитин-хааммытын эммэккэ салгын куппутун саба тут, ийэ куппутун илиигэр ыл. Эвен фольк. Мин бүгүн Буор кут, Ийэ кут, Салгын кут Дууһабыныын кэпсэтэбин. Н. Босиков. Тэҥн. буор кут, салгын кут. Ийэ кылын - 1) эр киһиэхэ кэргэнин ийэтэ. ☉ Теща
    Эн үчүгэй кийииккэ тиийэн ийэ кылын буол. Далан
    Оттон Кириһээн бирикээсчик буолбутун …… Сургууһут Соппуруон уонна урукку бирикээсчик - Микиэйэп ийэ кынна Мааппа эмээхсин сөбүлээбэт этилэр. Д. Таас
    «Тукаам, Петя, кэл, аһаа»,- дии-дии, ийэ кынна чарапчыланан көрө турар эбит... М. Доҕордуурап; 2) кэпс. көннөрү кэпсэтиигэ эр киһиэхэ кэргэнин дьахтар өттүнэн аҕа саастаах аймахтарын: эбэтин, эдьиийин (көр аҕас кылын), аҕатын, ийэтин эдьиийдэрин, балтыларын; абаҕатын, убайын, таайын кэргэннэрин (көр тастыҥ ийэ кылын) - эмиэ ааттыыллар. ☉ В просторечии может обозначать: а) бабушку жены, б) старшую сестру жены (см. аҕас кылын), в) тетку жены, г) жену родного или двоюродного брата жены, д) жену родного дяди жены (см. тастыҥ ийэ кылын)
    Ханныгын да иһин тастыҥ ийэ кынным буоллаҕыҥ гынан баран, бүгүн куһаҕан тыллаах - өстөөх кэлбиккин. С. Курилов (тылб.). Ийэ кыыл итэҕ. - 1) былыргы саха өйдөбүлүнэн: ойуун кута; ойуун кута иҥэриллибит кыыла, көтөрө (үксүгэр: эһэ, бөрө, ыт, хотой, суор). ☉ По представлениям древних якутов: дух шамана; воплощение души шамана - животное (обычно медведь, волк, собака, орел, ворон), в которое шаман вселяет свою душу (букв. мать-зверь); 2) ким эмэ таҥара оҥостор, сүгүрүйэр кыыла. ☉ Тотем
    Сэргэ түҥ былыргыттан, инньэ ийэ кыылтан …… көмүскэли көрдүүр, эрэйэр сахтан, күн бүгүҥҥэ диэри …… үйэлэри уҥуордаан, ити киэн туттуулаахтык хардыылаан кэллэ. Багдарыын Сүлбэ. Ийэ мас - 1) мас таһын суорбут кэннэ кэлэр чиргэл, кытаанах өттө (былыр аалга үөс гыналлара эбэтэр өһүө маһа буолара). ☉ Ошкуренный ствол дерева (используется как основная доска лодки, киль судна, матица); 2) эргэр., харыс т. өлбүт киһини уган көмөр хоруоп. ☉ Гроб; 3) эргэр., харыс т. өлбүт киһини көмөргө иин түгэҕэр халыҥ хаптаһыннарынан хоппо курдук оҥоһук (хоруобу буор баттыырыттан харыстаан). ☉ Ящик из грубых досок, внутри которого устанавливался тесовый гроб с покойником, чтобы на него не давила насыпаемая сверху земля
    Эрдэтээҥи «чинчийээччилэр» ийэ маһын хаппаҕын алдьаппыттар. «Кыым». Тэҥн. тэбиэх. Ийэ сайын поэт. - от-мас ситэн, силигилээн, куйаас түһэн сайын саамай муҥутаабыт кэмэ. ☉ Самая лучшая пора лета (букв. мать-лето)
    Сырдык күммүт тыкпыт, Сылаас кыымын ыспыт, Итии-куйаас түспүт, Ийэ сайын күлбүт. Күннүк Уурастыырап
    Сырал куйаас сыламнаан Ийэ сайын эргийдэ, Хара тураах дааҕырҕаан Халыҥ тыаҕа кирийдэ. П. Тулааһынап
    Ийэ сир көр ийэ дойду. Нууччалар, украинецтар, татаардар, сахалар …… Арассыыйа бары норуоттара биир дьиэ кэргэнэ буолан, күүстэрин түмэн, дьоллоох олоҕу туталларын, …… ийэ сири бука бары көмүскүүр-харыстыыр улуу иэстэрин туһунан эттэ. Амма Аччыгыйа
    Хаанымсах агрессор эһиннэҕинэ, хара дьай ийэ сиртэн халбарыйыа, хаан тохтуута уурайыа, дириҥ ынчык эстиэ. Суорун Омоллоон
    Ийэ сирбит иннигэр мэктиэ тылбыт бэриллэр. Эллэй. Ийэ тыл - төрөөбүт тыл, кыра оҕо эрдэхтэн саҥара үөрэммит тыл. ☉ Родной язык, родная речь
    Утаттахха сөрүүн ууну Уймахтаан да ылбыттан Ордук истиҥ дуоһуйууну Буллум ийэ тылбыттан. Р. Баҕатаайыскай
    Аҕыйах ахсааннаах бытанан олорбут хотугу норуоттар ыраахтааҕылаах Арассыыйа бэйэлэрин ийэ тылларынан суруктара-бичиктэрэ суоҕа. «ББ»
    Улуу нуучча омук тылын Ийэ тыл тэҥэ биллилэр. Эллэй. Ийэ уу - 1) күөл (үрэх, өрүс) саамай дириҥ сирэ. Атын өттүнээҕэр тымныы уулаах буолар. ☉ Самое глубокое место в озере, в реке, основная впадина с холодной, студеной водой
    Идэмэрдээх тымныы ийэ ууларга иһитэн биспит Искэхтээх балыга - Искэҕин ыан, Ирбэнньик ыччаты элбэттэ. Өксөкүлээх Өлөксөй; 2) үрэх, өрүс бэйэтин олохтоох уута. ☉ Вода основного русла реки
    Боруоданы сууйарга аналлаах уу …… комбинат ортотунан дохсун дьулусхан курдук суккураан ааһар уонна эмиэ ийэ уутугар төннөр. И. Данилов. Ийэ ууһа - 1) былыр уус баһылыгынан дьахтар буоларын саҕанааҕы кэм. ☉ Матриархат
    Үс күлэр ньүкэни Үс үйэ тухары Үллүбэт гына Үлтү тэпсиэхтэрэ, Ийэ уустары Имири быһыахтара. П. Ойуунускай
    Эпоска ийэ ууһунан олоруу тобоҕо баара эмиэ ыйыллар. Эрчимэн; 2) эргэр. аҕа ууһун сороҕо: биир удьуор аймахтыы дьон. ☉ Материнский род (каждое из ответвлений отцовского рода)
    Ама мин курдук үтүө киһи Хара-Массар ийэтин ууһугар төрүө дуо? Эрилик Эристиин. Ийэ хотун (хотун ийэ) - сир-дойду иччитин ытыктаан, киниэхэ сүгүрүйэн хоһуйан ааттааһын. ☉ Церемонно-почтительное обращение к духам-хозяевам какой-л. местности, реки и т. д. (букв. мать-госпожа, госпожа-мать)
    Айыыһыт хотун ийэм.  Аҕыс адаардаах аартык ийэ хотуну арыйбытынан барда. П. Ойуунускай
    Симэһининэн силигирбит Сир ийэ хотун Сиэр биэ Сиэлинэн тэлэйэр Силик сибэккитэ Сиэттиһэн тахсан сипсиһэ кэпсэппитэ. С. Зверев
    тюрк. ана, инэ