сыһ. Күөрэгэй курдук. ☉ Подобно жаворонку
[Хомус] Күөрэгэйдии күөмэйдээххин, Туруйалыы куолайдааххын, Ол иһин дьирискэҥҥин, Ол иһин хоҥкунаскын. И. Гоголев
Поэт, поэт — уоттаах талаан! Норуот нарын итии тыынын Иччитэ, дьоло буолан Күлэр сааһы күөгэтэн Күөрэгэйдии туойуохтун! И. Чаҕылҕан

аат. Ойуур иһигэр маһа суох халтаҥ, кураанах сир. ☉ Небольшой луг на опушке или посреди леса, поляна
[Наһаар] ойуур иһигэр ырааһыйа баарыгар киирэн төҥүргэс үрдүгэр олордо. Суорун Омоллоон
Куруҥ ойуур быыһыгар, булгунньах тэллэҕинээҕи ырааһыйаҕа киирдибит. П. Егоров
Чуумпу, наҕыл Алыһардаах үрэх үрдүгэр, чээл күөх ойуур ортотугар, улахан ырааһыйаҕа олорор Дьэдьэннээх сайылык барахсан. С. Никифоров
△ Дьиэ-уот, тутуулар, күрүө-хаһаа, быыстарыгар ордубут ыраас сир. ☉ Небольшая открытая площадка среди построек, лужайка
Тэлгэһэ ырааһыйатын тулалыыр бэстэр чиргэл лабаалара таҥнары намылыһан нухарыһа таалбыттар. Софр. Данилов
Кинилэр кулууп иннинээҕи ырааһыйаҕа мунньустан үҥкүүлээн күөгэппитинэн бардылар. М. Доҕордуурап
Бөртөлүөт бөһүөлэк хоту өттүнээҕи киэҥ ырааһыйаҕа чэпчэкитик дэгдэс гынан олордо. П. Аввакумов

туохт. Икки хаҥас эбэтэр икки уҥа атахтаргын хардарытаары тэҥҥэ ылан айаннаа (ат туһунан). ☉ Идти иноходью, попеременно вынося вперед то обе правые, то обе левые ноги (о коне)
Тойон көмүс уктаах дэйбииринэн атын өттүккэ «сып» гына биэрэрин кытта, ата түөрт атаҕын үөрэ-дьүөрэ үктээмэхтээн дьоруолаан кутан-симэн барда. Эрилик Эристиин
Тобугунан элэмэс Тураҕастай соноҕос, Чааскылаахай ууларын Дьалкыппаттык айаннаа, Чороонунан кымыһы Долгуппаттык дьоруолаа! П. Тобуруокап
Кутузов бэйэтэ ыараханнык миинэн иһэн, дьоруолаан күөгэтэр, атын ыгылытар. Л. Толстой (тылб.)
△ Дьоруо ат айанныырыгар маарынныырдык хамсан. ☉ Делать движения, похожие на движения коня-иноходца при беге
Кэрэтиэн барык-сарыкка Туундаракам дьоруолуура, Тойугу ыһар туйаҕыттан Сулус кыынньа оонньуура. Улуро Адо (тылб.)
Дьоннор, бу тоҕо бачча тиэтэлгитий, Дьоруолуу ойоҕут куобах кэриэтэ? Р. Гамзатов (тылб.)

туохт.
1. Туох эмэ сымнаҕаһы, хаптаҕайы бэйэтин бэйэтигэр эрийэн төкүнүччү суулаа. ☉ Скручивать, скатывать, свёртывать что-л. в рулон, в трубочку (напр., бумагу)
Максим саҥата суох умса көрөн олорбохтоон баран, туран оргууй чөртүөһүн түүрдэ. Н. Лугинов
Көбүөрү харайарга түүрэн баран кураанах сиргэ уурарга сүбэлэнэр. Дьиэ к. Таҥаспытын эр-биир түүрэн, баайан, таһааран сыарҕабытыгар уурдубут. «ХС»
△ Тугу эмэ хомуйа сөрөөн биир сиргэ мус, холбоо (хол., оту). ☉ Собирать в охапку, валковать (напр., сено)
[Тойонуом!] Тоҕус салаалаах локуора күөх отто Түүрэн киллэрэҥҥин, Дьиэни отто хотоҕоһунан Тэлгээн күөгэтэн кэбис. Саха нар. ыр. II
Оту дьааҥылардыы икки хотуур суолун (барыы уонна кэлии) кэккэлэһэ түһэрин курдук охсор буоллахха, түүрэргэ ордук. «Кыым»
2. көсп. Кимтэн эмэ тугу эмэ модьуйан ыххай, ык. ☉ Принуждать, заставлять кого-л. сделать, совершить что-л. [Чунуобунньук] тоҕо таһыырга кыттыбаккын аны биирдэ эт диэн түүрдэ. С. Сарыг-оол (тылб.)
ср. др.-тюрк., кирг., тув., казах. түр ‘сворачивать, заворачивать, свёртывать’

туохт.
1. Ис сүрэхтэн дьулуһан туран туохха эмэ кыһалын, талас. ☉ Стараться изо всех сил, стремиться к чему-л.
Үрүлүйэн муспут Үбүм-малым, сүөһүм-аһым, Харалыйан туран булбут Хаарыан баайым ханна барда?! Күннүк Уурастыырап
Утуйар ууну аахсыбакка. Сылайдым диэн сынньаммакка Үрүлүйэн туран үлэлииллэр. Т. Сметанин
Өксөкүлээх, Махсыым, Былатыан... Элбэҕи этэр дьоһун ааттар. — Үлэһит норуот туһа диэннэр, Үлэлээн, үрүлүйэн ааспыттар. И. Федосеев
2. Долгуннуран, күлүмүрдээн көһүн. ☉ Быть, казаться волнообразным, сверкающим, переливающимся (напр., о водной поверхности)
Үллэр үс үөһэ, үрүҥ күнү утары көрдөххө, үрүлүйэн тохтон, көҥүлүнэн сүүрүгүрэн түһэр эбээт Өлүөнэ өрүһүм. Суорун Омоллоон
Үчүгэйиэн, сайын кэллэ Үрүҥ күҥҥэ мичиҥнии, Үрэх, күөл, көлүччэ Үрүлүйдэ дьиримнии. И. Эртюков
Үрүҥ көмүс өҥүнэн ыйдаҥа Үрүлүйдэ, Окко-маска иилиллэн Ооннньуур тунал сырдыгар. Д. Васильев
3. Дьүрүһүй, биир тэҥник илигирии тыаһаа (муусука дорҕоонун этэргэ). ☉ Слышаться, раздаваться, журчать (о музыке)
Паарка сөрүүн салгынын нуһараҥар сөп түбэһэр, таас үрэх сырдык сүүрээнин тыаһын санатар үчүгэйкээн муусука дорҕооно үрүлүйэр. В. Протодьяконов
Онно Хоһуундьу ыстанан тиийэн, Хомуһун ылан күөгэтэ охсор, Онуоха эмискэ дьүрүһүйэн Дьикти дорҕоон үрүлүйэр. М. Ефимов
ср. др.-тюрк. үрлүг ‘постоянный, непреходящий’

туохт.
1. Тугу эмэ киэҥник тэнит, кэҥэт, киэҥ сири хабар гын. ☉ Расширить границы, сделать более обширным распространение чего-л.
Илиигинэн ыспакка — Илистэ ырбакка, Сиэмэни сиэйэлкэ быраҕар, Сирбитин дэхсилии тарҕатар. Күннүк Уурастыырап
Муннугу, хатырык сыыһын, өтөҕөнү, сүгэ олугун …… уматан истилэр уонна күлүн тарҕата ыстардылар. М. Доҕордуурап
Чуумпуран турбут хойуу салгын, кыра саҥаны-иҥэни барытын бэйэтигэр иҥэрэн, оргууй күөгэтэ тарҕатта. А. Фёдоров
Онуоха уоҕурдууну тиэйэ сылдьан тарҕата ыспакка, уу сүүрэр ханаалыгар куттулар. П. Егоров
2. Элбэх кимиэхэ-туохха эмэ тиийэр гына үллэр, түҥэт. ☉ Раздавать что-л. кому-л., распределять между кем-чем-л., разносить; расставлять что-л. на чём-л.
Сарсыарда Боскуо остуолга чааскы тарҕата туран ыйытта. А. Софронов
Билээгэлэргэ сылаас чэйи аҕалан саллааттарга тарҕаталлар. Н. Якутскай
Баайбын-дуолбун барытын Бар дьоҥҥо тарҕатыам. С. Васильев
Куруһуок чилиэннэрэ «Тыҥ кырыыта» диэн ааттаах литературнай сурунаалы таһааран, тыа оскуолатыгар кытта тарҕаталлара. «ХС»
3. Элбэх дьон билэрин курдук гын, элбэх дьону хабар курдук тэнит. ☉ Сделать что-л. доступным, известным для многих, распространять
Холкуос мындыр ыччаттарын Холбоон илдьэ сырыттыҥ, Урал дьоһун саталларын, Уопуттарын тарҕаттыҥ. П. Тобуруокап
[Маайыс:] Ол ким сымыйа хобу тарҕатарый? С. Ефремов
Илин Сибииргэ көҥүл иһин охсуһуу кутаатын умата, үөрэҕи-билиини тарҕата баран иһэрэ. П. Филиппов
4. Дьону түмсүүлэриттэн босхолоон ыыталаа, үрүө-тараа ыыт. ☉ Распустить людей, освободив от обязанностей, занятий
Оҕолору тарҕатан баран, куукунаҕа илиитин сотто турар учууталга Бэдэһиэйэп нөрүс гынна. Бэс Дьарааһын
Лиэп Буудап Тиэхээни эттиэҕин Дьон бэрдэ баар буолан туттулар. Ол иһин мунньаҕы тарҕатан Үҥсүүнэн тылланан бардылар. Эрилик Эристиин
Мотуруостар бөлүөхсэн турар дьону киэр силэйэллэрэ, тарҕаталлара. И. Никифоров
5. Туох эмэ буолбуккун (хол., санааҥ түспүтүн) тугунан эмэ аралдьытан аһар, таһаар. ☉ Отвлекаться от чего-л. (напр., от неприятных мыслей, забот), снимать (напр., усталость, боль)
Ити курдук абарбыт санаатын тарҕатан, Сэмэнчик тыа устун баран истэ. Н. Неустроев
Үүттээх чэй барахсан уоскутар, Сынньатар, Сылааны тарҕатар. П. Тобуруокап
Ол онно ыарыытын тарҕата таарыйа, дьаарбайан баран бэҕэһээ киэһэ кэлбитэ. М. Доҕордуурап
Эн кинини таптаабаккын, эдэр уоххун, күннээҕи таҕылгын тарҕатаҕын. Н. Босиков
♦ Хааҥҥын тарҕат — этиҥ-сииниҥ улугурбутун тугу эмэ гынан аһар (хол., хамсанан). ☉ Снимать напряжение, разгонять кровь (напр., двигаясь)
Хайа, эдэр киһи дьахтарга наадыйарыҥ манан буолуо дуо, хааҥҥын тарҕатыаҥ, уоххун харатыаҥ. П. Ойуунускай
Туос сандалы остуолга Тула олорон чуоҕустулар, …… Хатан арыгынан Хааннарын тарҕаттылар. С. Зверев
Ханна илдьэн иһэҕин? Хата, аҕал эрэ миэхэ, Хааммын тарҕата таарыйа, Хаамар-сиэлэр ардынан Халыһытан тиэрдиэхпин! П. Ойуунускай