күөрэлдьий диэнтэн тиэт
көрүҥ. [Тоноҕосчут] үүт-үкчү сөмөлүөт курдук …… өрө көтөн тахсар, тайаарбахтаат, күөрэлдьийбэхтээт, эмиэ суптурута түспэхтиир, сурулаамахтыыр. И. Сосин

күөрэлдьий диэнтэн б
тэҥ. көстүү. [Кыһыл былаах] Ааһар көтөр Кынатын курдук Күөрэлдьиҥниир, Уоттан көтөр Төлөн курдук Күөдьүйбэхтиир. Н. Босиков

быытырҕаа диэнтэн тиэт
көрүҥ. Төбөтүн оройугар кыһыл халпаактаах хара киргил күөрэлдьийэ көтөн иһэн, арыт ытаан тыҥкынаан, арыт үөрэн быытырҕаамахтаан ааһар. Амма Аччыгыйа

күндүлэс диэнтэн хай
аата. Истиҥ доҕорум [Испирдиэн] Тойоттору кытта куодарыста, Атыыһыттары кытта атастаста. Күнүн ахсын Күндүлэһиигэ түбэстэ. А. Софронов
Отчут-масчыт өбүгэттэн Утумнаммыт үгэспит: Көртөн-нартан, астан-үөлтэн Көҥөнөрү билбэппит — Күөрэлдьийдэ күндүлэһии, Көйүү кымыс бэрдин иһии. М. Хара

күөрэлдьий диэнтэн холб. туһ. Куруппааскылар холбоһо охсоннор, мас-от быыһыгар сүтэ-сүтэ, суксуруһа көтөн күөрэлдьиһэ турдулар. Амма Аччыгыйа
Баһыгыраччы суруллубут сыыппаралар тугу кэпсииллэрин ыйытарын кытта харахтар чаҕылыҥнаһа, илиилэр күөрэлдьиһэ түстүлэр. ЧКС ЫаЫЫ

сыһ. Киһи күлүөн курдук, көрдөөхтүк; дьээбэтик. ☉ Забавно, смешно, комично
Тогойкин сүүрэн, атахтарын соруйан көрүдьүөстүк холбуйа тэбитэлээн, күөрэлдьийэ турда. Амма Аччыгыйа
Киэпкэтин өрө уунна, көрүдьүөстүк үҥкүүлээн битийиктэннэ итиэннэ эргиллэ түһэн, хайыһан да көрбөккө, бара турда. В. Протодьяконов
Илиитин көрүдьүөстүк нэлэс гыннарда. П. Аввакумов

сыһ. Ыйааһына суох кэриэтэ, сиртэн-буортан тэйбиттии туттан (хаамп, сүүр). ☉ Лёгкой, невесомой походкой (идти, бежать)
[Ойуунускай] чэпчэки-чэпчэкитик үктэнитэлээн тиийэн, түннүгү аһан, күрүчүөккэ иҥиннэрэн баран, олоппоһу ылан, олорунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Сахаяна хаһан да киэргэммэтэҕин киэргэнэн, чэпчэки-чэпчэкитик үктэнэн, үлэтигэр аан маҥнай баран иһэр. И. Федосеев
[Киппирийээн уола] кылыыга, куобахха бэрт холкутук, чэпчэки-чэпчэкитик күөрэлдьийэрин олус кэрэхсээбитим. КНЗ ОО

туохт. Тас өттүгүттэн уокка сиэнэн, хараар. ☉ Обгорать, обугливаться сверху; покрываться нагаром, сажей
Отуу кэриэрбит мастара атыгыраан хаалбыттар. Амма Аччыгыйа
Улахан кутаа онно хараара сытара уонна уоттан кэриэрбит оллоон турара. Далан
Баһаар уота тугу тулутуо баарай, …… чээлэй күөх сэбирдэхтээх хатыҥнар хара хоруо буолан кэриэрэн иһэллэр. В. Протодьяконов
△ Харааран хаал; хара бараан сирэйдэн. ☉ Почернеть, потемнеть; стать очень смуглым (о лице)
Кимтэн кэмчиэрийэн, Киэҥ халлаан киэбэ Кэхтэн кэриэрдэҕэй? А. Софронов
[Ганя] сирэйэ-хараҕа итиигэ-буһууга киирэн кэриэрбиккэ, кырыыламмыкка дылы. П. Аввакумов
Атаһым, чахчы асчыт киһи тэҥэ, Иэдэһэ кэриэрэ да үлүйдэр — Атырдьах биилкэтэ күөрэлдьийэр. М. Тимофеев

аат. Ат, биэ, атыыр уопсай аата. ☉ Общее название лошадей, кобыл, жеребцов
Сотору-сотору сылгы хаһан аһаабыт суола кэлитэлээтэ. Амма Аччыгыйа
Таһырдьа киһи саҥата, туох эрэ тыаһа, сылгы тыбыырара тыал тыаһын быыһынан иһиллэр. Күндэ
Сахалар былыр-былыргыттан сылгыны үрдүктүк туталлара, кинини тыл ууһунан, кэрэтинэн хоһуйаллара. «Кыым»
◊ Араҕас сылгы — сырдык араҕас (сылгы) диэн курдук (көр араҕас). Арҕаа хордоҕоско араҕас сылгы үөрэ мустубут
□ Араҕас сылгы Арҕаһын түүтүн курдук Аастыйбыт астаах, Аар тойон аҕам Этэр тылбын Истэ сэргэҕэлээн олоруҥ! ТТИГ КХКК. Буулур сылгы — сүрүн дьүһүнүн үөскэтэр өҥүгэр маҥан түү эриэ дэхситик булкуспут түүлээх, төбөтө, сиэлэ, кутуруга уонна тыһа бэйэтин сүрүн өҥүн курдук дьүһүннээх сылгы. ☉ Чалый (о масти лошади). Миитэрэй буулур сылгытын көлүнэн ходуһатыгар киирдэ. Көҕөччөр сылгы — көҕөрүмтүйэр бороҥ дьүһүннээх сылгы. ☉ Сивый (о масти лошади)
Кини иннигэр икки көҕөччөр сылгы хонос гына түстүлэр. Амма Аччыгыйа
Көҕөччөр сэлиик сылгым, Туйаххын күөрэт! Эллэй
Көҕөччөр сылгы Көхсүн түүтүн курдук, Күрэҥсийбит көҕүллээх Күбэй хотун ийэм, Этэр тылбын Истэ сэргэҕэлээн олоруҥ. ТТИГ КХКК. Кугас сылгы — кытархайдыҥы саһархай дьүһүннээх сылгы. ☉ Рыжий (о масти лошади)
Соҕуруулуу илин туһунан, Суо айыыһыттарым суоллара диэн, Уоһах кугас сылгыны Кэрэх туттан ыйаабыт. С. Зверев
Кугас сылгы сиэлин уп-уһун баттах, бытык оҥостуммут. Амма Аччыгыйа
Сээдьэҥкэ, кугас сылгы көхсүн тириитэ этэрбэһин тымтык ылан «пөс-пөс» тэбии-тэбии, кэпсии олордо. Күннүк Уурастыырап. Күөх буулур сылгы — хара уонна маҥан түү булкуһан үөскэппит дьүһүннээх сылгы. ☉ Вороно-чалый (о масти лошади)
Сэргэҕэ күөх буулур сылгы бааллан турар. Күрэҥ сылгы көр күрэҥ. Туой күрэҥ сылгылаах Тоҥ Куоҕай бииһин ууһа, Күнүүлээҥҥит көнчүөккүүр буолаайаҕыт? Саха фольк. Күрэҥ сылгы көрүлүүр, Саалыыр атыыр тарҕанар. С. Зверев. Түүтүн төрдө харатыҥы, оттон кылаана кугастыҥы араҕас буоллаҕына, күрэҥ сылгы дэнэр. Сылгыһыт с. Кыһыл буулур сылгы — кугас уонна тураҕас дьүһүннэргэ маҥан түү булкуһан үүммүт дьүһүннээх сылгы. ☉ Рыже-чалый (о масти лошади)
Кыһыл буулур сылгы хаһан аһыы сылдьар. Саалыр сылгы көр саалыр. Ити кэмҥэ бөрөлөр туора ойбут саалыр сылгыны төгүрүктээн кэбистилэр. «ХС»
Кыра эрдэхпинэ холкуос сылгыһыта киһи буулур, саалыр, дьаҕыл, моҕул, көҕөччөр сылгы, о. д. а. диэн бэрт элбэҕи испииһэктэтэр буолара. ФЕВ ДьС. Саха сылгыта — тыйыс хоту дойду усулуобуйатыгар ураты тулуурдаах, төгүрүк сылы быһа аһаҕас халлаан анныгар сылдьар, кыһынын хаары хаһан аһыыр Саха сиригэр түҥ былыргыттан үөскэтиллэн кэлбит сылгы боруодата. ☉ Якутская лошадь — высокоадаптированная порода, разводимая круглый год под открытым небом в экстремальных условиях Севера, распространённая на территории Республики Саха (Якутия) и далеко за Полярным кругом
Саха сылгытын сайыннарар былааннаах үлэ тэриллиэн наада. АНП СЭЭ
Саха сылгытын этэ минньигэһинэн, кымыһа эмтээҕинэн былыргыттан киэҥник биллэр! ДВР САЗС. Сиэр сылгы — бэйэтэ кугастыҥы дьүһүннээх гынан баран сиэлэ, кутуруга хара ардайдаах сылгы. ☉ Саврасый (о масти лошади)
Сиэр сылгы сиэлин, кутуругун Силэйэ баттаталаабыт курдук Сиэрэй хара тыалар Симсиһэ үүнүтэлээбиттэр. Саха нар. ыр. Сиэр сылгыны эмиэ араастык дьүһүннүүллэр: саһыл сиэр, улаан сиэр, хардаҥ сиэр, өлөҥ сиэр, солоҥдо сиэр, сырдык сиэр. ОМГ ЭСС. Сур сылгы — хара ардайдаах сиэллээхкутуруктаах бороҥ эбэтэр күрэҥниҥи дьүһүннээх сылгы. ☉ Мышастый (о масти лошади)
Сур сылгыны араастык өҥнүүллэр: күтэр сур, бороҥ сур, саһыл сур, сырдык сур, кумах сур, күөх сур, тииҥ сур, хара сур, кукаакы сур. ОМГ ЭСС. Сылгы тоҥ быара ас аст. — тэҥ куһуок гына кырбаныллыбыт остуолга тоҥнуу бэриллэр сылгы быара. ☉ Нарезанная на равные кусочки замороженная конская печень
Саха биир таптаан сиир аһылыгынан сылгы тоҥ быара буолар. Дьиэ к. Сылгы иитиитэ т.-х. — сылгы сүөһүнү иитэр, элбэтэр сыаллаах үлэлиир сүөһү иитиитин биир салаата. ☉ Коневодство
Сылгыны иитиини сайыннарыы улахан соруга уонна кэскилэ Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатыгар эмиэ быһаччы сыһыаннаах. АНП СЭЭ
Сылгы ньургуһуна көр ньургуһун. Ойуурга бастакынан халлаан күөҕэ эбэтэр үрүҥ өҥнөөх сибэккилээх пролеска уонна медуница, онтон сылгы ньургуһуна уо. д. а. оттор сибэккилэрэ аталлар. КВА Б. Сылгы ойоҕоһо ас аст. — буһарыллыбыт сылгы ойоҕоһун кырбастара — сахалар биир мааны аһылыктара. ☉ Отварные кусочки из рёберной части жеребятины — одно из любимых блюд якутов
Ампаар булууһуттан сыһык ас — ынах намылдьыара, тутум астаах сылгы ойоҕоһо, субай, быһааскы кустар — хостонно. Софр. Данилов
Дьиэлээх дьахтар чааскылары аҕалан, чэй кутуталыыр. Сылгы ойоҕоһун, хаһатын кыһалларыгар анаан тимир тэриэлкэни уурар. Н. Якутскай
Сылгы ойоҕоһун духуопкаҕа буһарыыга уончалыы сэнтимиэтир уһуннаах гына эттэниллэр, тымныы уунан сууйуллар. ТИИ ЭОСА. Сылгы субайа — 1) сылгы өһөҕө суох ыраас хаана. ☉ Свежая жидкая конская кровь. Сылгы субайын солуурга кутан уурдулар
□ Сылгы субайа
Өлөрүллүбүт сылгыттан хаанын сүүрдэн ылаат, ытыгынан ытыйан баран, сөрүүн сиргэ алта-аҕыс чаас устата туруоруллар. Дьиэ к.; 2) ас аст. сылгы оһоҕоһугар кутуллубут уонна буһарыллыбыт хаан. ☉ Конская кровяная колбаса
Кинилэр саха аһын олус интириэһиргээн аһаатылар: убаһа этин, сылгы субайын, тоҥ балыгы. Далан. Сылгы чыычааҕа — хара бастаах, маҥан түөстээх, күөрэлдьийэн көтөр чыычаах (саас эрдэ кэлэр, дьиэ, сылгы хаһаатын аттыгар уйаланар). ☉ Белая трясогузка
Ампаар үрдүгэр уйа туттубут сылгы чыычааҕа Дарбаны абааһы көрөн, киһи үрдүнэн уолуйбуттуу саҥара-саҥара, сарыкыныы көтө сырытта. В. Титов
Сылгы чыычааҕа кэлэнбаран биэрэстэннэ, үөрэн-көтөн тырымнаата. Н. Апросимов. Тураҕас сылгы — сиэлэ, кутуруга, уорҕата харааран, ойоҕосторо кытаран көстөр дьүһүннээх сылгы. ☉ Гнедой (о масти лошади). Төрөппүттэрэ уолга үс ынаҕы, икки тураҕас сылгыны анаабыттара
□ Тураҕас сылгы барахсан, Толбон күммүт сылааһыгар Туора туран сыламнаата. Күннүк Уурастыырап
Тураҕас сылгыбыт кыаһааннанар Тохсунньута туманныын ааста. И. Эртюков. Улаан сылгы — сырдык көҕөччөр өҥнөөх сылгы. ☉ Светлосерый (о масти лошади)
Улаан сылгы уу хаһата Утахтанан, олус уойбут, Сүһүөх, бэгэччэк мэлийбит, Тобук, тоҥолох суох буолбут. Эллэй
Манчаары уҥуох уҥуоҕа, субу уулаабыт улаан сылгылыы, халыр босхо баран, титирэстии турар. С. Федотов
Кини кэнниттэн аҕата улаан сылгыга куоҕаччы олорон баран тэптэрэн истэ. М. Доҕордуурап. Хоҥор сылгы — кытарымтыйан көстөр болоорхой, кутуруга, сиэлэ маҥан эбэтэр болоорхой буруо өҥнөөх сылгы. ☉ Игреневый (о масти лошади). Алаастар кэнчээрилээн чэлгийдилэр, хоҥор сылгылар онно мэччийдилэр. Хороччу улаатан эрэр уол нэк бэргэһэтин, күтүр улахан хоҥор сылгы үтүлүгүн кэтэн муус киллэрэ таҕыста. Чуоҕур сылгы — эбир курдук кыракыра атын өҥнөөх ойуулардаах, толбоннордоох сылгы. ☉ Чубарый (о масти лошади). «О-ол сылдьар чуоҕур сылгыны тутан аҕалыҥ!»
□ «Уу долгунун курдук тоҥууланан көстөр күөх чуоҕур атыыр сылгыны ытык астахха сатаныыһы», — диэн ойуун көрүүлэнэр. Күннүк Уурастыырап. Элэмэс сылгы — эриэннээх, сүрүн дьүһүнүгэр бөдөҥ маҥан ойуулардаах сылгы. ☉ Пегий (о масти лошади)
Хатыҥ тоһоҕо курдук атахтаах, чэҥ уута сүүрэн түспүтүн курдук дьэбиннээх кыталык элэмэс сылгы илин күөнэ көстө түспүт үһү. ПЭК ОНЛЯ I
Үөр хаһаайына, модьу-таҕа көрүҥнээх хара элэмэс атыыр сылгы, үөрүн тула аа-дьуо хаама сылдьар. Я. Семёнов. Элэмэс сылгы наһаа элбэх дьүһүҥҥэ араарыллар уонна хайдах баҕарар элэмэс буолар: күөх элэмэс, саһыл элэмэс, кыталык элэмэс, чаппараахтаах элэмэс уо. д. а. ОМГ ЭСС. ДТС, тюрк. йылхы, йылҕы, йилки, жылкы, дьылкы