көннөрү диэнтэн хат.-күүһүр. (дэҥҥэ тут-лар)
Токур маһы көннөрүтэ тутан кэбис. ПЭК СЯЯ
Нуучча дьон көнньүөс торҕотун көннөрүтэ таппытын курдук, күөх унаар таҥнары намылыйан түстэ. ПЭК СЯЯ

туохт. Тугунан эмэ (хол., көбүөрүнэн, сибэккинэн) бүрүлүн. ☉ Быть покрытым чем-л. (напр., ковром, цветами)
Күөлэһийэ оонньуохха көбүөрдэммит муосталаах …… күндү дьиэ — бу уопсай. К. Туйаарыскай
Көнньүөс сыһыы уорҕата Күөх сибэккинэн көбүөрдэннэ. С. Васильев

көҥүл диэнтэн атаах. (норуот тылынан айымньытыгар үгүстүк тут-лар)
Көҥүлүктүүр үтүө дойдум, Көнньүөс торҕону тиирэ тарпыт курдук, Көҕөрөн-тунааран көһүннэ. Саха фольк. Күлүмэхтэй тымныыга Күөртэрбэккэ сылдьаммыт, Көҥүлүктүүр сайыны Көһүтүөҕүҥ, көмүстээр. А. Софронов

сыһ. Иилии, төгүрүйэ, быыһыы. ☉ Кругом, вокруг
Тыл этээччилэр биир богуон аттыгар мусталларын кытта, эмиэ хамаанда буолуталаан, этэрээттэр төһө баталларынан күрүөлүү турдулар. Эрилик Эристиин
Тукулаан хайатын туруору арҕаһын Ыраахтан көрдөххө: Көнньүөс күөх таҥастыы Күрүөлүү сытара Көҕөрөн көстөрө. С. Васильев

туохт. Көҕөрөн көһүн (киэҥ сир уҥуоргу өттө сайыҥҥы ыраас, былыта суох күҥҥэ). ☉ Синеть, голубеть (о противоположной стороне широкой местности — напр., долины, реки — в летний ясный знойный день)
Маҥан Тумул үрдүттэн соҕуруу диэки көрдөххө, көнньүөс торҕону тиирэ тарпыт курдук, күөх унаар буолан күдэриктэнэн көстөр. Күннүк Уурастыырап

сыһ.
1. Киэптиир, тэнитэр, кэҥэтэр курдук (хол., тириини хатар). ☉ Так, чтобы растянулось, расширилось (напр., выделывать кожу)
Тириини сүлэн баран киэпкэ тиирэ тардан хатарыллар. ДьСИи
2. Тугу эмэ бүтүннүү, тилэри бүрүйэр, бүөлүүр, сабар, хаххалыыр гына. ☉ Так, чтобы полностью накрыло большое пространство (натянуть, растянуть что-л.)
Соҕуруу диэки көрдөххө, үтүө дойду урсуна, көнньүөс торҕону тиирэ тарпыт курдук, күөх унаар буолан күдэриктэнэн түһэн бара турар. Күннүк Уурастыырап
Илинтэн арҕаа Сибииргэ тиирэ тэлгэнэ сытар …… Күөх муора көбүөр. П. Тобуруокап
Лүҥкүр былыт халлааны тиирэ бүрүйэн турар. Н. Якутскай
◊ Тиирэ кэт — кыараҕас, кыра таҥаһы тобус-толорутук киэптии, тилэри кэт. ☉ Натянуть на себя очень тесную одежду
Бирээскилээх быалардаах этэрбэсчээн таҥаһын Тиирэ кэтэн кэбиспит. С. Зверев
Маайкатын тиирэ кэтэн, Олорор киһи буулаҕата, Үскэл бэйэтэ киппэллэн. Р. Баҕатаайыскай
Отчутов …… киитэлин тиирэ кэтэн баран, бары тимэхтэрин тимэхтэммитэ. «ХС»

туохт.
1. Алдьанан хайаҕастан, тэһэҕэстээх буол. ☉ Быть проткнутым, пробитым чем-л.; продырявиться
Онто да суох этэрбэһэ тэстэн, эрэй бөҕөнү көрдөрөн иһэр. Амма Аччыгыйа
Сороҕор сымыыт тэстибэккэ бэрт уһуннук эрэйдээччи. Аргыс-1
Сүгэнэн аҕыйахта охсорун кытары муус тэстэн, уу быччас гынна. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Алдьаммыт сиринэн, хайаҕаһынан туох эмэ убаҕас таммалаа. ☉ Течь, протекать. Сарайбыт муннугунан тэстибит. Ампаардарын үрдэ күүстээх ардахха тэһиннэ
□ [Ардахха] отуута тулуйбата, тэстэн таммалаан тобурҕатан барда. Н. Якутскай
Уокка турар тумсунан тэстэр чаанньыгын аҕалан, үүдэһиннээх буор чааскыга чэй кутта. Суорун Омоллоон
♦ <Икки ардыларынан, ардыларыгар> уу тохтубат (тэстибэт) көр икки I
[Уйбаныаптар] иккиэн биирдии сиппит уоллаахтара уу тэстибэт доҕордуулар. Амма Аччыгыйа
Далбаахап оҕонньор кинилэр аҕаларын кытта былыр-былыргыттан икки ардыларынан уу тэстибэт үөлээннээх атастыылар. Р. Баҕатаайыскай
Оҕо эрдэхтэриттэн икки ардыларынан уу тэстибэт дьүөгэлиилэр. Н. Лугинов. Өһө тэһиннэ (тобулунна) көр өс II. Киһилэрэ кэнникинэн өһө тэһиннэ, сэһэргиирэ дьэ киирдэ. <Туох буолан (имнэнэн)> үөһэ тэһиннэ сөбүлээб., кэпс. — аһара ньыла көтөр, үчүгэй буола сатыыр киһини сөбүлээбэккэ, үгэргээн этии. ☉ Выражение, обозначающее притворную приветливость, чрезмерную лесть
[Байбаралаах Балбаара:] Обургу туох буолан үөһэ тэһиннэҕэй? И. Гоголев
Бу үйэҕэ ыҥырбат этилэр дии, аны туох имнэнэн үөстэрэ тэһиннэ? Р. Баҕатаайыскай
Даша сөбүлээбэтэх хараҕынан Ипатийы хатыылаахтык көрдө: «Дьэ, көнньүөһүҥ көннө, үөһүҥ тэһиннэ дии». М. Доҕордуурап. Тэстэн турар <сир> — олох чугас (сир). ☉ соотв. в двух шагах, рукой подать
Хаастаах быһа бардахха бу тэстэн турдаҕа. Далан
Алдан онтон курдары түстэххэ, адьаһын тэстэн турар сир. «ХС»
[Уолчаан] хайанан быһа түстэҕинэ, дьонноро баар сирдэрэ тэстэн турар. А. Кривошапкин (тылб.). Уу тэстибэт гына (уу тэстибэтинэн) — 1) ыпсаран-хопсорон, лоп бааччы, киһи өйүгэр түһэр гына (саҥар, кэпсээ). ☉ Ладно, складно, логично (говорить, рассказывать)
Уу тэстибэтинэн саҥарар киһи (өс хоһ.). Киһи сатаан аккаастаабат гына, уу тэстибэтинэн этэн кэбистэ. Р. Кулаковскай
Сибиэтэни адьас уу тэстибэт гына ыпсаран көмүскээбитэ. П. Аввакумов
Бастыҥ үлэһиттэр суруктарынан бигэргэтэн, уу тэстибэт гына чиҥэтэн биэрбит. «ХС»; 2) дьып-дьап курдук, ханан да дьиэгэ суох гына (оҥор, тут эҥин). ☉ Очень аккуратно, точно (строить и т. д.)
Оронноро уу тэстибэт гына ыпсарыллыбыт, устуруустаммыт. А. Данилов. Үөһэ тэстэр — туохтан эмэ олус астынар; санаата кэлэн оҥорор. ☉ Становиться очень довольным; делать что-л. с удовольствием
Хасхаан хараҥа буолуута ордук үөһэ тэстэн кэпсээччи. Далан
Эмээхситтэр үөстэрэ тэстэн былыргыларын түөстүлэр. Н. Апросимов
Хатылаан ыллаатахтарына Артур үөһэ тэстээччи, өссө улаханнык доргутааччы. В. Башарин. Үөһэ (өһө) тэстэр <суола> — ким эмэ олус астынар кэпсэтиитэ, сэһэргэһиитэ. ☉ Излюбленный предмет его разговора; любимый конёк
Салгыбакка сэһэргэһэр, сэргэхсийэр, үөһэ тэстэр суола. «Кыым». Харах тэстэринэн — аһара түргэнник. ☉ Слишком быстро
Сэһэргэһэ аргыый айаннаабакка, харах тэстэринэн көтүтэбит. Далан
Саа эстэр тыаһын истээт, …… дьоно өссө ордук уолуйаллар, харах тэстэринэн бараллар. Н. Якутскай
Иһин өрө салаабыт амырыын ыарыыны аахсыбакка, тайах иннин хоту хараҕа тэстэринэн ыстанна. ЭКС ТБТ