көрүк

муниципальнай тэриллии сайдыытын көрүгэ

даҕ., поэт. Сырдаан, сандааран көстөр. ☉ Сияющий, сверкающий
Хотолдьуйар бэйэлээх Хотугулуу өттүнэн Арылыйар Сүүрүктээх Алдан өрүс эбэлиин Аан Тараҕана сайылык Аатыран аххан турар эбит. Саха нар. ыр. III
Аймаһыйар уулаах, Арылыйар долгуннаах, Аммакалыыр эбэкэм Туналыйар ньууруттан Кэтит иэнэ суолланар Кэрэхсэллээх күнүм кэллэ. Саха фольк. Оой, арылыйар алааһым, Уйгу сайынтан итирдим, Көҥүл санаабын батыһан Күн көрүгэр көҕүйдүм. С. Данилов

илиһин диэнтэн хай
аата. Атыттары үөрдэр, дьоллуур айымньы тустаахха бэйэтигэр улахан эрэйинэн, илистиинэн айыллара. Амма Аччыгыйа
Муораҕа сылдьар кэммэр илистииттэн иҥиир ситиибин таттарар эрэйдээх кэмэлдьим киирбэтэҕэ. Н. Абыйчанин
Илистии, сылаа аралдьыйар Ыччат эйэлээх көрүгэр, Үөрэкөтө үлэлии сылдьар Үчүгэйин үлүгэр! И. Чаҕылҕан

туохт.
1. Туох да кыһалҕата суох үөрэ-көтө, оонньуу-көрүлүү сырыт; көҥүл күүлэйдээ, дьаалаҕынан сынньана сырыт. ☉ Проводить время беззаботно; развлекаться, резвиться в свое удовольствие, гулять, отдыхать
Көҥүл көччүй. — [Оҕолору] көҕүтэн, тэҥҥэ көрүлүүр-нарылыыр буоларым. Ол бэйэм көччүйэри олох абааһы көрөр буоллум. Н. Туобулаахап
Күөх сайын көрүгэр икки күн көччүйбүт дьон сүрэхтэрэ чэпчээн, сылаалара тахсан, эһиилги дьыл ыһыаҕар диэри эмиэ үлэлэригэр-хамнастарыгар тарҕастылар. Д. Таас
2. кэпс. Сэргэх, чэбдик буол, көнньүөр. ☉ Быть оживленным, веселым, бодрым
Оҕо көччүйэн уһуктубут. — «Оҕускут да өлүөҕэ», — диэтэ ыалдьыт, олус көччүйбүт куолаһынан. Амма Аччыгыйа
Кыра ыт тотон, көччүйэн, салбанасалбана, сүүрэкэлии сылдьыбыт. Суорун Омоллоон

суйдаа диэнтэн төхт
көрүҥ. Кинилэри сааларын-саадахтарын суйдаталаан баран, дьиэлэригэр ыыталаабыттара. «Күрүлгэн». Ийэм тордох уҥуоҕа буолар баҕана мастарытитириктэри быһыталаата, хатырыктарын суйдаталаата. Н. Тарабукин (тылб.). СУЙ-САЙ: суй-сай буол — суугунаһан-сааҕынаһан, тиэтэл соҕустук хомунан баар сиргититтэн барыҥ, тарҕаһыҥ (элбэх киһини этэргэ). ☉ Проявлять оживление, сопровождаемое негромким шумом, движением (напр., о толпе)
Сотору соҕус Суй-сай буолан, Балаҕантан тахсан, Баҕадьыһыттар бардылар. Болот Боотур
Ат сүүрүүтүн «көрүгэр» «көччүйэ» кэлбит дьон кыһыйан-абаран, суй-сай буолан тарҕаспыттара. Д. Таас. Бэрэпиэссэрим биһикки сыанаҕа туран, дьон суй-сай буолан саалаттан тарҕаһарын көрөн турдубут. Доҕордоһуу т.; суй-сай гын — баар сиргититтэн суһаллык биир-биир суох буолан хаалыҥ, барыҥ (элбэх киһини этэргэ). ☉ Торопливо, но без суматохи исчезнуть с места нахождения по одному, друг за другом (обычно о толпе)
Шарлотта тоҕус хонуктаах олоҕор кэлбит дьоннор суй-сай гынан суһаллык тарҕастылар. Болот Боотур
Көрүөх бэтэрээ өттүгэр хонтуора дьонунуун-байдыын таҥас-сап үрдүгэр түһэн, суй-сай гынан хааллылар. В. Яковлев
Бэрт сотору оҥостуммут уолаттар суй-сай гынан тарҕастылар. «ХС»; суй-сай курдук — нус бараана суох, киһи кута-сүрэ тохтообот курдук иччитэх, кураанах. ☉ Неуютный, пустынный
Суй-сай курдук хоһу үс былакаат сэргэхситэр. НВ БК

I
туохт.
1. Өлүөр өйгүн сүтэрэр, булкуллар курдук арыгыта ис. ☉ Напиваться допьяна; пьянеть
Кинээс хайыы-үйэ итирэн, хараҕын миин курдук көрбүт, хоолдьуктаах төбөтө айдам босхо барбыт. Күннүк Уурастыырап
Онтон хаста да арыгытыттан кутан иһэн баран, сирэйэ кытаран, хараҕын ээл-дээл көрөн, итирбит быһыыта билиннэ. Эрилик Эристиин
Итирэн баран, аҕыраада таһыгар хаһыытыы сырыттаҕына дьон кырбаабыттар үһү диэн эмиэ биир айдаан буолла. М. Доҕордуурап
2. көсп. Күүстээх иэйииттэн өрө күүр, долгуй, манньый (үксүн поэз. тут-лар). ☉ Приходить в возбужденное, восторженное состояние, в экстаз от чего-л., пьянеть
Дьолбуттан итирэн, Долгуйа илистэн, Сүрэҕим умайда, күүрдэ, Сүрүм-кутум, дууһам өрукүйдэ! Күннүк Уурастыырап
Оой, арылыйар алааһыам, Уйгу сайынтан итирдим, Көҥүл санаабын батыһан Күн көрүгэр көҕүйдүм. С. Данилов
Үлэни таптыыр артыалтан Үөрэн, сүрэҕим итирдэ. Күннүк Уурастыырап
♦ Хараарчы итирбит кэпс. - тугу да билбэт буолуор, өйүн сүтэриэр диэри итирбит. ☉ Напиться до потери сознания (пульса)
Арыгы бөҕөнү испит. Онтон хараарчы итирэн өйүн сүтэрэн кэбиспит. Н. Якутскай
◊ Иирдиҥ дуу (дуо) <итирдиҥ дуу>? көр иир I. Итирдибэт утахтар - арыгыта суох утахтар. ☉ Безалкогольные напитки. Итирдибэт утахтары дэлэтэн эрэллэр.  Итирдибэт утахтары оҥоруу кэҥэтиллэр. ССРС
тюрк. исүр, эсир
II
аат. Сүөһү ханнын бүрүйэ үөскүүр чараас сыа. ☉ Тонкий сальник (складка брюшины) у рогатого скота, брыжейка
Тиэрбэс хаана Дэриэбинэ ыалы Тилэри диэлийдэ; Уоп итир Отох дьоҥҥо Остуол буолла. Саха фольк. Улахан кыыстара, ийэтигэр ис ырытыһа сылдьан, харын итирин биир чохоону толору муста. А. Софронов. Ханнын сыатын (итирин), бүөрүн, быарын, сиһин үөһүн, сүрэҕин …… быһан ылан, эмиэ курумҥа анаан ууруллар. Я. Семенов
◊ Итир былыт көр былыт
Илиҥҥи саҕахха итир былыт кытара кыыспыт. Н. Якутскай
Алаарап иттэннэри түһэн, төһө да киэһэрдэр, бэс ыйынааҕы сыпсырдык халлааҥҥа итир былыттар ибигирэһэллэрин одуулуу сытар. Л. Попов
Итир былыт онон-манан тунааран көстөр. А. Сыромятникова. Тэҥн. чоҕочу
ср. тоф. едер 'жировая рубашка поверх желудка рогатого скота'

I
аат., түөлбэ. Моҕотой. ☉ Бурундук
Сытыган дүлүҥ устун күрдьүгэс сылыбырыы сүүрдэ, мохос гына олоро түһээт чыбыгыраата. И. Гоголев. Муруку, дьирики, Моҕотой, күрдьүгэс Хамсыырыҥ-имсиириҥ Хапсаҕай да эбит. А. Николаев
◊ Күрдьүгэс күрүөтэ бот. — бэйэ-бэйэтин кытта хатыһан үүнэр хойуу сэбирдэхтээх сүөһү таптаан сиир ото. ☉ Горошек мышиный
Хочо саҕа талахтарын быыстарыгар үүнэр күрдьүгэс күрүөтэ окко мэччийэ сылдьар ынахтар диэки Маайыс хааман сиргэ үктэнэрэ да биллибэттик сэгэлдьийэр. Амма Аччыгыйа
Наммара сүнньэ хара бастаах үкэр отунан ыга анньыбыт, кырдаллара күрдьүгэс күрүөтүнэн будьуруспуттар. Р. Кулаковскай
Мин таптаан күрдьүгэс күрүөтүн үргээн аһатар эриэн ньирэйим тэбэнэтирэн өрүтэ тэбиэлии-тэбиэлии, туора-маары ойуоккалыыра. П. Аввакумов
тюрк. көрүк
II
даҕ. Туора хараҥа дьураалардаах кугас (сүөһү өҥүн туһунан). ☉ Рыжий с темными полосами (о масти крупного рогатого скота)
Балыгы сиэхтэрэ дии санаабыт муҥхатыгар Сабардам оҕонньор, дараҕар муостаах тайах саҕа дагдаллыбыт күрдьүгэс оҕуһун көлүйтэрэн, өрүү Сомоҕоллойу ыытааччы. Болот Боотур
Чэй, эрэ тардыҥ, Тимир наарта сыарҕабар Күрдьүгэс саадьаҕай кунаммын Көлүйэ охсон аҕалыҥ! ТТИГ КХКК
◊ Күрдьүгэс эриэн — кытархай дьураалардаах күрүҥ (сүөһү өҥүн туһунан). ☉ Бурый с красноватыми полосами (о масти крупного рогатого скота)
Улуу киһиэ, хара бараан күлүккэр үҥэн-сүктэн көрдөһөбүн: мыҥырык муостаах, дьэҥкир туйахтаах, күрдьүгэс эриэн дьүһүннээх соҕотох ынахпын көрө-харыһыйа сырыт! И. Гоголев
Хотон таһынааҕы далга эбэм түптэтин буруота унаарыйар. Онно аҕыйах борооскулар уонна Ураанай диэн күрдьүгэс эриэн ат оҕус тураллар. Н. Лугинов. Тараах күрдьүгэс — үрүҥ дьураалардаах хараҥа кыһыл (сүөһү өҥүн туһунан). ☉ Темнокрасный с белыми полосами (о масти крупного рогатого скота)
Доодороп кулуба …… тэлиэгэҕэ көлүллүбүт лаҥкыр муостаах тараах күрдьүгэс оҕуһу сиэтэн иһэр эбит. Эрилик Эристиин
Тараах күрдьүгэс дьүһүннээх, такырыттаҕас муостаах кунан оҕус моонньун түүтүнэн тордуйа иһигэр уйа оҥоруллар. Н. Павлов

I
төһө ахс. аат.
1. 2 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 2
Иккигэ иккини эптэххэ түөрт буолар. Мин икки ынахтаахпын, биирдэһэ тарбыйахтаах. Күндэ
△ 2 ахсаан кэриҥэ. ☉ Количество 2
Икки кэрэх этиттэн маппыкка дылы (өс ном.). «Түөкүн! Разбойник!»- Икки уол икки тылынан суору мөҕөн баран, күлүстүлэр. Амма Аччыгыйа
2. Икки сааһы бэлиэтиир, көрдөрөр тыл (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ В притяжательной форме обозначает возраст - 2 года. Сиэним иккитэ буолла
3. Оскуолаҕа куһаҕан билиини бэлиэтиир сыана (сурукка кавычкаҕа ылыллар). ☉ Школьная оценка успеваемости, означающая «неудовлетворительно, плохо»
Уолум «иккини» ылан кэллэ. Биһиги кылааспыт оҕолоро «иккини» ылбат туһугар охсуһаллар.  Бу чиэппэргэ «иккини» ыллаҕына - сайыҥҥы от биригээдэтигэр илдьибэттэр. Н. Габышев
♦ Бэйэ икки ардыгар (ыккардыгар, иккэрдигэр) эттэххэ - эн биһи эрэ истэрбитигэр, атын дьон истибэтигэр эттэххэ. ☉ соотв. между нами говоря
- Оттон, бэйэ ыккардыгар эттэххэ, мин сөбүлээмээри гынабын ээ. И. Никифоров
[Аркаас - Сибиэтэҕэ:] Бэйэ иккэрдигэр эттэххэ, булка-аска иҥсэ көбөрө кимиэхэ баҕарар тэҥ буолуо суоҕа дуо? П. Аввакумов. Икки ардыларынан (ардыларыгар) уу тохтубат (тэстибэт) - улахан доҕордуулар, куруук бииргэ сылдьаллар. ☉ соотв. водой не разольешь кого-л. (букв. между ними вода не просочится)
Кинилэр икки ардыларыгар уу тохтубат доҕордуулар. Амма Аччыгыйа
Тиэргэннэрэ тиксиһэ да буоллар, эр дьоннор соччо бодоруспаттар. Ол оннугар дьахталлар икки ардыларынан уу тэстибэт дьүөгэлиилэр. Софр. Данилов
Кинилэр аан бастаан куска, куобахха саалана сылдьан билсэн бараннар, Мишка уол көрүгэр-нарыгар тардыллан, бэрт сотору икки ардыларыгар уу тэстибэт дьоно буолан хаалбыттара. Р. Кулаковскай
Оттон киэһэ буоллар эрэ сүтэн хаалаллар - икки ардыларынан уу тохтубат буолан эрэллэр. В. Панова (тылб.)
Икки атаҕынан куоппут көр атаҕынан куоппут. Кини Сэргэйи кытта бииргэ соҕуруу үлэлии барбыт эбит, ол гынан баран, үлэ кытаанаҕыттан чугуйан икки атаҕынан куоппут. П. Аввакумов. Икки атах (атахтаах) фольк. - киһи; киһи аймах. ☉ Человек; человечество (букв. двуногий (с двумя ногами))
«Кини диэтэх уу ньуурун, Уоттаах хараҕын утаран Туруулаһан кэпсэтэр, Дьохсооттоһон мөккүһэр Биһиги сирбитигэр Икки атах суоҕа», - дииллэр. С. Данилов
Үлэ баар ээ, сэгэрдэриэм, икки атахтааҕы абырааччы. «ХС»
Үөрэх, билии суоҕуттан ордук икки атахтаахха туох ночоот, сор, түҥнэри кыраныы баар буолуоҕай!.. Суорун Омоллоон. Икки атыыр оҕуһу туруору туппут курдук фольк. - икки олус бөдөҥ, саллыылаах көрүҥнээх бөҕөтаҕа дьону (үксүгэр бухатыырдары) хоһуйан этии. ☉ Эпитет, употребляемый по отношению к двум борцам огромного роста, устрашающей наружности, с мощной мускулатурой
Ол кэннэ ньылбы сыгынньахтастылар: ортолоругар эрэ түнэ үс илии халыҥ холобурдаах сыалыйаны кэттилэр да, икки атыыр оҕуһу туруору туппут курдук дьон утарыта хайыһа түстүлэр. Ньургун Боотур. Иккигэ иккини эппит курдук калька - олус үчүгэйдик, ымпыгар-чымпыгар тиийэ (бил, быһаар). ☉ Как дважды два
Устудьуоннар кинини, иккигэ иккини эппит курдук, чуолкайдык билэллэр. Н. Босиков. Икки илиибин (илиибинэн) уунабын (сөбүлэһэбин) - тугу эмэ гынарга үөрүүнэн сөбүлэһэбин. ☉ Полностью согласен, с радостью поддерживаю (букв. свои обе руки поднимаю (двумя руками согласен))
Мин «Заряны» [теплоход аата] кытта барсарга икки илиибин уунабын. «Кыым»
Чэ, ол эрэн ыйытыыгар хардарыым: бастаан кэллэҕим утаа эбитэ буоллар, бука, икки илиибинэн сөбүлэһиэх, бэркэ табыллыбыт киһинэн ааҕыныах этим. ВВ ЫСЫ. Икки илиилээҕи (урааҥхайы, иннинэн сирэйдээҕи) иннигэр түһэрбэт - илии үлэтигэр барыларыттан бастыҥ. ☉ Самый лучший, не имеющий равных (работник)
Ийэм икки илиилээҕи иннигэр түһэрбэтэх бурдук быһааччы этэ. Ф. Софронов. Икки илиилээх - киһини кимин көрөн, биитэр үчүгэй, биитэр куһаҕан гына оҥорор үгэстээх киһи (үксүгэр ууһу этэллэр). ☉ Человек (обычно кузнец), качество работы которого всецело зависит от клиента (букв. с двумя руками)
Ньылбакы уус икки илиилээх.  Икки илиилээх, халбас харата рецензеннэр эмиэ баар буолааччылар. «ХС». Икки илиитинэн түстэ - үлүмнэһэн, өрүһүспүттүү саба түс. ☉ Набрасываться с жадностью на что-л. Ньиэмэс, өс киирбэх, мичээрдээн тииһэ килэҥнээтэ, килиэпкэ икки илиитинэн түстэ. И. Никифоров. Икки иҥиирдээх кэпс. - күүстээх үлэҕэ олус тулуурдаах, сылайбат-сындалыйбат. ☉ Очень выносливый, выдерживающий большую физическую нагрузку (букв. с двумя сухожилиями, двужильный)
- Хатыҥнаахха от тиэйиллибит сыарҕата турар. Ону пиэрмэҕэ илдьэн биэрдэргин? - Улаатыгар оҕолор, бу икки иҥиирдээх оҕону булбут дии, - ийэм эбии күүдэпчилэнэр. Нэртэ. Икки кулгаахтаах фольк. - киһи (нор. айымнь. киһини ойуулаан көрдөрүү). ☉ Человек (букв. с двумя ушами)
Ону [түүл түһээбиппин] икки кулгаахтаахха кэпсии илигим, дьэ кэпсээтэҕим бу... П. Ойуунускай
Дьэ, икки кулгаахтаах хаһан да истибэтэх сүллэр этиҥэ! «ХС». Икки куобаҕы эккирэт калька - икки араас сыалы-соругу тэҥҥэ толорорго дьулус. ☉ Гоняться за двумя зайцами
Сүрүн үлэтин таһынан үрүҥ көмүстэн ытарҕалары уонна биһилэхтэри кутан кэтэх аанынан ботуччу сыанаҕа атыылыыр идэлэммитэ. Икки куобаҕы эккирэтэн, кини бүгүн суут ыскаамыйатыгар олорор. «Кыым». Икки өттүгүн баһын тэбэнэн кэбиспит түөлбэ. - киһини үчүгэй кэмигэр (атастаһан, доҕордоһон) туһанан баран, куһаҕан буоллаҕына быраҕан кэбиһэр. ☉ Отвернуться от кого-л., оставлять кого-л. за ненадобностью, считая более ненужным (букв. он ударил себя по головкам обоих бедер)
Бу сылы кыайбат кэм устатыгар Нил Нестерович кинини бэйэтин туһатыгар илдьэ сылдьан, ылгын уол оҥостон албаҕалаан аһаан, уйан сирин таба тайанан арыгыга үөрэтэн баран, таһырдьа быраҕан баран, икки өттүгүн баһын тэбэнэн кэбиспит эбит. Н. Босиков. Икки саары икки ардынан (ардыгар) - иэмэ-дьаама биллибэт курдук, быһаарыыта суохтук, саараҥнык, саарбах соҕустук. ☉ В неопределенности, в нерешительности, в неуверенности (быть, оставаться)
Ити курдук Уйбаан ойоҕунаан, соччо этиһэн барбакка, эйэлэһэн үчүгэйдии буолбакка, икки саары икки ардынан, хайдах эрэ үгүс аҥарын саҥата суох балай эмэ өр олордулар. А. Софронов
Мин санаабар, хайаан да туох эмэ буолуохтаах. Бу курдук икки саары икки ардыгар олоруо суохтаахпыт. Болот Боотур
Икки сирэй (сирэйдээх) көр сирэй. Мас күрдьэҕи эргитэ туппут курдук икки сирэйдээх дьоннор бааллар. Амма Аччыгыйа. Икки сирэй эбиккин дии? А. Федоров. Икки сур кырынааһы субуруччу туппут курдук фольк. - кыраһыабай дьахтар уһун синньигэс сыыйыллаҕас хаастарын ойуулаан этии. ☉ Постоянный эпитет народных сказителей, характеризующий брови красивой женщины (букв. как будто два серых горностая по одной линии протянули)
Икки сур кырынааһы Субуруччу туппут курдук Субуллаҕас хаастаах эбит, Эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук Эрилкэй харахтаах эбит. Ньургун Боотур. Иккитинэн истибэт - истиэн да баҕарбат, адьас буолуммат (хол., көрдөһүүнү). ☉ И слышать не хочет, не допускает даже разговоров о ком-чем-л. (букв. своими двумя (ушами) не слышит)
Кини хаартылыырын ойоҕо бэркэ буойа, ытыыытыы көрдөһө сатыыра да, эрэ иккитинэн истибэт этэ. А. Софронов. Иккиттэн биирбит <буолуо> - икки утарсыылаах киһиттэн биирбит хотуо, кыайыа. ☉ Победителем будет один из нас (двоих)
Дьэ, иккиттэн биирбит! Эбэтэр кини уурайдын, эбэтэр мин. И. Никифоров. Иккиттэн биирэ - эбэтэр үчүгэй, эбэтэр куһаҕан буолуо; эбэтэр барытын ситиһиэм, эбэтэр төрүт мэлийиэм. ☉ соотв. либо пан, либо пропал
«Очукуо» [хаарты оонньуута] итинник ээ - бүтэһик хаартыгын: «Иккиттэн биирэ», - диэн баран ылаҕын. «ХС». Иккитэ эрбэҕин эргитиэ, үстэ сөмүйэтин төгүрүтүө көр эрбэх. Икки уот икки ардыгар - икки утарыта күүстэр икки ардыларыгар, икки өттүттэн куттал суоһуур түбэлтэтигэр (түбэс); хайа да диэки буолуоххун билбэт кыбыстыылаах балаһыанньаҕа (түбэс). ☉ соотв. между двух огней (находиться, быть)
Ол түүн Сиидэр адьас кыайан утуйбатаҕа, кини дьиҥ чахчы икки уот икки ардыгар кыбыллыбыта. Е. Неймохов
Мохоо төһө да икки уот икки ардыгар кыбылыннар, биир да тылы быһа ыһыктыбакка сөллөйө сытыйан олордо. «ХС». Икки хаамыылаах сиргэ - чугас баҕайы, бэрт чугас. ☉ Совсем близко, недалеко, в двух шагах
Хоп-хойуу, ньалака түү кэриэтэ сымнаҕас хаар түһэн үллүктүүр. Иннигэр икки хаамыылаах сиргэ туох баарын кыайан арааран көрбөккүн. Софр. Данилов. Икки хараҥаҕа - сарсыарда букатын эрдэттэн, халлаан сырдыан инниттэн киэһэ хойукка, хараҥа буолуор диэри. ☉ С самого раннего утра до позднего вечера, от темна до темна
Кыайыы туһа дии-дии икки хараҥаҕа харбыалаһарбыт. С. Никифоров
Икки хараҥаны ыпсар (силлиһиннэр) көр икки хараҥаҕа. Фронт туһугар күүстээх үлэ оргуйар. Оҕонньоттор, эмээхситтэр, сэриигэ барбатах ыарыһахтар икки хараҥаны ыпсараллар. П. Аввакумов
Адам сир хоруппута, үүнүү ыһан икки хараҥаны ыпсаран үлэлээбитэ. «Чолбон»
Кинилэри сүһүөхтэригэр туруораары Софья эмээхсин төһөлөөх икки хараҥаны силлэһиннэрбитэ буолуой?! «Кыым»
Икки хараҥаттан икки хараҥаҕа диэри көр икки харанаҕа. «Мантан инньэ бэйэни харыстаннахха, үчүгэйдик эмтэннэххэ сатанар», - диэн санаалар өйүгэр охсуталаан аастылар да, хаһан да хара тыаны икки хараҥаттан икки хараҥаҕа диэри кэтэ сылдьан, ону тутуһуо баара дуо. «ХС». Икки харахпар көстүмэ - киэр буол, көрүөхпүн да баҕарбаппын. ☉ Вон!, прочь отсюда!; с глаз долой
Бар, киэр бар, икки харахпар көстүмэ, хара ыт! Н. Неустроев
Чэ, итиэннэ икки харахпар көстүмэ, киэр буол. Н. Якутскай. Икки харахтаах фольк. - киһи (нор. айымнь. киһини ойуулаан көрдөрүү). ☉ Человек (букв. с двумя глазами)
Ылалларын [уоралларын] икки харахтаахха көрдөрүөхтэрэ диэтэҕиҥ дуу?! М. Попов
Өрүс илин өттүгэр төһө эмэ күлүмүрдэс күн түһэн олорорун курдук, икки харахтаах көрбөтөх дьиктитэ буолла. «ХС»
Иһигэр икки муостаах киирбит көр ис IV. Охсоору гынна диэбиттии, Кулаак кэннинэн чинэрийдэ, Ол-бу диэн үөҕэн имиттим, Икки муостаах испэр киирдэ. Баал Хабырыыс. Сир-халлаан икки ардыгар - 1) туох да көрүүтэхарайыы-та суох, ким да өйөбүлэ, көмөтө суох (кими эмэ ханна эмэ хааллар). ☉ соотв. на произвол судьбы (оставлять кого-л.); между небом и землей (находиться)
[Кырдьаҕас:] «Ахсааным айыы дойдутугар сиппэтэҕинэ, таҥара сирхаллаан икки ардыгар хаалларыа», - диэн илдьит ыыталаабыта. А. Сыромятникова
Өлөөнө эдэр сааһыгар дьонноро эрдэ өлөннөр балта Татыйааналыын иккиэйэҕин сир-халлаан икки ардыгар хаалбыттара. «ХС»; 2) дьиэтэуота суох, иэмэ-дьаама биллибэт балаһыанньаҕа (хааллар). ☉ Без жилья, без пристанища, в неопределенном положении (оставлять кого-л.)
Хата, «Охотскайга сир-халлаан икки ардыгар хаалларан кэбиспэтэхтэр», - диэн махтаныаххын билиминэҕин, эн... Амма Аччыгыйа
<Икки> хараҕа туолар көр хараҕа туолар. Иҥсэлээх иинин буоругар икки хараҕа туолар (өс хоһ.). <Икки> хараҕа (харах) тэстэринэн (тэстиэҕинэн) көр хараҕа (харах) тэстэринэн (тэстиэҕинэн). <Икки> хараҕын уутунан суунар көр хараҕын уутунан суунар. Ити соҕотох уолгун эрдэттэн аһыйан, икки хараҕыҥ уутунан сууннуҥ дуо? И. Гоголев
<Икки> хараҕын үүтэ көстүбэт буолла көр хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Икки хараҕым үүтэ көстүбэт буолан кэллим эбээт. Н. Босиков
Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна... Икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
<Икки> ытыһа уот аһыйан хаалла көр ытыһа уот тымтан (аһыйан) хаалла. «Тур, атаһыҥ Манчаары кэллим», - диэбитим. Инньэ диэн бүтүөм икки ардыгар батыйам эһиллэ түспүтэ, икки ытыһым эрэ уот аһыйан хаалбыта. ИОВ МБ
◊ Икки арда - биир сиртэн атын сир ырааҕа; икки туох (ким) эмэ бэйэ бэйэлэриттэн ырааҕа. ☉ Пространство, разделяющее два пункта; расстояние между кем-чем-л.
Кырдьык, ити икки эрээт икки арда быдан кыараҕас. Үлэлииргэ моһуоктуо. П. Егоров
Икки маяк икки арда биэс килэмиэтир. ВНЯ М-5
Москва уонна Минскэй икки арда төһөнүй? ВНЯ М-5. Икки өлүүлээх (сыллаах) үүнээйи көр үүнээйи. Икки өттүгэр - туох, ким эмэ уҥа, хаҥас өттүгэр (хол., тугу эмэ уур). ☉ По обе стороны; справа и слева от кого-чего-л.
Дьиэтин аанын икки өттүгэр күрбэ тааһы ууран баран, кулунун тириитин бүрүйэн кэбистэ. Саха фольк. Суолларын икки өттүгэр субу-субу бөһүөлэктэр. Күннүк Уурастыырап
Икки састааптаах этии көр этии. Икки туочука көр туочука. Ааптар тылларын кэнниттэн сирэй саҥа иннигэр икки туочука турар. ЕНВ СТ. Икки тылланыы - киһи икки тылы билиитэ, туһаныыта. ☉ Двуязычие
Икки тылланыы билиҥҥи олох ирдэбилэ буолла.  Норуоттар - олоххо хардарыта сибээстэһиилэрин саамай боччумнаах түмүгүнэн икки тылланыы сайдыыта буолар. «ХС»
тюрк. еки, ики, икки
II
ситим т. Этии биир уустаах чилиэннэрин пааралаан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения (и, да)
Сир халлаан икки, Силлиэ ытыйбытын курдук, Титирии ньиргийэ тураллар. П. Ойуунускай
Ньукулай, Мэхээлэ икки кэпсэтэ-кэпсэтэ киирэллэр. А. Софронов
Биирдэ Күтэр Чыычаах икки кыттыспыттар. Суорун Омоллоон
△ Үгүстүк хатыланан туттуллар (оччоҕо биир уустаах чилиэннэр ыккардыларыгар соппутуой турбат). ☉ Может повторяться несколько раз (при этом запятая между однородными членами не ставится)
Ыт эмиһэ икки Кэччэгэй баай икки син биир. Саха фольк. Маайа икки Бүөтүр икки аны кинилэр дьылҕалара атын дьон илиилэригэр түбэһэрин биллилэр уонна онтон куттаналлара улаатта. Эрилик Эристиин
Кириисэ ааһан иһэн, Тимэппий иккини Өрүүскэ иккини көрөн саараан туран баран, мас быыһыгар саһан туран иһиллиир. Күндэ