Якутские буквы:

Якутский → Русский

энчи

1) упущение, промах, ошибка; туох энчини буллугут? какое упущение вы нашли?; 2) перен. растрата; энчини таһаарбыт он допустил растрату.

Якутский → Якутский

энчи

I
аат.
1. Сыыһа, алҕас, сыысхал. ☉ Упущение, промах, ошибка
Манчаарыны хас да хонукка ол таракаан бытык силиэстийэлээтэ. Чахчы хаһан, туох энчини оҥорбута барыта баар эбит. И. Гоголев
Дьиҥинэн эйиэхэ даҕаны Тиэргэҥҥин, хотоҥҥун барытын Чинчийэн кэрийэр буоллахха, Дьиэк, энчи көстүбэт үһү дуо? П. Тобуруокап
Фокины онно [Дьокуускайга] чахчы дьоруой быһыытынан көрсүөхтэрэ, урукку бытархай энчитин дьон умнан кэбиһиэхтэрэ. СГС СЛКСБ
2. көсп. Ороскуоттааһын; кистээн бэйэҕэ хаалларыныы. ☉ Расходование; растрата
Тугу даҕаны энчи туттубат. ПЭК СЯЯ
Энчини таһаарбыт. ЯРС
Кыра эмэ [ас] итэҕэстийбит, энчи тутуллубут буоллаҕына, ампаар иһигэр уон ыт охсуһан эрэриттэн итэҕэһэ суох маргыар түһэр. Н. Заболоцкай
◊ Энчини көрбөт (истибэт) — кыра да алҕаһы, сыыһаны сөбүлээбэт. ☉ Ни одну мелочь (напр., недостатки) мимо себя не пропустит
Дьэ, энчини көрбөт киһи. И. Никифоров
Олус үөрүүгэ-көтүүгэ, көргө-нарга олорбут киһи …… ыараханы уйбат, тэппини көрбөт, энчини истибэт буолар. Н. Босиков
[Сэбирдээхэп:] Дьэ, бу Үспүөн оҕонньор маладьыас оҕонньор: энчини көрбөт …… биллэрэ, кириитикэлии турар. «ХС»
ср. бур. эндүү ‘ошибка’
II
көр ончу
Эриирдээх соругу туруоруо, Эппиэтинэһи энчи эрэйиэ. А. Чугунов
Миэхэ өтөрдөөҕүтэ Мэҥэ Хаҥалас оройуоннааҕы биир хомсомуол тэрилтэтин салайааччыта тугу суруйбутун энчи түһэрбэккэ аҕалыым. ЧКС ОДьКИи
Ол гынан баран хайыаҕай, инньэ гымматахха инникигэ эрэл энчи эстэригэр тиийэр. С. Курилов (тылб.)

Еще переводы:

алҕаһааһын

алҕаһааһын (Якутский → Якутский)

аат. Алҕаһы, сыыһаны-энчини таһаарыы (өйдөөбөккө, билбэккэ). ☉ Совершение ошибки, промаха в чем-л. (обычно по незнанию, недоразумению)
Хайаан да күрэстэһиэхтэрэ миигин кытта: Абалаах алҕаһааһын, Кыһыылаах кыайтарыы, Алдьархайдаах аһыйыы. В. Гольдеров

буруйдааһын

буруйдааһын (Якутский → Якутский)

аат. Кими эмэ туохха эмэ буруйдааҕынан ааҕыы, кимиэхэ эмэ туох эмэ буруйу сүктэрии. ☉ Обвинение кого-л. в чем-л.
Алҕас өйдөөн, сыыһа туттан, энчи саҥарбакка, омнуолааҕы оҥорбокко: «Эн алҕаһаабыккын»,— диэн эйэҕэстик этэн биэрии буруйдааһын муҥутуура буолбут. Амма Аччыгыйа. Төһө да кытаанах буруйдааһынынан суоһуур бобуу баарын үрдүнэн биһиги [эдэр бассабыыктар] маасса иннигэр тыл этэр кыаҕы барытын туһанарбыт. «Ленин с.»

сигил

сигил (Якутский → Якутский)

даҕ. Кэрэ дьүһүннээх, кэрэ. ☉ Красивый, привлекательный (напр., о девушке)
[Бэһис мэтириэт дьахтара] Эдэр сигил кыргыттар энчини эттэллэр эрэ, «Эчикийи даа, кэбис!» — диир идэлээх. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хотугу кыраай киин куоратыгар мин үс хостоох, икки сиппит сигил кыыстаах, эмтиэкэҕэ үйэтигэр үлэлээбит …… кэргэннээх киэбирэ соҕус наҕыллык, наскыллык олорбутум баара. Н. Габышев. Тэҥн. силик

сулустан

сулустан (Якутский → Якутский)

туохт., кэпс. Түргэнтарҕан туттунуулаах буол, дьорҕооттук, омуннаах-төлөннөөх баҕайытык саҥариҥэр, хардар. ☉ Быстро реагировать на всё, говорить запальчиво, горячо (о темпераментном человеке)
Никита оҕонньор обургу сулустанан түһэн, этиэх иннинэ этэн, барыга бары кыһанан, кыра даҕаны энчини барытын аахпахтаан, Мирону дьулатара. «ХС»
Амма баһын киһитэ чорбоҥнообут, сулустаммыт киһи кэлэн, дьэ, айдаан бөҕөнү тардан эрэр. КАЕ ДДК

эһиэхтэн

эһиэхтэн (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт. Улаханнык кыыһыран, уордайан олус холуоннук, холустук хамсан. ☉ Двигаться резко, порывисто, нервно (будучи рассерженным, разгневанным на кого-что-л.)
Бүөтүр Уйбаанабыс Никиитэ Тойуукабы адьаһын ситэ саҥарпата, эбии бабдьыгырайда, эһиэхтэннэ. И. Никифоров
Аан ороҥҥо тирии имитэ олорбут эмээхсин били Харачаас эппит сүбэтин өйдөөн, эһиэхтэнэн турда. П. Филиппов
[Эмээхсин] туохтан эрэ энчи буолан, кыыһыран эһиэхтэнэ-эһиэхтэнэ, биир чороон кымыһы кутан биэрбит. «ХС»

ньүдьү

ньүдьү (Якутский → Якутский)

ньүдьү-балай — 1) түҥкэтэх, хараҥа, сайдыыта суох. ☉ Невежественный, тёмный, примитивный
Аһыыртаҥнар диэни билбэтэх, кэччэгэй, ньүдьү-балай баай олорбут диэбитэ. Н. Неустроев
Поэма трагическай ис хоһоонуттан сыаналаатахха, кини аҕата баайга-дуолга олус ымсыы, баттыгастаах ньүдьү-балай киһи буолара курдат көстөр. Эрчимэн
Аас-туор ньүдьүбалай олохтон өлүү-сүтүү, өмүрэх, мэнэрик элбэх. «ХС»; 2) кэрээнэ суох, толоос; баттыгастаах. ☉ Нахальный, бесцеремонный; деспотичный
Кинини тулалаан турар хараҥа олох, оччотооҕу …… майгы-сигили суруллубатах ньүдьү-балай сокуоннара кыыс оҕо хорсун санаатыттан быдан күүстээх, сүр баттааһыннаах этилэр. Эрчимэн
«Туох баар күүспүнэн эрдэбин ээ, мантан ордук хайдах эрдиэмий?» — диэн Бурхалей мээнэ ньүдьү-балай кыһарыйыыга ынчыктыы-ынчыктыы хардарда. Эрилик Эристиин
Бастакы таптал …… ньүдьүбалай куруубай сыһыаны адьас энчи көрбөтүн, кыайан тулуйбатын бэлиэтиэхтээхпит. ПБН КСКТ
ср. бур. нюдэ балай ‘втёмную’

тэппи

тэппи (Якутский → Якутский)

тэппи буол кэпс. — кыраттан кыыһыран, өһүргэнэн тур. ☉ Обижаться, сердиться из-за чего-л. незначительного, из-за пустяка
Туохтан эмэ тэппи буоллар эрэ саҥатыттан матан хаалар. А. Софронов
Кусхаан, тэппи буоллар эрэ, көмүскэ барыам диирин биһиги үлүбээй истэн кэбиһэр этибит. Болот Боотур
Нина Павловна тугу эмэ сөбүлээбэтэҕинэ, туохтан эмэ тэппи буоллаҕына итинник, байыаннайдыы «истэбин» диэччи. Софр. Данилов; тэппини көрбөт (истибэт, уйбат) кэпс. — кыраны да тулуйбакка, тута кыыһыра, өһүргэнэ охсор, кыраттан да кыйаханар. ☉ Раздражаться, злиться, обижаться из-за чего-л. незначительного, из-за пустяка
Бултуйбакка, сылайан кэллэҕинэ, аҕата кыра да тэппини көрбөт кындыа майгыланарын уол бэркэ билэр. Болот Боотур
Олус үөрүүгэ-көтүүгэ, көргөнарга олорбут киһи, кыра да ыараханы уйбат, тэппини көрбөт, энчини истибэт буолар. Н. Босиков
Олох кыһалҕата киэҥ көхсүн кыаратан тэппини истибэт, кыыһырымтаҕай оҥорбута. Ф. Постников
русск. терпи

көмүскэс

көмүскэс (Якутский → Якутский)

I
1.
көмүскээ диэнтэн холб. туһ. Саҥа былааһы саа тутан көмүскэспиттэрэ. Н. Степанов
Кини Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр биэс сыл сылдьан, төрөөбүт дойдутун ньиэмэс сиэхситтэриттэн көмүскэһэн баран, дойдутугар эргиллэн иһэр. М. Доҕордуурап
2
көмүскээ 1–3 диэн курдук. Олус саҥаран туох диэтим? Эн кинини эмиэ тоҕо көмүскэстиҥ? А. Софронов
Кыыһыҥ эн курдук, эмиэ кубулҕаттаах. Ону көмүскэһэн бардыҥ дуо? М. Доҕордуурап
II
1. даҕ. Кими эмэ саҥардыбат, мөхтөрбөт. ☉ Оказывающий заступничество, защиту, покровительство
Оҕо доҕорун туһугар олус «ыалдьар», энчи тылы көрбөт, көмүскэс буолар. ЧКС АК
Сорох дьон оҕолорун туһугар аадырыстаммыт тылга ордук уйан, көмүскэс буолаллар эбит. ЧКС ОДьИи
2. аат. суолт. Кими эмэ кимтэн, туохтан эмэ көмүскээн харыстааһын. ☉ Заступничество, покровительство
Көмөлтө, көмүскэс көрдөспүт курдук, Көппөҕөр түөһэ күөрэҥнии-күөрэҥнии, Уҥуор-маҥаар урсунун одуулуу, Туналҕаннаах ньуурун тутта турбута. А. Софронов
— Бу алдьархайтан Быыһаа, — дии-дии Аан дойду дьоно Арассыыйа диэки хайыста, Күн сирин дьоно Көмүскэс көрдүү турда. С. Васильев
Көмүскэскэ иитиллибит оҕо хайаан да биллэр-көстөр омсолордоох буолар. ЧКС ОДьИи
♦ Көмүскэс сүрэхтээх фольк. — аһыныгас, уйан дууһалаах. ☉ Сердобольный, сострадательный, жалостливый
Көмүскэс сүрэхтээх күнүм дьонноро. Саха фольк. Көмүскэс сүрэхтээх күн сиэнэ киһи Күөх лабаа күлүгэр сүгүрүйэрэ. Баал Хабырыыс
Илиэһэй улууһуттан Эн буоллаҕыҥ, Көмүскэс сүрэхтээх Күн айыы улууһуттан Мин буоллаҕым. ТТИГ КХКК

дэҥ

дэҥ (Якутский → Якутский)

I
аат. Киһи, дьон быстах алҕастан, сэби-сэбиргэли сыыһа туттууттан оһолго, быһылааҥҥа түбэһиилэрэ; оһолсаахал. ☉ Несчастный случай
Куоракка киирэн тыллаа! Мин соноҕоспун көлүйэ оҕус! Дэҥҥэ түбэспит сордооҕу сыарҕаҕа тиэйэн киллэр! И. Гоголев
Ол суоллара бэрт кыараҕас, силистээх, мэһэйдээх буолан, сылдьарга бэрт эрэйи, дэҥи таһаартыыр. Эрилик Эристиин
Толоостук оонньоомо, доҕор, дэҥ, араас буола сылдьыа. Н. Заболоцкай
II
сыһ.
1. Хаһан-эмэ, хам-түм, хам-дьаа. ☉ Редко, изредка, от случая к случаю
Дэҥ кэлэр курус санаа сымнаҕас күөнүнэн саба көтөр. Н. Лугинов
Тойон, дьаһабыл диэн ытыктаабат дьон эмиэ дэҥ көстөөччүлэр. С. Ефремов
Биирдэ эмэ бу дойдуга өссө да дэҥҥэ көстөр тыраахтар кэлэн, ыттары соһутар, муодарҕатар. Н. Габышев
2. Түбэспиччэ, эмискэ. ☉ Случайно, вдруг
Иккиһин дэҥ, түбэспиччэ, өлбөтүм дии саныам этэ. П. Ойуунускай
- Арай куоталаһыы знамятын «Сардаҥалар» ылбыттара... Истибитим. Ол факт фагынан. Кыһыылаах холкуос... Дэҥ кыайбыт. Дьуон Дьаҥылы
Дуня [хаайыылаахтар] дэҥ куоттахтарына, хайдах туттуохтааҕын саныы истэҕинэ, тумул тыаны эргийэ түһүүгэ Иохим баай көхсүн этиттэ. КН ТДь
♦ Дэҥи (эндиэни, энчини) көрбөт - бэрт кыра да эҥкили тулуйбат. ☉ Не переносить, не терпеть даже самой малости того, что выходит за рамки привычного; раздражаться из-за пустяков
Итиини таптыыр, холобур огурсу курдук олус намчы, дэҥи көрбөт үүнээйини бальзамынан сиэмэтин илиттэххэ бэрт кылгас кэм иһигэр аһаҕас халлаан анныгар үүннэриэххэ сөп. Г. Угаров
Ама, бэлиэр албан аакка үөрэммит дуо? Баҕар, ол иһин дэҥи көрбөт, кыра да саҥаттан өлөрдүү өһүргэнэр буолбута буолаарай? А. Кривошапкин (тылб.)
Үрдүк сололоох, мин атаахтык иитиллибит буоламмын, этим-хааным дэҥи көрбөт эбээт. А. Чехов (тылб.). Дэҥ үктэт - кими-эмэ соруйан алҕаһатан сыыһаны оҥортор, онон туһан. ☉ Сознательно подвести кого-л. к совершению ошибки, вынудить к этому
Силтэһин туох эрэ албаска түбэһиннэрэн, дэҥ үктэтээри оҥостоллор диэн, сэрэхэдийэн, иһимээри гынна. Күннүк Уурастыырап
Төһө да өй сүүйсүһэн, дэҥ үктэтээри Дуомат хаамыыта дойҕоҕунан олусталлар. С. Зверев
Дэҥ үктэтэн, киһини кыһытан, сакалаакка сүүйбүтэ улахан эбит! Н. Заболоцкай. Дэҥ үктээ - алҕаһаа, киирэн биэр. ☉ Совершать неожиданные ошибки
Марыыска харса суохтук тутунна, уолга хайыста: - Дьонтон истэн сэтэриэҥ кэриэтин, мин дэҥ үктээн... - диэн иһэн харааста түстэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Атын дьоннору хайдах албынныыры ымпыгарчымпыгар тиийэ билэннэр умсугуйууга киирэн дэҥ үктээбэт буолбут дьоннор аҕыйахтар. Н. Чернышевскай (тылб.)
◊ Дэҥ курдук (кэриэтэ) - өр буола-буола, хаһан эмэ, түбэспиччэ. ☉ Изредка, время от времени
Ол эрээри, чахчы хомуһуннаах ойуун аҕыйах, кинилэр дэҥ кэриэтэ төрүүллэр үһү. И. Гоголев
«Оччо ороскуотурбутуҥ кэннэ, үптээх дьон дэҥ курдук түбэһэллэр», - диэн. Эрилик Эристиин
Кириһээн ол мунньахтарга дэҥ кэриэтэ ыҥырыллан сылдьара. Д. Таас. Дэҥтэн сэрэнии техниката - араас оһолтон харыстанар ньыма бүтүннүүтэ. ☉ Техника безопасности
Александр Петрович - дэҥтэн сэрэнии техникатын иниспиэктэрэ. ПА
Үлэ күнүн уһунун, сынньалаҥ бириэмэтин, хамнас кээмэйин, дэҥтэн сэрэнии техникатын курдук үлэ сүрүн усулуобуйалара үлэ сокуоннарынан эрдэ быһаарыллар. СГПТ

тулуй

тулуй (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Өй-санаа өттүнэн ким, туох эмэ дьайыытыгар бэринимэ, тугу эмэ уй, туораа. ☉ Стойко переносить, терпеть, сносить что-л. [Маайа:] Эн мөхпөтүҥ, сыспатыҥ буоллар, оҕонньордоох эмээхсин тылларын тулуйуом, кыһаныам да суоҕа этэ. А. Софронов
Бурхалей, төһө да дьадаҥытын иһин, маннык атаҕастабылы тулуйбакка, кыыһыран кэллэ. Эрилик Эристиин
Үгүс хаайыылаахтар киһи тулуйбат муҥун уйбакка өйдөрүттэн тахсаллара. П. Филиппов
2. Эт-хаан өттүнэн туох эмэ дьайыытын уй. ☉ Терпеть, выдерживать физически неприятные, болезненные ощущения
Ыарыытын тулуйа сатаан хараҕын быһа симтэ, алын уоһун хам ытырда. И. Гоголев
Саха сылгыта барахсан этэ минньигэһинэн, тымныыны-куйааһы тулуйарынан туохха тэҥнээх буолуоҕай. «ХС»
Сырыыны-айаны тулуйар эдэр киһини бэрт үгүстүк хомондьуруопкаҕа ыыталлара. «Чолбон»
3. Туох эмэ тастан дьайыытын (хол., ыйааһынын, баттааһынын) алдьаммакка, эмсэҕэлээбэккэ уй. ☉ Выдерживать физическое воздействие чего-л. извне (напр., тяжесть, давление)
[Ардахха] отуута тулуйбата, тэстэн, таммалаан тобурҕатан барда. Н. Якутскай
Ол оннук күүстээх үлэҕэ баһымньы уга тулуйуо дуо? М. Доҕордуурап
Подсолнечник күһүн хаһыҥы тулуйбат. СБХА
4. Тугу эмэ күүтэн, кэтэһэн төһө эмэ кэми аһар, туораа. ☉ Терпеть, выдерживать, пережидать какое-л. время до наступления, совершения чего-л.
Мин бэйэм даҕаны Сөдүөрэм көрбөккө аҕыйах хонугу аһарарбын тулуйбат буолан хаалбытым. Эрилик Эристиин
Бука бары: «Кыһыны этэҥҥэ туораан эрэбит. Аҕыйах хонугу тулуйдарбыт, күөххэ үктэниэ, көҥүлгэ көтүө этибит», — дии саныыллар. И. Федосеев
Биир сиргэ өр тулуйан турбат, тула көтөр, эргичиҥниир. А. Фёдоров
♦ Дэҥи тулуйбат — дэҥи (эндиэни, энчини) көрбөт диэн курдук (көр дэҥ II)
Эйигин: «Кыыһырымтаҕай, Дэҥи тулуйбат, — дииллэр, — Истиэ эрэ кэрэх! Алдьархай! Киҥэ тугунан диэлийэр». Р. Баҕатаайыскай
Ергин дэҥи тулуйбат, уолҕамчы уонна сүрдээх түрдэстигэс киһитин өйдүүбүн. П. Филиппов. Инчэҕэй эттээх тулуйбат — тыыннаах киһи уйбат, эрэйдэнэр. ☉ Ни один человек не выдержит
Кини [Мардьаҥныырап] доппуруостаатаҕына, инчэҕэй эттээх тулуйуо суох үлүгэрэ буолар. Е. Неймохов
Инчэҕэй эттээх тулуйбат итиитэ. И. Егоров
Өй мэйдээх тулуйбат көр өй мэйдээх. Биһиги өй мэйдээх тулуйбатынан «ураа» хаһыытын түһэрэбит. Кыайыы! Н. Лугинов
Бөрөлөөх эһэ киирсиилэрэ саҕаламмыта. Өй мэйдээх тулуйбат часкыыра, хаар күдэригэ өрө холоруктаабыта. И. Федосеев. Тулуйарын (тулуйарыттан) ааста — күүһэ-уоҕа, кыаҕа бүтэн тугу эмэ уйбат, кыайбат буолла. ☉ соотв. чаша терпения переполнилась
[Бүөтүр:] Мин, эйигин таптыыр киһи, итинник быһыыны өр тулуйарбыттан аастым. А. Софронов
[Дуня:] Убаай, тулуйарбыттан аастым. Кини санаабыттан арахпат. С. Ефремов
Тулуйарын аастаҕына, аба-сата таһынан дьалкыйдаҕына …… норуот кырдьык даҕаны бууннаталыыра даҕаны. АМН ҮТӨ
ср. бур. тулиха ‘мучиться, томиться’, эвенк. тулуймии ‘терпеть, претерпевать, выдержать’