Якутские буквы:

Якутский → Якутский

көхтөн

туохт. Туохха эрэ дьулус, тардыс, бачыымы көтөх, көхтөөх буол. Проявлять инициативу, оживляться, активизироваться
Аламай маҕан күн аргыстанаҥҥын, күөх сайын көхтөнөҥҥүн, көрүлүү, күлүмнүү сытаҕын, күндү таас үрэҕим. И. Данилов
Оҕо үөрэнэн, билбэтин билбит, сатаабатын сатыыр буолбут курдук сананан иһэр буоллаҕына үөрэххэ көхтөнөр. ФГГ СТМЛ
Уу-хаар тахсыыта көхтөммүтэ. «ХС»

көх

  1. аат.
  2. Дьон холобурун тардыыта, угуйуута. Влекущая сила воздействия чужого примера
    Бүтүн дэриэбинэ дьоно тахсан тибийбиттэрэ көҕө диэн, күүһэ диэн, сырсыыта диэн олус да буолар эбит. П. Ойуунускай
    Манна көҕө бэрт. Бары барыта «хаалыма», «куораттыаҥ», «биһигини кытта барыс» дииргэ дылылар. Н. Заболоцкай
  3. Туохха эрэ тардыһыы, баҕа. Влечение, желание
    Мин суруйбут ырыаларбын дьон син сэргэҕэлииллэр ээ, итинэн көх тахсыа. А. Софронов
    [Семен] доҕотторо булт чааһыгар букатын көхтөрө суох эбиттэр. Н. Якутскай
    Сүгүн олорбот көх үөскээн, Сүргэлэрэ көтөҕүллэн, «Эмтээх» муора салгыныттан Эгдэйдилэр, биһи дьоммут. Күннүк Уурастыырап
    Күүс-күдэх, эниэргийэ. Энергия, сила, настойчивость, упорство
    Куппут чэй минньигэс сылааһа, Кулуһун дьиктилээх сылама, Саллыыгын, сылааҕын киэр үүрэн, Саҥа күүс, саҥа көх угуоҕа. Күннүк Уурастыырап
    Көр оонньуу аргыстаах Көх үлэ дьарыктаах Сүрэҕи көччүтэр, Сүһүөҕү мэччитэр. Болот Боотур
    Тугунан эрэ уопсай үлүһүйүү, умсугуйан дьарык оҥостон кэрэхсээһин. Всеобщее увлечение чем-л.
    Сааскы сэргэх саһарҕаҕа Булт көҕө саҕаланна. И. Гоголев
    Тамма уҥуор сүрдээх бултаах үрэхтэр бааллар. Бу дойдуга бултааһын көх уонна үгэс буолан хаалбыт сирэ эбит. И. Федосеев
    Сааскы ыһыы күрэҕин көҕө Түүҥҥү түүлү уймаата. А. Абаҕыыныскай
  4. Тугу эрэ саҕалааһын, бачыымы көтөҕүү. Какое-л. начинание, почин
    Өндөрөй оҕонньор …… эмиэ биэс уон сүүһү суруйтарда, онон көх таһаарбыт дьоннорго иһигэр бэркэ абалана олорор. П. Ойуунускай
    Ордук кимээһиннээх, дьулуурдаах, тахсыылаах өттө (хол., оонньуурга). Инициатива, активность (напр., при игре)
    Оонньуу көҕө син-биир мин өттүбэр оннунан хаалла. Бачча баһыйа ылан бараммын сүүйэр инибин диэн наһаа холкутуйбутум. НСС ОоО
  5. даҕ. суолт. Сэргэх, күө-дьаа, сонуну-саҥаны хабан ылымтыа. Живой, восприимчивый, активный
    [Оскуолаҕа] сорох кылаас бытаан, көҕө суох. Саҥараниҥэрэн биэрбэттэр. Н. Лугинов
    Сайын сайылык аайы Сүпсүһүү, мунньах бөҕө, Күө-дьаа кэрэ баҕайы, Көтөҕүллэр дьон көҕө. Баал Хабырыыс
    Илии үлэтигэр да биһиги үөрэнээччилэрбит көх дьон. «ББ»
    Көх түһэн көр көҕүс III
    Ол [өйөбүл] суох буоллаҕына, саҥа ыанньыксыт сопхуостан бүтэн барар болдьоҕун эрэ күүтэ, үлэ оҥорумтуотун үрдэтии «мин кыаҕым таһынан эбит» диэн көх түһэн сырыттаҕына, ама, баа буолуо дуо. «Кыым»
    ср. туркм. көк ‘веселый, радостный’, тув. хөг ‘забава, развлечение, веселье’

көх-нах

аат. Үлүһүйүү, тэптии, үлүскэн. Всеобщая увлеченность чем-л., общий подъем
Куйаар маҥан буолаҕа Курулуу-куугунуу турдахха, Көҕүтүһүүлээх үлэбит Көҕө-наҕа көөнньүө. Күндэ
Көр-нар үйэҕэ, Көх-нах үлэҕэ Күүрткүүрт иҥиири! Саай-саай тимири! П. Ойуунускай

көх-нэм

  1. аат. Өрө көтөҕүллүү, үлүһүйүү. Энтузиазм, подъем
    Баара дьулуур, көх-нэм даҕаны, Баара араас хааччах, кыһалҕа. Баал Хабырыыс
    [Эдэр сааспар элбэх этэ] Сырыы-айан сындалҕана, Сырдык таптал ахтылҕана, Үөрэх, үлэ көҕө-нэмэ Үлүһүппүт умсулҕана. М. Хара
    Маннык көҕү-нэми иккиһин саҕалыыр уустук буолааччы. [Ол иһин Ангелина Ивановна] лабораторията атын хосторун эмиэ көҕүлүү түһээри ойон тураат, көрүдүөр устун тибигирэйэ турар. В. Гаврильева
    Сэргэхсийии, уопсай хамсааһын, туохха эрэ дьулуһуу (дьону кытта). Общее оживление, заинтересованное, увлеченное занятие чем-л., активное движение
    Бу көх-нэм саҕана быар куустан олорорбун сөбүлээбэтим бэрт. И. Никифоров
    Тэтим даҕаны, көх-нэм даҕаны баар дьоно диэтэҕиҥ. В. Яковлев
    Олордуо баара дуо эгэ оҕо саас кэрэ чуор кэмэ, Оонньуу, көр-нар түбүгэ, От үлэтин көҕө-нэмэ! М. Хара
  2. даҕ. суолт. Көхтөөх, күө-дьаа, сэргэх. Живой, деятельный, энергичный
    Финансовай техникум кыргыттара көхнэм бөҕө дьон эбит. Э. Соколов
    Күлэсала көх-нэм билсиһии буолта. П. Аввакумов
    Пионердарым бэйэлэрэ эмиэ, сыылба да киһини хамсатыах курдук, көх-нэм, көр-нар, сытыы-хотуу, элэгэлдьигэс дьон. «ХС»
    Көх-нэм буол — 1) күө-дьаа буолан сэҥээрэн, сөбүлэһэн кэпсэтиини көҕүлээ. Активно, заинтересованно поддерживать разговор, беседу
    Киһи кэпсээнин сатаан истэр, көх-нэм буолан тэбиэһирдэн биэрэр туспа идэлээх дьон баар буолааччылар. Сэмээр Баһылай
    Биирдэрэ кэпсээн бүтээтин кытта, иккис киһи салгыыр, онтон үһүстэрэ иилэ хабан ылар, хардары-таары көх-нэм буолан, кэпсэтиини күөртээн иһэллэр. ВНГ ГОПХ
    Чириков ханнык да кэпсэтиигэ барытыгар көрүдьүөстүк, эйэҕэстик көх-нэм буолан испитэ. Л. Толстой (тылб.); 2) ким, туох эмэ туһугар дууһаҕынан кыһалын, өйөө, «ыарый». Сильно, остро переживать за кого-что-л. (напр., за больного), «болеть» за когочто-л. (напр., за любимую спортивную команду)
    Атыттар «ыалдьааччы» оруолун толорон, оонньууларын көрөн, көхнэм буолан айдаараллар, ыалдьар киһилэрин тэптэрэн биэрэллэр. В. Тарабукин; 3) туохха эмэ көмө буол, көмө-ньыма буол, туох эмэ оҥоһулларын, туоларын өйөө. Поддерживать кого-что-л., способствовать чему-л. (напр., выполнению какой-л. работы)
    Чэ, туруоххут дуо, аанна аһыҥ, көх-нэм буолуҥ! Күннүк Уурастыырап
    Дьоно …… кини тыаҕа тахсарыгар көхнэм буолан, тахсарга тэриммитигэр үөрэн да хаалаахтаабыттара. Р. Кулаковскай
    Саамай улахан ходуһатын уутун хачайдатарга бэйэтинэн элбэхтик үлэлээтэ, көх-нэм буолла. «Кыым»

көхтөн-нэмнэн

туохт. Күөдьаа буолан, тугу эрэ күүркэтэн биэрэргэ дьулус. Оживляться, активизироваться, проявлять преувеличенный интерес, инициативу
[Норуот эмчитэ] дэҥҥэ, оһолго бааһырбыттары кытта үтүөрдүбүт диэн наар үчүгэй, хайгыыр кэпсээннэр көхтөнөн-нэмнэнэн испиттэрэ. «Кыым»

Якутский → Русский

көх

1) воздействие чужого примера; көххө следуя примеру других, за компанию; 2) почин, начинание; инициатива; көхтө көрдөр = сделать почин; подать инициативу.

көх-нэм

көх-нэм буол = а) громко поддерживать кого-л.; высказываться в поддержку чьей-л. инициативы; б) составить компанию кому-л. в поддержку его инициативы.

Якутский → Английский

көх

n. enthusiasm, initiative


Еще переводы:

воодушевиться

воодушевиться (Русский → Якутский)

сов. көтөҕүлүн, көхтөн.

сахсыгынас

сахсыгынас (Якутский → Якутский)

туохт., кэпс. Тугу эмэ оҥороору көхтөн-нэмнэн, сыыдамсый (хас да эбэтэр элбэх киһи туһунан). Загораться желанием сделать, осуществить что-л. (о нескольких или многих людях)
Били үбүлүөйдүөх буолан сахсыгынаспыппыт аны хааллаҕа. Далан

күөдьүй

күөдьүй (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Күүскэ умайан бар (уот туһунан). Зажигаться, разгораться, раздуваться (об огне)
Көмүлүөк күөдьүйэр, тыһыргыыр, Суол ааныгар уот ыстанар. Баал Хабырыыс
Кур лаҥха баттаабыт ходуһалара сайыҥҥы өттүгэр ойуур баһаара турар, күөдьүйэр, олус кутталлаах сирдэринэн буолаллар. ПАЕ ОС
Холумтан уота күөдьүйбүтэ, иһит-хомуос таҥкынаабыта. С. Курилов (тылб.)
2. көсп. Көхтөн, көхтөнөн күүһүр, улаат. Разгораться, усиливаться, возобновляться, возрастать
Хатыҥ чараҥ диэкиттэн ырыа, көр-нар күөдьүйэн иһиллэр. Бары верандаҕа мусталлар. Л. Попов
Түүҥҥү уһун сэһэҥҥэ Күлсүүлэрэ күөдьүйэр, Күнүһүгэр үлэҕэ Күүрүүлэрэ күүһүрэр. А. Абаҕыыныскай
Таба атахсыт ыарыыта үксүгэр сайын, куйаас саҕана күөдьүйэр. СДН ТИиВСНь
ср. монг. көгдьи ‘пылать, гореть’, калм. көгдьи ‘вспыхивать, начинать гореть’

саҥар-иҥэр

саҥар-иҥэр (Якутский → Якутский)

туохт. Тугу эмэ саҥар, кэпсэт. Говорить много, активно вступать в разговор, высказываться
Чэйдэрин иһэн, бары сэргэхсийэн, саҥарариҥэрэр буолан бардылар. А. Софронов
Сорох кылаас бытаан, көҕө суох. Саҥаран-иҥэрэн биэрбэттэр. Н. Лугинов
Көхтөнөн-күөдьүйэн, тымтан-кыынньан эбэтэр сэмэлээн, хомуруйан саҥар. Говорить раздражённо, горячиться, упрекать, бранить кого-л.
Кини эрин билиҥҥиттэн бу курдук саҥарыа-иҥэриэ диэбэтэҕэ, …… иһигэр хомойдо даҕаны, кыбыһынна даҕаны. П. Ойуунускай
Агафья Петровна, сотору-сотору көхсүн этитэ-этитэ, саҥаран-иҥэрэн тылыбыратан киирэн барда. Амма Аччыгыйа

activity

activity (Английский → Якутский)

көх, дьаныар

көҕүлээ

көҕүлээ (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Бэйэҕинэн көх, холобур буол, киһи туохха эмэ көхтөнөрүн төрүттээ. Подавать кому-л. пример в чем-л., увлекать за собою кого-л.
Илиитигэр саа тутан, кыргыһыы инники күөнүгэр сылдьан кыһыл армеецтары көҕүлээбитэ. П. Филиппов
Бэйэтэ көҕүлээн кэлэктиибин иһигэр араас биэчэрдэри тэрийэрэ. «ХС»
2. Сүбэҕинэн, тылгынан-өскүнэн ким эмэ тугу эмэ гынарын өйөө. Словом, делом оказывать поддержку кому-л. в чем-л.
Оҕо үчүгэй өрүттэрин таба көрөн, ону сатаан көҕүлүөххэ, сайыннарыахха наада. Л. Габышев
Ийэм мин хаһаайыстыбаны бэйэм баһылыы үөрэнэрбэр көҕүлүүрэ. Ч. Айтматов (тылб.)
3. Тугу эмэ гынарга интэриэһи үөскэт. Вызывать интерес к чему-л., давать стимул к чему-л.
Төлөбүр аккорднай-премиальнай систиэмэтэ бородууксуйа хаачыстыбатын үрдэтиини көҕүлүүр. ДВР ЭНьТ
Былааны аһара толорууну көҕүлүүр күүһүнэн хаһаайыстыбалар икки ардыларыгар куоталаһыыны киэҥник тэнитии буолар. ЭБТ

эҕэ-дьэҕэ

эҕэ-дьэҕэ (Якутский → Якутский)

эҕэ-дьэҕэ буол — кими-тугу эмэ улаханнык сэҥээрэргин, сэргэҕэлииргин биллэрэн, өрө көтөҕүллэ, көхтөнө түс эбэтэр оннук буолан көстө сатаа. Оживиться, встрепенуться, проявляя к кому-чему-л. живой интерес, любопытство или имитируя это
«Ээ, итини баҕас эмтэниллэр», — мин Ваням санаатын көтөҕөөрү, улахаҥҥа уурбатахтыы, эҕэ-дьэҕэ буоллум. Софр. Данилов
«Тыый, тукаам, оттон бэйэҥ кэпсэтэр буоллаххына, эгэ эрэ кэпсэт. Өссө үчүгэй буоллаҕа дии!» — Боккуойа сүрдээҕин сэргэхсийэ, эҕэ-дьэҕэ буола түһэр. «Чолбон»
Александр Евгеньевич ботуоҥкатыттан биир иһит испиири күлүмүрдэтэн таһаарда. Дьиэлээхтэр ону көрөн, быһа атыннык эҕэ-дьэҕэ буола түстүлэр. «ХС»

активность

активность (Русский → Якутский)

ж. көх, көхтөөх буолуу.

trigger

trigger (Английский → Якутский)

чыыбыс, көх, көҕүтүү, көҕүлээһин

сүүл

сүүл (Якутский → Якутский)

I
туохт.
1. Тыһыны сабарга көхтөн, атыырҕаа (сүөһү, кыыл, көтөр атыырын туһунан). Быть готовым к соитию, возбуждаться (о самцах диких, домашних животных, птиц). Таба, тайах кыһын сүүлэллэр
Оҕонньор ханна эрэ куртуйахтар сүүлэр сирдэрин булан туһах ииттэ. Амма Аччыгыйа
Былыргы сахалар кулааһайы күһүн сүүлэр кэмигэр анаан көҥдөй мас оҥостон баран, кулааһайдыы айаатаан ыҥыран ылаллара. «ХС»
Эһэ арҕаҕыттан тахсыаҕыттан барыйбытынан барытынан аһаан сүүлэригэр бэлэмнэнэн сэниэлэнэр. Ыам ыйыгар сүүлэ киирэр. ПАК ЭТ
ср. ойр. сүү, тюрк. сэв ‘любить’, алт. дьүүл ‘сходить с ума’
II
туохт. Халлааны барытын хабан лүһүгүрээ (этиҥ туһунан). Греметь раскатисто по всему небу, громыхать (о громе)
Тоҥ күөс быстыҥа этиҥ сүүлэн Туох баарын тоҕо тэбээтэ, Уонна уостан, күүһэ эстэн, — Улаҕаа түстэ, күрээтэ. М. Тимофеев
[Кулун Куллустуур] Уһуутаан тыынара, Сүүлэр этиҥ курдук Сүүлэ сытара. ТТИГ КХКК
III
аат. Сүөһү, кыыл, көтөр атыыра тыһытын сабарга көхтөнүүтэ, атыырҕааһына. Готовность к соитию у самцов диких, домашних животных, птиц, возбуждение
Икки сүүлүн саҕанааҕы атыыр оҕус курдук, [бухатыырдар] лачыгыраһа түстүлэр да, хардарыта кэбисиһэн бардылар. Ньургун Боотур
Куорат тула өттүлэринэн бүлүмүөттэр, сүүлүн саҕанааҕы үгүрүө курдук, күлэн күһүгүрэһэ түстүлэр. Эрилик Эристиин
Сүүлбүт тайах күһүн, сүүлүн кэнниттэн, бэрт кыараҕас сиргэ ньэкээлэнэн турар, ханна да ырааппат. Я. Семёнов
Сүүлэ киирбит — сүүл I диэн курдук
Сүүлэ киирбит кэмигэр, атыыр кыыл этэ киһи сиэбэт гына собоон уонна иик амтаннанан хаалар. Болот Боотур
Сир харатыгар, тайах сүүлэ киирэр кэмигэр, тыаҕа бараары гыммыппын киһим ыыппатаҕа. И. Находкин
Атыыр оҕустар уойуулара сай ортото ситэн, сүүллэрэ от, атырдьах ыйдарыттан саҕалаан киирэр. «Кыым»
ср. ДТС сүл ‘свежесть, сочность’, хак. сүү, алт. дьүүл ‘сходить с ума’