несов. кого-что көрүлэт, көччүт, сэргэхсит.

гл,сов
көччүттэ, үөртэ

уҕарый диэнтэн бэй
туһ. [Микиитэ] бэйэтин уҕарытынар. Ситэри акаары буолан, акаарылары көччүтэр ньыманы ылынар. Амма Аччыгыйа
Өр ытаата. Маҕа туолан, күүскэ өрүтэ тыыммалаан син уҕарытынна. Устунан уурайда, уоскуйа быһыытыйда. Сиэн Чолбодук

чэрчилэт диэн курдук
Ынахтарбын сайдыы-сайдыы Ылламдьэллэм ырыа ыллыы — Сирэм күөххэ чэрчитэбин, Самаан сайга көччүтэбин. В. Башарин
Быатын сөрөөн, Далга ыытан, Мэччиттэххэ, Чэрчиттэххэ — Оонньохолуур, Ойуоккалыыр Маҥаас торбос Мааны атас. ВСП ТЭ

сыһ. Дьоҥҥо биһирэтэрдии олус үчүгэйдик (тугу эмэ оҥор). ☉ Отлично, прекрасно (делать что-л.)
Кини үнүрүүн ааттаахтык хоһоон ааҕан, оскуоланы бүтүннүү биһирэппитэ. Амма Аччыгыйа
Кини бэйэтэ да көччүйбүтэ, биһигини да көччүппүтэ: оселу сатаан мииммэт эрээри, ааттаахтык миинэбин диэн мөккүһэрэ. В. Либкнехт (тылб.). Ася ааттаахтык үлүһүйэн вальстыыра. И. Тургенев (тылб.)

аат. Аралдьытар, көччүтэр, бириэмэни таах ыытар көр, көрнар, күлүү-оонньуу эбэтэр үөн-күрдьэҕэ, дьээбэ-хообо. ☉ Потеха, забава, развлечение
Эр киһи быһыытынан, бэйэм бииргэ төрөөбүт бэтиэхэлэрдээх, кытта улааппыт кыдьыктардаах этим. Болот Боотур
Бу чооруос саҕа буолан баран тумсулара тууһун, бэлэстэрэ бэтиэхэтин истиҥ эрэ! Н. Заболоцкай
«Аһыыр остуолга аҥыры тоҕо уураҕын? Ити тухары эн бэтиэхэҥ баппат!» — диэн ийэм мөҕө тоһуйда. В. Иванов

1. көндүөрүй диэнтэн дьаһ. туһ. Көлбөҕүрбүт көхсүбүн Күөх сайыннааҕы Күөрэгэй чыычаах буолан Көтөн кэлэн Көрдөөх ырыаҕынан Көндүөрүт даа, Көмүс доҕоруом... А. Софронов
2. көсп., эргэр. Кэҥэт, чөллөрүт. ☉ Расширять, делать свободным. Эн [дойдум] Сайаҕас салгыныҥ Арыынан аҥкылыйан Сүрэхпин ньүөлүттэ, Күлүмүрдэс күнүҥ Көймөстүбүт көхсүбүн Көтүрү көрөн Көндүөрүтэн көччүттэ... А. Софронов
   Күн ийэм, Күөмэйбин көндүөрүт, Тыыммын уһат, Тылбын сымнат!.. А. Софронов

I
аат., муус.
1. Музыкальнай дорҕооннору ойуулаан көрдөрөр графическай бэлиэ, сурук, дорҕоон бэйэтэ. ☉ Но та
Ырыаҕа нуота, мелодия диэн баар буоларын туһунан учуутал кэпсээн көрбүтүн кыайан өйдөөбөтүлэр. Ам ма Аччыгыйа. «Күөрэгэй» ырыатын хайа эрэ ырыаһыт тардар да тардар. Уу, үрдүк да нуотаны ылар. Суорун Омоллоон
Өскөтө ким эмэ нуотаны кыайан ылбат буоллаҕына… Семён Гаврильевич оннук дьону дьоҕурдаах ырыаһыттар ортолоругар олордоро. АҮ
2. Бэлиэлэринэн суруллубут музыкальнай айымньы тиэкиһэ. ☉ Текст музыкального произведения, изображённый гра фически, ноты
Нуотаҕын таһааран оон ньоо.  Бааһы, а л ь т а н ы , и к к и с к р и пканы Нуотаны б улан, кү өх хонуу га, Бар дьону оонньоон көччүтээри. Мас анныгар олорбуттар. И. Крылов (тылб.)
II
аат., д и п л. Дипломатиче скай быраактыкаҕа биир судаарыстыба атын судаарыстыбаҕа официальнай туһаайыы оҥорон этиитэ. ☉ Дипломатическое обращение одного правительства к другому, нота
Нуотаны атастас.  «Эн сэриилэриҥ нуучча кыраныыссатын туораабыттарын туһунан биллэриини мин бэҕэһээ ыллым уонна сэриинэн киирии туһунан граф Лористон биллэрэр нуотатын Петербуртан бүгүн эрэ туттум», — диэн суруйар нуучча ыраахтааҕыта. Л. Толстой (тылб.)

туохт. Тугу эмэ туох эмэ икки ардыгар кыбытан ыпсар. ☉ Зажимать, защемлять что-л. чем-л.
Биир уһулуччу уһун баарса кутуругар эмиэ оннук икки баарсаны тумустарынан тылбыйа холбообуттар. Амма Аччыгыйа
[Өлөксөй эрбэҕэ тахсыбытын] тута сылааһыгар оннугар киллэрэн баран бары көмөлөөн маска тылбыйа туппуппут уонна хамсаабат гына кэлгийэн кэбиспиппит. Я. Семёнов
Болуоту бэрэбинэлэри икки эрээтинэн кириэстии тэлгэтэн баран тылбыйан оҥоруллар. СДН СФУуХМ
♦ Тылын тылбый кэпс. — кими эмэ саҥатыттан матар, саҥарбат оҥор. ☉ Заставить замолчать кого-л., укоротить язык кому-л. (букв. защемить язык)
Кырдьыгы эттэххинэ, тылгын тылбыйыахтара, саталаахтык саҥардаххына, сааскын сарбыйыахтара. Софр. Данилов
[Алааппыйа] иһигэр кини илиитин-атаҕын бохсубут, тылын-өһүн тылбыйбыт дьоҥҥо өһүллүбэт өһүөнүн хам баттаан ньимийбитэ. П. Аввакумов
Тыбыырар эн тылгын тылбыйыах буолар, сэрэнэ-сэрбэнэ сырыт. Ф. Постников. Тыынын тылбый — кими эмэ суох гын, өлөр. ☉ Лишать жизни кого-л. (букв. зажимать чей-л. дух)
[Тойонноро фрицбарон] Тыынар тыыннааҕы Тыынын тылбыйарга Тыыллан-хабыллан турда. Эллэй
Кини, Кыракыйын тыыныгар турбут киһи тыынын тылбыйдаҕына, хаанын халыттаҕына эрэ өһө-сааһа ситиһиллиэн сөп. «Чолбон»
◊ Тылбыйар кынаттаах — бултанар көтөр (үксүгэр кус). ☉ Промысловая птица, дичь (обычно водоплавающая)
Күн уота сылыйарын, харалдьык тахсарын кытта тылбыйар кынаттаах бииһин ууһа …… үөһэнэн Улуу Маҥан Дуол диэки тардыспытынан барбыта. Далан
Көлүйэлэр тылбыйар кынаттааҕы букатын хаһан да түһэрбэтэх, көччүппэтэх кэриэтэ кураанахсыйдылар. В. Сыромятников
Ол түүн даҕаны, сарсыарда даҕаны кус көппөтөх, кинилэр биир да тылбыйар кынаттааҕы харахтаабакка халтайы кэтэһэн тахсыбыттар. «ХС»

1. аат.
2. Дьон холобурун тардыыта, угуйуута. ☉ Влекущая сила воздействия чужого примера
   Бүтүн дэриэбинэ дьоно тахсан тибийбиттэрэ көҕө диэн, күүһэ диэн, сырсыыта диэн олус да буолар эбит. П. Ойуунускай
   Манна көҕө бэрт. Бары барыта «хаалыма», «куораттыаҥ», «биһигини кытта барыс» дииргэ дылылар. Н. Заболоцкай
3. Туохха эрэ тардыһыы, баҕа. ☉ Влечение, желание
   Мин суруйбут ырыаларбын дьон син сэргэҕэлииллэр ээ, итинэн көх тахсыа. А. Софронов
   [Семен] доҕотторо булт чааһыгар букатын көхтөрө суох эбиттэр. Н. Якутскай
   Сүгүн олорбот көх үөскээн, Сүргэлэрэ көтөҕүллэн, «Эмтээх» муора салгыныттан Эгдэйдилэр, биһи дьоммут. Күннүк Уурастыырап
   △ Күүс-күдэх, эниэргийэ. ☉ Энергия, сила, настойчивость, упорство
   Куппут чэй минньигэс сылааһа, Кулуһун дьиктилээх сылама, Саллыыгын, сылааҕын киэр үүрэн, Саҥа күүс, саҥа көх угуоҕа. Күннүк Уурастыырап
   Көр оонньуу аргыстаах Көх үлэ дьарыктаах Сүрэҕи көччүтэр, Сүһүөҕү мэччитэр. Болот Боотур
   △ Тугунан эрэ уопсай үлүһүйүү, умсугуйан дьарык оҥостон кэрэхсээһин. ☉ Всеобщее увлечение чем-л.
   Сааскы сэргэх саһарҕаҕа Булт көҕө саҕаланна. И. Гоголев
   Тамма уҥуор сүрдээх бултаах үрэхтэр бааллар. Бу дойдуга бултааһын көх уонна үгэс буолан хаалбыт сирэ эбит. И. Федосеев
   Сааскы ыһыы күрэҕин көҕө Түүҥҥү түүлү уймаата. А. Абаҕыыныскай
4. Тугу эрэ саҕалааһын, бачыымы көтөҕүү. ☉ Какое-л. начинание, почин
   Өндөрөй оҕонньор …… эмиэ биэс уон сүүһү суруйтарда, онон көх таһаарбыт дьоннорго иһигэр бэркэ абалана олорор. П. Ойуунускай
   △ Ордук кимээһиннээх, дьулуурдаах, тахсыылаах өттө (хол., оонньуурга). ☉ Инициатива, активность (напр., при игре)
   Оонньуу көҕө син-биир мин өттүбэр оннунан хаалла. Бачча баһыйа ылан бараммын сүүйэр инибин диэн наһаа холкутуйбутум. НСС ОоО
5. даҕ. суолт. Сэргэх, күө-дьаа, сонуну-саҥаны хабан ылымтыа. ☉ Живой, восприимчивый, активный
   [Оскуолаҕа] сорох кылаас бытаан, көҕө суох. Саҥараниҥэрэн биэрбэттэр. Н. Лугинов
   Сайын сайылык аайы Сүпсүһүү, мунньах бөҕө, Күө-дьаа кэрэ баҕайы, Көтөҕүллэр дьон көҕө. Баал Хабырыыс
   Илии үлэтигэр да биһиги үөрэнээччилэрбит көх дьон. «ББ»
   ♦ Көх түһэн көр көҕүс III
   Ол [өйөбүл] суох буоллаҕына, саҥа ыанньыксыт сопхуостан бүтэн барар болдьоҕун эрэ күүтэ, үлэ оҥорумтуотун үрдэтии «мин кыаҕым таһынан эбит» диэн көх түһэн сырыттаҕына, ама, баа буолуо дуо. «Кыым»
   ср. туркм. көк ‘веселый, радостный’, тув. хөг ‘забава, развлечение, веселье’