гл
сиҥнэр, сууллар, хоҥнор, көҥүрү барар

көҥүрү диэнтэн хат.- күүһүр
Үллүктэнэн сыппыт хаар көҥүрүтэ ууллан, күрүлүү-харылыы уһунна. А. Федоров. Саҥардыыҥҥыта Лена эбэ кур муустарын көҥүрүтэ сынньан, тус хоту логлоһута утаарбыта, халаанын уутун халыһыта сүүрдүбүтэ. И. Федосеев

туохт. Көҥүрүттэн, алдьанан түс, суулун. ☉ Отламываясь, срываться, падать, валиться вниз
Булгунньах бэйэтэ буоллаҕына сууллан көөһөнөр соһо таас дииллэр. Күннүк Уурастыырап
Көҥүрүттэн, үрэллэн, Көөһөнүөх айылаах Көһөҥө таастара Көстүбэт эбиттэр. Күннүк Уурастыырап

логлоһуй диэнтэн дьаһ
туһ. Саҥардыыҥҥыта Лена эбэ, күр муус тарын көҥүрүтэ сынньан, тус хоту логлоһута утаарбыта. И. Федосеев

гл
сууллан, сиҥнэн, көҥүрүттэн түһэр

көтөх диэнтэн холб. туһ. [Удаҕаннаах Кулун Куллустуур] көтөхсүбүт сирдэрэ көҥүс буолан көҥүрүттэн түстэ. ПЭК ОНЛЯ III
Ийэтэ, сорсуннаах сырыылаах булчут уолун санаатын табаары, кини диэки көх-нэм буолан, сүргэтин көтөҕүстэ. Р. Баҕатаайыскай
Кыра оҕону көтөҕөн олоруох Сылаас, сымнаҕас илиигинэн Доҕотторуҥ өлүктэрин тохтоло суох Күн-түүн көтөхсөр этиҥ — эн. Дьуон Дьаҥылы
Үтүөҕэ үтүөнэн төлөөммүн, бу мүччүргэннээх чааска дьону көҕүлүүбүн, санааны көтөхсөбүн. У. Нуолур

1. көтөх диэнтэн холб. туһ. Көтөхсүбүт сирдэрэ көҥүс буолан көҥүрүттэн түһэр, халбарыспыт сирдэрэ хаспах буолан хайыттан түһэн барар. Суорун Омоллоон
   Мас тардыһан, көтөхсөн, хары баттаһан быйыл ким аҕамсыйан, күүһэ мөлтөөбүтэ, ким үүнэн, күүс киллэриммитэ быһаарылынна. Амма Аччыгыйа
   [Өлөксөй] Дьаакып оҕонньорго кэллэ. Ыарахан таһаҕаһын көтөхсүһэн көмөлөспүтүнэн барда. А. Сыромятникова
2. Кими эмэни көтөҕөн олор. ☉ Сидеть, держа на коленях кого-л.
   Көтөхсүһэн көнньүөрээри Күргүйдэнэн турдаҕа, Убуратан уоскуйаары Охсуох буолар буоллаҕа! П. Тобуруокап
   [Авдей] маҥнай Инаны мэҥэстэн, икки кыралары кэлээскэтигэр көтөхсүһүннэрэн барда. У. Нуолур

туохт. Түллэ оргуй, тыаһаа-ууһаа, барылаа (арыт аччаан, арыт улаатан кэлэр тохтоло суох үөһэттэн түһэр эбэтэр харгынан сүүрэр күүстээх уу тыаһын этэргэ). ☉ Производить то затихающий, то усиливающийся клокочущий, бурлящий звук (обычно о бурном течении на перекатах, стремительно падающем потоке воды)
Үллүктэнэн сыппыт хаар көҥүрүтэ ууллан, күрүлүү-харылыы уһунна. А. Федоров. Хайа оройуттан көһөҥө таастар логлорута ыстаммыттара. Хайаны таҥнары күрүлүү-харылыы сууллубуттара. И. Федосеев
Үрэх ордук маҥнайгы түүн күрүлээбитэ-харылаабыта. Ч. Айтматов (тылб.)

аат.
1. Сирэй ойоҕос, хаптаҕай өттө (иҥ уҥуоҕуттан аллараа сыҥаахха диэри). ☉ Щека
Хачыгыр сирэйинэн умса баран, уҥа иэдэһин бүтэйдик ибили түһэн, өр таалан сытта. Эрилик Эристиин
Кыыс ытыстарын холбооттоон, иэдэһин анныгар туттунан, утуйардыы оҥостуммут. Амма Аччыгыйа
Маша киирэн кэлэн, кэргэнин аттыгар олордо, нарын чараас ытыһынан доҕорун иэдэһин имэрийдэ. М. Доҕордуурап
Атаҕын төбөтүгэр дыгыйан кэллэ да, субу иэдэспиттэн чоп гына уураан ылла. А. Сыромятникова
2. Туох эмэ ойоҕос хаптаҕай, кэтит өттө (тардыы ф-гар турар). ☉ Боковая плоская часть чего-л. (обычно употр. в ф. принадлежности)
[Оҕонньор] быспыт отун иккистээн хотуурун иэдэһинэн туора хаһыйар. Амма Аччыгыйа
Хайа биир сырыынньа иэдэһинэн өрө дабайан истэхтэринэ, үөһэ арҕаска утуу-субуу саа тыаһа тоһурҕаата. Болот Боотур
Оһох аҥаар иэдэһэ көҥүрүттэн түспүт. И. Гоголев
Сыап кормушка уҥа иэдэһигэр сыбааркаланар. «Кыым»
♦ Иэдэс биэрэр (туттар) - сөбүлээбэккэ, кэлэйэн киэр хайыһар. ☉ Отворачивать лицо, отворачиваться (выражая недовольство кем-чем-л. - соотв. воротить нос)
Инньэтэх хайыста, Иэдэс биэрдэ, Күлүү гынардыы Көхсүн этиттэ. А. Софронов
Бористыын ити алтан иилээх бүнүөкүлтэн сылтаан иирсэн, былырыын саас көрүстэхтэринэ иэдэс бэрсэ сылдьыбыттара. Н. Лугинов
Кини арыт иэдэс туттар. Р. Баҕатаайыскай
- Хата, солко ырбаахыгар саах умньаммыт, онтукаҕын ыраастан! [Ити тыллартан] Таня дьигис гына түстэ, хапсан ылыан баҕаран баран, кэлэйэн иэдэс биэрдэ. М. Доҕордуурап. Иэдэһинэн оонньуур - киэбирэн, үтүөмсүйэн иэдэһин араастаан туттар. ☉ Важничать, зазнаваться; кокетничать (соотв. задирать нос; букв. играть щеками)
Эт ыаллара, эрдэ турар, Иэнин ититэр, Иэдэһинэн оонньуур Эмэн дьахтар баара. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Мин, эн эбитим буоллар, олоруом этэ. Эрдээххин дии, ииттинаһаттын... Өссө эриҥ министиэристибэ үлэһитэ», - дии-дии, иэдэһинэн оонньоото. М. Доҕордуурап

1. сыһ. Көҥү, көҥүрү, хоҥнору, уһулу. ☉ Так, чтобы оторвалось, вырвалось, разорвалось, распоролось, развалилось
   Кыыһыран, Атыыр туран Атыыр оҕуһу муннуга тэппит — илин тииһин көтүрү тэппит. Саха фольк. Аржаков бэргэһэни ылан хам-кум тутан көрдө, онтон оройун сиигинэн быһаҕынан көтүрү баттаабытыгар түөрт муннуктуу сууламмыт кумааҕы тахсан кэллэ. П. Филиппов
   Сарылыы-сарылыы түннүгү көтүрү анньан дьиэҕэ көтөн түстүлэр. «ХС»
2. Сорох туохтуурдары кытта уустук, силлиспит суолталаах холбоһуктары эбэтэр холбуу тыллары үөскэтэр, алдьатыы өйдөбүллээх хайааһын араас көрүҥнэрин көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми глаголами образует составные слова со слитными значениями, обозначающие конкретные виды действия с общим понятийным смыслом «разрушить, разорвать, порвать, проломить, вырвать; рваться, отламываться»
   Көтүрү ас, көтүрү бар, көтүрү баттаа, көтүрү көт, көтүрү көтүт, көтүрү оҕус, көтүрү сыс, көтүрү тарт, көтүрү түс, көтүрү үктээ, көтүрү харбаа, көтүрү ыстан. — Күтүөт киһи хайырҕастаах хаппахчыны аһа баттаан ойуулаах орон үрдүгэр олоро түһэн эрдэҕинэ — оронун улаҕатыттан түөрт холлоҕос көтүрү ыстанан барда. ПЭК ОНЛЯ I
   Иннибит диэкиттэн эмискэ хаар көтүрү барда да, оҕус мэйиитин саҕа кып-кыһыл көстө түстэ. Далан
   [Новгородов] остуол үрдүгэр ыстанан тахсабын диэн ыстаанын тимэҕин көтүрү түһэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
   Тойон Болот аҕатын сонун саҕатыгар түһэн илгиэлиибин диэн, эргэ таҥас муҥнааҕы көтүрү тардан кэбистэ. Н. Заболоцкай
   ♦ Көтүрү сытый — ким эмэ күүтүллүбэтэх өттүттэн туох эрэ омнуолааҕы оҥорорун сиилээн, сүөргүлээн этии (хол., толоостук күнүүлээһиҥҥэ). ☉ Осуждение неожиданной выходки кого-л. (напр., проявления неуместной ревности)
   Күтүр өстөөх, доҕорбун эрэниминэбин, кырдьык, биирдэ күнүүлээн көтүрү сытыйбытым баар этэ. Амма Аччыгыйа
   [Бииктэр:] Дьуур, түүҥҥү уоруйах курдук, кыыскын уоран ылбытынан, күтүөтүргээн көтүрү сытыйан олороҕун дуу? Суорун Омоллоон
   Көтүрү сытыйан... Уочараты силэйэн ылбатах баҕайым ини. «ХС»