туохт. Туохха эмэ хобото, чуораанна иил, баай. ☉ Привязывать к чему-л. колокольчик, бубенчик
«Миинэргин хайаан да хоболоон ыытаар», — диэбитэ аҕата уолугар утуйаары олорон. «ХС»

тыаһы үт. туохт. Кылыгыраа-лыҥкынаа (элбэх кыракый ылтаһын эттиктэр бэйэ-бэйэлэрин кытта охсуллар тыастарын туһунан). ☉ Бренчать-позвякивать (о металлических предметах, ударяющихся друг о друга). Ойуун …… аптаах таҥаһын араас тимир чыллырыыттарынан, уон үс хобо чуорааннарынан барытынан араастаан тыаһаан кыҥыраата. Амма Аччыгыйа

халыгыраа диэнтэн дьаһ
туһ. Дьэрэмииһэп …… муннукка турар сундуук күлүүһүн аһан халыгыратта. Болот Боотур
Уоруйахтар сааларын иитэн халыгыраппыттар. В. Ойуурускай
Сёма тааска кутуллубут ууну дьалкытан, бытыылкалары халыгыратта. П. Аввакумов. Тохтуо суохтарын көрөн, хобо чуораанын нэһиилэ халыгыратан уоскутта, кэпсэтиини салҕаата. А. Егоров

чугдаар диэнтэн дьаһ
туһ. Бэрэссэдээтэл бокуойа суох чуорааны илгиэлээн чугдаарта. Амма Аччыгыйа
Муҥ-сор, эрэй чысхаанын, Тымныы тыынын кыйдааҥҥын Үөрүү көмүс чуораанын Ийэ сирбэр чугдаартыҥ. П. Тобуруокап
Мин бүтэй, түҥкэтэх олбуорбун Эн хобо чуорааныҥ чугдаарта. А. Пушкин (тылб.)

тыаһы үт. туохт. Тимир тимиргэ охсулларын курдук кыҥкыр тыаһаа. ☉ Звякнуть, брякнуть, дзинькнуть (напр., о металлических предметах, стукающихся друг о друга)
Тахсан ынаҕын ыы олордоҕуна, хобо-чуораан тыаһаабыт, кыптыый кылыр гына түспүт. Саха фольк. Аҕам саҥата суох, күөх оттоох сэргэ төрдүгэр алтан үүнү кылыр гына бырахта уонна дьиэҕэ киирэн хаалла. В. Иванов
Күлүүс тылларын Синцов мүччү тутан кэбиспитэ сиргэ кылыр гына түстэ. К. Симонов (тылб.)

туохт. Ханнык эмэ дорҕоону, тыаһы таһаар. ☉ Издавать какой-л. звук; производить шум, шуметь
Хобо-чуораан тыаһаабыт, кыптыый тыаһа кылыр гына түспүт. Саха фольк. Сотору тыы түгэҕэ өрүс кытылын тааһыгар кычыгыр-хачыгыр тыаһаабыта. Н. Якутскай
Чэ, аттыбар олор, искэр эрэ аах, уоскун бэллиргэтимэ, сөтөллүмэ, ытырдыма, — быһатын эттэххэ төрүт тыаһаама. М. Шолохов (тылб.)

даҕ., фольк. Саха былыргы итэҕэлинэн, саамай үрдүкү таҥараны, Үрүҥ Айыы Тойону, ойуулуур эпиитэттэртэн биирдэстэрэ: сырдык, ыраас. ☉ Один из эпитетов верховного божества якутской мифологии Үрүҥ Айыы Тойона: светлый, чистый
Үүс-аас бэйэлээх Үрүҥ Айыы Тойон Үрүҥ туналы тыына Үйэҕит тухары Үрүт өттүгүтүнэн Үөдэн ууһуттан Күрүөтүү көтө турдун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эппит эгэлгэҥ Этэр дьаралык буолан, Хоһуйбут хоһоонун Хобо чуораана буолан, Үрдүк халлаан оһуутугар Өрө көтөн тахсыбытын, Үүс-аас бэйэлээх Үрүҥ Айыы истэн, Анды сымыытын саҕа Араҕас илгэни ыытта. С. Васильев

аат. Ынах сүөһү, тайах, таба бэрбээкэйдэрин кэннинэн үүнэр кыра хос туйахтара (сүүрдэхтэринэ лачыгырас тыаһы таһаараллар). ☉ У рогатого скота, лося, оленя: надкопытные роговые наросты (издающие при ходьбе характерный звук)
Таһырдьа таба туркутун тыаһа сырылаан кэллэ, эҥээннэр тыастара лачыгыраата. И. Гоголев
Буур эҥээнин тоҥокко ыыра үктээн ыарыыламмыта чахчы биллибитэ. Далан
Дьэ, бултаары оҥостон эрдэҕинэ, хобо-чуораан хоҥкунаабыт, эҥээннэр тыастара лачыгыраспыттар да, сыҥ ойуур быыһынан табалар муостара бу адаарыһан кэлбиттэр. В. Миронов

1. аат. Күүстээх кутаа, кулуһун. ☉ Большой костёр
   Тууспан тииттэр чыпчаалларыгар диэри өрө харбаспыта. Далан
   Кындыа халлаан саҕаҕа — Кыыһар саһарҕа кутаата: Алардыын, тыалыын, сыһыылыын Аалай тууспаҥҥа куустарбыт. Күннүк Уурастыырап
2. даҕ. суолт. Олус күүстээх (хол., кутаа), улахан (хол., тымныы). ☉ Большой (напр., костёр), сильный (напр., мороз)
   [Мөлсүт Бөҕө] борооску томуйах саҕа чокуурунан сар гына сахта да, тууспан кутаа уоту оттон кэбистэ. Саха фольк. Кулуһун кутаа диэн ааттаан Тууспан уоту оттон баран, Баҕадьыны аҕалан, бары тэриллэри Тэниччи тардан, тэлгэтэн кэбистилэр. Болот Боотур
   Хобо чуораан халыгырыыр Хонук сирим чугаһыыр, Тууспан тымныы сытайар, Туман хаалан халыйар. Е. Васильев

туохт.
1. Күүскэ итиинэн суоһаа (күн уотун этэргэ). ☉ Сильно греть, нагревать (о солнечном свете)
Күнүһүн күн уота ордук сэтэрэн туран умайыктаммыта. Ойуку
2. көсп. Уот курдук умайа кыыс (хол., кыһыл былааҕы этэргэ). ☉ Светиться, алеть (напр., о красном флаге)
Күп-күөх муус балаһа үрдүнэн кып-кыһыл былаах күлүбүрүү умайыктанна. В. Миронов
Өтөр буола-буола сардааналар сиртэн тыкпыт күн курдук умайыктанан ааһаллар. Н. Босиков
3. көсп. Эмискэччи төтөлө суох аймана, айдаара түс, күүскэ саҥар. ☉ Внезапно взволнованно заговорить, зачастить. Микиитэ оччону сүгүн истиэх киһи буолуо дуо, утары умайыктана тоһуйда: «Хобо чуораан хобуоччу!» Амма Аччыгыйа
Баччааҥҥа диэри биһиги кэпсэтиибитигэр кыттыбакка сылдьыбыт кэргэним умайыктана түстэ. Н. Абыйчанин
Нарыйа бэйэтэ бэйэтиттэн собуоттанан, саҥаран умайыктанар. Т. Находкина