Якутские буквы:

Якутский → Русский

лаҕыыр

I замызганный, грязный; затёртый, лоснящийся от грязи; лаҕыыр буолбут сон замызганное пальто.
II разг. всё время, постоянно; лаҕыыр хаамтарыынан кэллибит мы всё время ехали шагом; ыарыһах лаҕыыр сытан тахсар больной всё время лежит.

Якутский → Якутский

лаҕыыр

I
лаҕыыр буол кэпс. — 1) уһуннук туттуллан, кир мустан дьү һүҥҥүн сүтэрэ лабаҕыр, бороҕодуй. ☉ Стать чрезвычайно грязным и грубым от долгого употребления, замусолиться, потерять вид (напр., об одежде)
Аан аһыллар, модьуун сиэбит борооскутун курдук түүтэ түһэн лаҕыыр буолан хаалбыт арбаҕастаах, нэк бэргэһэлээх оҕонньор киирэр. Н. Якутскай. Көмүлүөк оһоххо лаҕыыр буолбут алтан солуурчах оргуйан бидилийэр. И. Ф е д о с е е в ; 2 ) б и и р сиргэ биир дуоһунаска уһуннук олорон хал буол, нэһир. ☉ Засидеться на одном месте (на одной должности). Айаҕымсах Замятин [үлэтиттэн] уурайбыта сөп. Айаҕымсах уонна лаҕыыр буолла. Н. А про симов; лаҕыыр курдук кэпс. — уһуннук туттуллан киртийэн эбэтэр туох эмэ халыҥнык сыстан, биһиллэн лабаҕырбыт, бороҕодуйбут. ☉ Заскорузлый, загрубевший от грязи, заношенный до неузнаваемости или сильно заляпанный слоями чего-л. (напр., об одежде)
Лаҕыыр курдук кирдээх.  [Кыаһай оҕонньор] Лаҕыыр курдук кирдээх эргэ нэк истээх сүүһүн таҥаһын чэчэгэйин үрдүгэр өрө анньынна. Эрилик Эристиин
Маша санаа ны көтөҕөр тыллары этиэн баҕарбыта да кыайан булбата. Дьүөгэтэ лаҕыыр курдук абырахтаах даба ырбаахытынан хараҕын соттубутун көрөн ордук долгуйда. М. Доҕордуурап
Кыыһы сонно сууйдулар. Лаҕыыр курдук сэр бэйбит баттаҕын кырыйдылар. «ХС». Тэҥн. лааҕы, лаһыр I
II
даҕ., кэпс.
1. Олус халыҥ уонна ыарахан. ☉ Большой, массивный, очень тяжёлый (о плоском предмете, напр., двери)
Чочуобунам эмиэ чочуобуна буолбатах, маннааҕы сүүстэн сүүс хаайыы хаамыраларыттан биирдэстэрэ: хаптаһын муосталаах, ыарахан хара лаҕыыр халҕаннаах. ФЮ ӨИЭТ
«Саас-үйэ тухары хотуур түспэтэх лаҕыыр лаҥха буолан хаалбыт сирдэр», — диэн Яков хоруйдаата. М. Доҕордуурап
2. Уларыйбат, эбиллибэт биир кэм бытаан. ☉ Мерный, однообразный, монотонный (напр., о шаге лошади или человека)
Лаҕыыр хаамыы.  Харааныттан сүүрүүнэн түспүт Криговорницын уонна Слепцов лаҕыыр хаамыынан иһэллэрэ. Н. Абыйчанин
Аттара лаҕыыр хаамыынан айанныырын абааһы көрөн, сис оройугар тахсаат, Ананий кымньыы быһынна. М. Доҕордуурап
III
сыһ., кэпс. Турбакка уһуннук (олор, сыт). ☉ Долго, подолгу, не вставая (сидеть, лежать)
[Биһиги кэммитигэр] сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри лаҕыыр олорон тахсар киһи үк сээтэ. «Кыым»
Туохха барытыгар көрөр хараҕа, истэр кулгааҕа буоллаҕа, ол бэ йэтэ таһырдьа тахсыбат, сиргэ сылдьыбат лаҕыыр орон киһитэ буолбут. «Чолбон»
△ Уларыйбакка уһуннук (биир сиргэ үлэлээ). ☉ Без перемещения, постоянно на одном месте (работать)
Куһаҕан үлэһит үлэлииргэ атын сири булара олус ыарахан, оттон хомсомуолус аан дойдуну бүтүннүүтүн көрүөн баҕарарын быһыытынан, лаҕыыр биир сирг э үлэлиирин ыарырҕатар. КМИ КИиТ. Тэҥн. лаҕыччы

Еще переводы:

дьэллэй

дьэллэй (Якутский → Якутский)

туохт. Аҥайан, кэҥээн көһүн, аҥас гын. ☉ Широко и нескладно раскрыться, образовав неровное отверстие; быть непомерно и нескладно широким
Дьөгүөрдээн суха суолун туорайдыы умса охтон түстэ, …… лаҕыыр буолбут тордох ыстаанын иитэ дьэллэйдэ. Амма Аччыгыйа

тордооһун

тордооһун (Якутский → Якутский)

тордоо 2 диэнтэн хай
аата. Холумтаҥҥа хас эмэ сиринэн тордооһуннаах алтан солуурчах, эмиэ оннук лаҕыыр буола, харааран-хоруоран баран, турар. И. Федосеев
Хампархай ыскаап аана тэлиллибитинэн тордооһуннаах хас да чааскы, мас чохоо көстөллөрө. И. Федосеев

лааҕы

лааҕы (Якутский → Якутский)

лааҕы буол кэпс. — 1 ) с ыта дьиппинийэн кэлимсэлэс эбэтэр уһуннук туттуллан, киртийэн лаҕыыр буол, бороҕодуй. ☉ Слежаться до утраты отдельности, дробности, сбиться в плотную массу (о чём-л.); стать грубым, заскорузлым от долгого употребления и загрязнения (напр., об одежде)
Сарсыарда лааҕы буолан хаалбыт сарыы хахтаах сыттыгын, торбос тириитэ тэллэҕин оннугар ып-ыраас таҥаска утуйа сытарын өйдөөбүтэ, онтон наһаа үөрэ санаабыта. Уустаах Избеков; 2) хамсаабакка сытан көһүй. ☉ Уставать, коченеть от долгого лежани я
[Михаил Степанович:] Сытан-сытан лааҕы буолан хааллым. С. Ефремов. Тэҥн. лаглаҕай, лаҕыыр I

саас-үйэ

саас-үйэ (Якутский → Якутский)

саас-үйэ тухары — бэрт өрдөөҕүттэн, хаһан да тохтообокко үйэлэр усталарыгар, куруук. ☉ Вечно, испокон веков; во веки вечные
Саас-үйэ тухары Саха хаан аймаҕар, Кэнчээри ыччатыгар Кэрэ кэпсээн буолар Отут суол олоҥхоттон Оҥоһуллубут олоҥхо. П. Ойуунускай
Саас-үйэ тухары кэхтибэт саҥаны, кэрэни айыахпыт. Эллэй
Саас-үйэ тухары токур хотуур түспэтэх, лаҕыыр лаҥха буолан хаалбыт сирдэр. М. Доҕордуурап

лаглаҕай

лаглаҕай (Якутский → Якутский)

лаглаҕай курдук кэпс. — тугунан эмэ олус хойуутук бүрүллүбүт курдук. ☉ Будто густо облепленн ы й чем-л.
Лаглаҕай курдук хойуу бугуллаах уонна кэбиһиллибит оттордоох алаас тар …… субу кэлитэлээн истилэр. Д. Таас
Баһаам халыҥ үөр тураахтар, …… саба көтөн кэлэннэр, үрдүк харыйа аллараа лабаатыттан чыпчаалыгар тиийэ лаглаҕай курдук олорунан кэ бистилэр. В. Протодьяконов
Ы а м б ы рдаҕа эмискэ өрө оргуйан дыыгыныы түстэ. Кууһума итийбит этигэр лаглаҕай курдук саба түһэн, сиэн туймаҥнаппытынан бардылар. Тумарча. Тэҥн. лааҕы, лаҕыыр I

модьуун

модьуун (Якутский → Якутский)

аат. Тирии хатырыктыйар, түүтэ соролуур сыстыганнаах ыарыыта. ☉ Лишай стригущий
Торбос модьуун буолбут.  Дьүдьэйбит тамыйах модьуунун курдук, күүркэнньиктийбит көбдөркөй кырыһыгар арай хатыылаах ытырыык эрбэһин үүнэн атыгыраан турар буолар. Амма Аччыгыйа
Аан аһы л лар, модьуун си эбит борооскутун курдук, тү үтэ түһэн, лаҕыыр буолан хаалбыт арбаҕастаах, нэк бэргэһэлээх оҕонньор киирэр. Н. Якутскай
Модьууннаах сүөһү тириититтэн хоҥнон түспүт хоһоҕотугар баар ыарыы микроба …… ноһуомҥа аҕыс ыйтан ордук, ууга аҕыс хонукка диэри өлбөккө сытар. СЫаКЫ
ср. бур. бужуу ‘парша’

холуста

холуста (Якутский → Якутский)

  1. аат. Лүөнтэн өрүллүбүт хорчоххой, чиҥ, халыҥ таҥас. ☉ Льняная ткань из толстой пряжи, холст
    Айдар төрөөбүт айылҕатын көстүүлэрин холустаҕа, кумааҕыга ойуулаабытын көрө-көрө, дьон эрэ бары кини худуоһунньук буолуон билгэлииллэр. Н. Лугинов
  2. даҕ. суолт. Лүөн үүнээйи сабыттан өрүллүбүт, таҥастаммыт. ☉ Изготовленный, сшитый из холста, холщовый
    [Хаайыылаах] өҥө биллибэт гына киртийбит холуста таҥастаах, атах сыгынньах. Н. Якутскай
    Холуста ырбаахы. ЯРС
    Лаҕыыр буолбут ырбаахылаах, кирдээх холуста ыстааннаах оҕонньор олорор. М. Шолохов (тылб.)
лаҕыччы

лаҕыччы (Якутский → Якутский)

сы һ. Олохтоохтук, ыксары, өтөрүнэн турбаттыы (олорунан кэбис). ☉ Плотно, крепко и надолго (усесться на что-л.)
Биирдэ [оҕустарын] от кэбиһиитигэр ылаары ыксаттылар. Онуоха оҕонньор, оҕуһун дөрөтүттэн тутан баран, сиргэ лаҕыччы олорунан кэбистэ. У. Нуолур
Хандыы эмиэ лаҕыччы о л оро түстэ, тыы биттэҕиттэн тутуста. А. Фёдоров
△ Турбакка биир сиргэ уһун нук, хамсаабакка (олор). ☉ Д о л г о , не вставая (сидеть)
[Серёжа, Сеня] күнү быһа лаҕыччы олорон эрэн, төбөлөрүн кумааҕыттан араарбакка, ааҕан ньир гитэллэр. Н. Лугинов
Күн тахсыаҕыттан киириэр диэри букатын турбат кэриэтэ лаҕыччы олорон көбүөр өрөн тахсарым. М. Горькай (тылб.). Тэҥн. лаглаччы 2, лаҕыыр III

кирдээх

кирдээх (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Кир биһиллибит, киртийбит, ырааһа суох. ☉ Грязный, запачканный, нечистый
[Уот Уһутаакы] Тоҕус илии кирдээх Тордохтоох ньоло хара ньуурдаах. П. Ойуунускай
Абдуркулла хара лаҕыыр кирдээх кыра куулу уолун иннигэр быраҕан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Муоста кирдээх. Күндэ
2. Бороҥ өлбөөркөй, будулхай (өҥ туһунан). ☉ Мутный (по цвету)
Бу уу кирдээх. — [Халлаан] хараара лүҥкүрбүт кирдээх өҥнөөх. И. Гоголев
3. көсп. Куһаҕан, чиэһинэйэ суох, сиэри-майгыны утарар, быртах. ☉ Плохой, дурной, нечестный, безнравственный, грязный
Сыыһа саҥаны саҥарда, Кирдээх тылы киллэрдэ. С. Зверев
Ыпаачый уоруйах кирдээх дьайыгар ылларан …… хаайыыга олоро сырытта. М. Доҕордуурап
Кирдээх, чиэһинэйэ суох дьоннор …… аһары сытыы-хотуу, чабыламмыт буолааччылар. ПБН ОПТ
♦ Кирдээх атаххынан (тилэххинэн) тэбис — кими, тугу эмэ улаханнык атаҕастаа, алдьат-кээһэт. ☉ Унижать, подвергать поруганию кого-л., разрушать что-л. (букв. топтать грязными ногами)
Сардаана ыраас таптала, сырдык ыра санаата содур киһи кирдээх атаҕынан тэпсиллибитэ. С. Никифоров
[Гитлер сэриигэ] Омук-омук Куораттарын, Хонууларын Кирдээх тилэҕинэн Тэпсибит. А. Абаҕыыныскай. Кирдээх илиигин ук (уктар) — кимтэн, туохтан эмэ тугу эмэ уор. ☉ Обкрадывать кого-что-л. (букв. запускать куда-л. грязные руки)
[Маайыс:] Эн тоҕо холкуос үбүгэр кини кирдээх илиитин уктараҕын? С. Ефремов. Кирдээх илиилээх — уорар үгэстээх; аньыылаах. ☉ Имеющий привычку воровать; грешный (букв. с грязными руками)
[Дойдубут] Кэрэтин ыһыаҕар Киллэримэҥ бука диэн Кирдээх илиилээҕи. С. Данилов. Кирдээх киһи — өлбүттээх кэргэнтэн сылдьар киһи. ☉ Человек, в семье которого кто-л. умер. Кирдээх киһи муҥхаҕа сырыттаҕына, балык булда ханнан хаалыан сөп үһү. Кирдээх суоллаах — куһаҕан, омсо-лоох, түктэри майгылаах-сигилилээх. ☉ Скверного поведения, порочный, безнравственный. Бу киһи кирдээх суоллаах

хотуур

хотуур (Якутский → Якутский)

аат., т.-х. Ортотунан тутаахтаах уһун укка олордуллубут дугалыы быһыылаах, сытыы биилээх оту охсорго туттуллар тимир тэрил. ☉ Коса. Хотууру таптай
□ Отчуттар бары омурҕаннаан бүтэн, табахтаан бараннар, хотуурдарын сүгэн, оттуур сирдэрин диэки хаамсан суксуһа турдулар. А. Бэрияк
Бүгүн манна [«Саһыл толооҥҥо»] Никифоров кинээс күүлэйигэр отучча киһи от охсон хотуурдара күн уотугар чаҕылыҥныыллар. М. Доҕордуурап
◊ Маҥнайгы (бастакы) хотуур көр маҥнайгы
Маҥнайгы хотуурга оттоммута, бастыҥ күөх от буолуо уонна бэрт кичэлинэн кэбиһиллибитэ, сытыйбата ити. А. Софронов
Маҥнайгы хотуур саҕана ала-тала ардахтаах этэ. И. Гоголев
Ньирэйи, төрүүр ынаҕы маҥнайгы хотуур отунан аһаталлара. «Чолбон». Хотуур ортото — сайын от охсор кэм ортото. ☉ Середина косовицы, сенокоса
Үбү-аһы кэрэйбэккэ, уонча эр бэрдин күннэһэн, хотуур ортотун кэнниттэн Амыдай уҥуоргу үрэхтэригэр таһаардахха табыллыыһы. Болот Боотур. Хотуур суола — отчут хотуурунан оту охсон, тэлэн барбыт суола. ☉ Прокос
Бу алаас кытыытынан үс-түөрт хотуур суола эрэ түһэр сүүнэ күөлэ билгэйэн турара. Далан. Хотуур түспэтэх (сирэ) — ото хаһан да охсуллубатах, оттонуллубатах (сир). ☉ Местность, на которой никогда не косили траву
Саасүйэ тухары токур хотуур түспэтэх, лаҕыыр лаҥха буолан хаалбыт сирдэр. М. Доҕордуурап
Ол өтөрүнэн оттоммотох, хотуур түһэн көрбөтөх, бүтүннүү сэтиэнэх саба үүммүт ходуһалаах дойду үһү. В. Протодьяконов. Хотуур тэһиинэ — хотуур тууратын төрдүнэн бөҕөргөтөн тартарыллыбыт синньигэс соҕус тимир. ☉ Тонкая металлическая пластина, приваренная к лезвию и тонкой части косы для дополнительной опоры
Ууска баран, тэһиин олортордохпутуна сөп буолсу. Амма Аччыгыйа. Хотуур хаалыыта — от охсор кэм бүтүүтэ. ☉ Конец косовицы, сенокоса
Хас да сыллааҕыта — хотуур хаалыыта биир сиргэ сүүрбэччэ хонукка оттообутум. Сэмээр Баһылай
ср. тув. кадыыр, монг. хадуур, бур. хажуур ‘коса’, бур. хадуур ‘серп’