даҕ., кэпс. Биир сиргэ лаһыйа турар курдук бытаан, нэс айан наах, сырыылаах. ☉ Очень медленный, тяжеловесный в беге (напр., о лошади)
Күн киириэн аҕай иннинэ били хара лаһыах атынан Булумдьу таҥкычахтатан кэллэ. Л. Попов

даҕ., фольк. Төгүрүйэн көстөр быһыылаах, төгүрүк. ☉ Имеющий округлую форму, круглый
Суон лухар дьоннордоох, Лаһый хара дьахталлардаах, Ньуур сорҕото ньуурдаах, Ньоло хара улуустардаах, Сирэй чиэппэрэ сирэйдээх Ньэлэ хара нэһилиэктэрдээх. Күннүк Уурастыырап

көр лапчаан
Лабычааннарынан лаһыйан, Айахтарын аппаҥ натан Адаҕа саҕа соболор Араҕас иэннэрэ килэйэр. Болот Боотур
Хараххар балык нарын, чап-чараас лабычааннара сандаарыспытынан тахсаллара эрэ көстөллөр. Н. Заболоцкай
Өрүскэ кыра сии кээн киирэригэр икки балык л а б ычаан нарын хамсата далбааран туралларын көрдө. Н. Габышев

дьүһ. туохт. Ыараханнык лаһыйан сыҕарыҥнаа, сыҕа рый. ☉ Передвигаться, ползти, опираясь на ягодицы, или идти, опираясь на что-л. (напр., н а п а л к у )
Дьиэлэригэр төннөллөрүгэр эмиэ мырааннарын сирэйинэн түстүлэр. Оҕолор, олорбутунан лаһыахтаан түһэн, сыыс-буор бөҕө буоллулар. ПК Х
Сыгынньах сүүстээх төрөл киһи, тайах маһынан лаһыахтаан, мин аргы һым диэки утары кэллэ. ЛБС

туохт. Туохтан эмэ (хол., кыыһыран, кыараҕас сиргэ хаайтаран) күүскэ хамсан, мөхсүөлэн, мөҕүллэҥнээ. ☉ Биться, метаться (напр., от злости, гнева)
Харытыанам бу сырыыга тулуйбата. Кыыһыран талҕаланна. И. Семёнов
Кус-хаас кэлэ илигинэ тугун сүгэн талҕалана сырыттахпыный? Хоро Бүөтүр
[Сордоҥ] Тахсар сири көрдөөн Талҕалана-лаһыйа сырыттаҕына, Кыыс кэлэн туутун Кытылга соһон ылбыта, Кырдалга таһаарбыта. П. Ламутскай (тылб.)

тыаһы үт. туохт.
1. Биир кэм лаһырҕаччы үктэнэн хаамп; тугу эмэ оннук тыаһат. ☉ Идти размеренным шагом, издавая гулкие звуки (напр., о л о ш ади); размеренно стучать, хлопать чем-л.. Хааман лабый.  Ата …… суол устун х а а м а н лабыйбытын уураппата. Амма Ач чыгыйа
2. Дорҕоонноохтук биир тэҥник саҥар. ☉ Говорить внятно, ровно, в одном темпе
« …… Киэһэ улуустан биир ми лиисс ийэ көстөр быһыылааҕа», — диэн Соппуруон баай биир-биир ааҕан л а б ы й а р. Н. Якутскай. Тэҥн. лаһыгырай, лаһый

тыаһы үт. туохт. Тыастаахтык өрө-таҥнары түс; өрө лаһый. ☉ Шумно подскакивать; шумно неук люже ход ит ь; би ться как рыба об лёд
Дьоннор табаларын …… оллурболлур хара сымара үрдүнэн хаамтаран иһэллэр, туйах тыаһа тачыгырыыр, сыарҕа лаһырҕайдыыр. «ХС»
Адаҕалаах ат курдук, хайыһардарын ханан эрэ үөһэнэн аҕалан, лаһырҕайдаан хаамар, спорт диэҥҥэ умньамматах …… Уу Тойоно Дьуона иһэр. «ХС»
[Куосчаа — Ханидуо] хардьыгыныы-хардьыгыныы, х онууга быраҕыллыбыт балыктыы лаһырҕайдыыр. С. Курилов (тылб.)

туохт.
1. Тэмтэйэн көппөккө, ууну кырсынан кынаттаргынан охсунан түргэнник бар, көт. ☉ Быстро разбежаться, размахивая крыльями, намереваясь взлететь вверх
Андылар дайан талыгырастылар да, өрө көтөн хааллылар. Амма Аччыгыйа
Күөл саҕатыттан чугас таллан куоҕас дайан лаһыйар. И. Егоров
△ поэт. Көт. ☉ Взлетать; пари 'ть
Күөрэгэй чыычааҕым, Күөх оттон дайаҕын. Эллэй
Көтөрдөр салгыҥҥа дайаллар, Дайаллар да төннөн түһэллэр. Р. Баҕатаайыскай
2. Дабыдалланан дайар кэмҥэр тиий (кус оҕотун туһунан). ☉ Дойти до поры своего оперения, подняться (встать) на крыльях (о птенцах водоплавающих птиц)
Анды оҕото дайыа эрэ кэрэх, көттөр көтөн үрдүгү былдьаһар. П. Филиппов
3. көсп. Чэпчэкитик, түргэнник хаампсиимп, сүүр-көт. ☉ Идти, ходить быстрой и легкой походкой, порхать (легко и быстро перескакивая с места на место)
Сөдүөччүйэ хааман-сиимэн дайбытынан барда. Амма Аччыгыйа
Гриша санаата табыллан, лыҥкыр ырыанан дайа сылдьар. С. Тумат
△ Илиилэргин даллатан хаамп, сүүр (оҕо туһунан). ☉ Ходить, бежать, взмахивая руками (о ребенке)
Сибилигин аҕай тырымныы дайар оҕом, күндү доҕорум умсубуттара. М. Доҕордуурап
Оҕо көтө дайара - дьол. С. Васильев

I
туохт. Тугу эмэ тугунан эмэ үрүт-үөһэ тыастаахтык күүскэ кэбиэлээ, тиҥилэхтээ. ☉ Сильно, энергично стучать чем-л. по чему-л. сверху (напр., но гами по полу)
Онтон муусука тыаһаата, ким эрэ үҥкүүлээн лиһийдэ. Болот Боотур
Ол буруо быыһыттан биир тыраахтар лиһийэн-лаһыйан нэһиилэ та һырдьаны булла. «Кыым». Тэҥн. лиҥсий
II
дьүһ. туохт. Олус ыарахан ыйааһыннаах, модороон оҥоһуулаах буол (үксүгэр туттар тэрили этиллэр). ☉ Быть очень тяжёлым, топорным (обычно об орудиях труда)
Лиһийэн түһэн, олус ыарахан устуул.  Ким эрэ туутун оруоҕа, Киирбит балыгын хостуоҕа. Өрүс балыга лиһийэн Өрүтэ мөхсүө иэнинэн. А. Бродников
◊ Лиһий курдук — олус ыарахан, ыйааһыннаах. ☉ Имеющий большой вес, тяжеловесный (обычно о предметах обихода)
Нарыйа …… лиһий курдук соболору ылан ыараҥнатан көрбөхтөөтө. В. Яковлев
Лиһий курдук халыҥ мас муосталаах, хас да сылтан бэттэх испиэскэлэммэтэх билиитэ оһохтоох дьиэҕэ киирдилэр. «ХС»

туохт.
1. Хам бааччы сытар да, олорор да кыаҕыҥ суох буолан мээнэ хамсан, дэлби хамсаан таҕыс (хол., туохтан эмэ босхолоно сатаан, эбэтэр ыалдьан, тыын былдьаһан). ☉ Биться, метаться (напр., от боли или высвобождаясь из чего-л.)
Ууттан тахсыбыт собо мөхсөн лаһыйар.  Бэһис балаатаҕа Степанов сордоох билиҥҥэ диэри ө й д ө н ө и л и к , …… тыынын былдьаһан мөхсөр. Н. Лугинов
Биирдэ өйдөнөн кэлбитим, о ҥ х о й и һиг э р с ыт а р э б и п пи н , туох эрэ кыбыс-кытаанах хам баттаабыт. Мөхсөбүн. Т. Сметанин
Витя умса-умса күөрэйтэлии, мөхсө, чалбыы сырытта. Н. Заболоцкай
2. Күүскэ тэбиэлээн ыл, мөҕүллэҥнээ (сүрэх туһунан). ☉ Забиться, задрожать (о сердце)
Оксана сүрэҕэ мөхсөн, уҥуоҕа хамсаан кэлтэ. Суорун Омоллоон
Орлосов хараҕа хараҥарталаан ылла, сүрэҕэ ойон тахсыах курдук мөҕүстэ, хаана ыгылынна. Н. Габышев
Аркаша нохтолоох тойон сүрэҕэ толугуруу мөҕүстэ. ДьИэБ
3. көсп. Б ы ы һ а с у о х т у о х х а э м э т ү б ү г ү р , туох эмэ түбүгэр түс. ☉ Быть постоянно занятым чем-л., заваленным работой, хлопотать, суетиться, вертеться как белка в колесе
Анна Андреевна наар эт атыытыгар мөхсөн таҕыста. Софр. Данилов
Ити күнтэн ыла Сүөдэр, бурҕалдьытын кэппит оҕус курдук, эмиэ күннэр аайы үлэҕэ мүлкүллэн, мөхсөн барар. Н. Якутскай. Куорат тойотторо, а т ы ыһыттар …… куораты урукку чөлү гэр түһэрээри араастаан мөхсөллөрө. П. Ф илиппов