прил
легковой массыына

машина || машинный; легковой массыына легковая машина; таһаҕас массыыната грузовая машина; иистэнэр массыына швейная машина; таҥас сууйар массыына стиральная машина; от охсор= массыына сенокосилка; от мунньар массыына конные грабли; массыына оҕунуоҕа машинное масло.

аат.
1.
көр аптамабыыл. Легковой массыына. Таһаҕас массыыната. Баһаарынай массыына.  Кыраһыына, бэнсиинэ суох массыына үлэлээбэт, сөмөлүөт көппөт, аптамабыыл сүүрбэт. Амма Аччыгыйа
Кини дьиэҕэ киирэрин кытта, оскуола таһыгар легковой массыына кэлэн хорус гына түспүтэ. Суорун Омоллоон
Оскуоланы көтүрэн, массыынанан, көлөнөн маһын таһыы саҕаланна. М. Доҕордуурап
2. Эниэргийэ күүһүн уларытан, туһалаах үлэни оҥорорго туттуллар механизм. ☉ Механизм, совершающий какую-л. полезную работу с преобразованием одного вида энергии в другую, машина
Таҥас сууйар массыына. Иистэнэр массыына.  От охсор, бурдук ыһар, бурдук быһар, сир солуур, сир хоруйар — араас массыыналар барыта кэлиэхтэрэ. П. Ойуунускай
[ Тимэппий:] Сиэл-сойуус биһиги холкуоспутугар массыынаны иэс биэриэҕэ, онон биһиги биир от охсор массыыната, биир ат кыраабылына, биир сэппэрээтэрдэ, биир арыы оҕустарар массыыната ылыаҕыҥ. Күндэ
3. көсп. Тэрил лиилээхтик, туох эмэ мэхэниисим курдук үлэлиир улахан тэрилтэ, холбоһук. ☉ То, что действует подобно механизму, т. е
организованно. Пентагон — арбанар Америка байыаннай массыынатын ыстааба. «ББ»

дьүһ. туохт.
1. Хонууга уу өтөн киирэн эрэрин курдук тыаһа-ууһа суох сылбырҕатык сыҕарыйан ис. ☉ Перемещаться, двигаться бесшумно и быстро, как бы скользя по ровной поверхности. Хайаҕастан эриэн үөн сылдьырыйан таҕыста
□ Тыа суолун устун билиҥҥи легковой массыына көлүөһэлэриттэн оҥоһуллубут чэпчэки бэйэлээх дыгыыска тыаһа суох сылдьырыйан иһэр. Н. Босиков
[Дьөгүөссэ] бардар бараммат былларааттаах хайалар тэллэхтэринэн …… сылдьырыйар. М. Доҕордуурап
Таһыттан Эйээндьэ эмээхсин, ааны аргыый тэлэйэн, сылдьырыйан киирдэ. «ХС»
2. Ыараханыҥ хайа өттүгэр баттыыр да, ол диэки иҥнэри бар, сулбуруйан түс. ☉ Сползать, соскальзывать, съезжать медленно вниз
Хомурдуос доодоҥноон холкутук ытынна, Сылайан төттөрү сылдьырыйан түстэ. К. Туйаарыскай
Куулум аллара сылдьырыйан түһэрин ыһыктан кэбиһиэх курдук буолбутум. Ч. Айтматов (тылб.)
ср. алт. дьылбырыт ‘скользить’

I
даҕ. Күһүнүн сир тоҥмутун кэннэ хаар түһүөн иннинээҕи тымныы (кэм). ☉ По-осеннему холодный (период после промерзания земли до первого снега)
Хара дьогдьоот сыл буолан, оҕонньор куобаҕы балачча бултаабыта, күнүн аайы сүгэһэрэ иччилээх киирэрэ. Далан
Хара харах, нарын дьүһүн, Ханна баарый тапталыҥ, Унаар сайын, дьогдьоот күһүн Уолгун күүтүөх буоларыҥ? М. Хара
Дьогдьоот күһүн кэлбитэ. Уот барарыгар табыгастааҕа. АС НИСК
II
аат. Үрэхтэр, систэр икки ардыларынааҕы мастаах уһун үрдүк сир. ☉ Лесистая возвышенность, хребет между реками
[Урут дойдум] Тоҕус дьогдьоот тумулугар тойот-хотут туһугар Токуччу тоҥон-хатан сылдьыбытым. П. Ойуунускай
Мин түһээтим... Мин сытарым Быдан дойдум кырдалыгар, Тоҕус дьогдьоот тумулларын Түмүллэр Саалларыгар. С. Данилов
Өргөннөөх хотугу сиһин үрдүк дьогдьоотугар легковой массыына куйааран тахсарын кытта уҥуоргута көстүбэт килэгир халлаан кэтит далай килэдийэн көһүннэ. Эрилик Эристиин. Тэҥн. дьогдьороот

аат.
1. Боруон кэтэҕинээҕи дойду бүттүүнэ; сэриилэһэр дойдуга сэрии кыргыһыыта тиийбэтэх, бэйэлэрин сэрииһиттэрин аһынан-таҥаһынан, сэрии сэбинэн хааччыйаары күүстээх үлэҕэ сылдьар, үксүгэр оҕо-дьахтар, кырдьаҕас дьон олорор сирдэрэ. ☉ Территория в воюющей стране, где нет военных действий, на которой проживают в основном женщины, дети и старики, усиленно трудящиеся для того, чтобы обеспечить своих защитников продовольствием, одеждой и боевым снаряжением, тыл
Ийэ дойдубут дьолун иннигэр толооҥҥо, муораҕа, тайҕаҕа — үлэ боруонугар оҥорбут эһиги килбиэннээх ситиһиилэргитин, тыыл гвардеецтарын дьоруойдуу үлэлэрин киэн туттан туран кэпсээтибит. Суорун Омоллоон
Тыылга хаалбыт оҕодьахтар, адаҥ-бодоҥ, кырдьаҕас дьон …… сэрии балаһыанньата кытаанаҕын өйдөөн, баардарынан-суохтарынан түһэн сылдьаахтыыллара. П. Аввакумов
Өскөтүн Боруон — сутурук буоллаҕына, Ол сутуругу эрчимниир Буулаҕа күүс — тыыл. В. Миронов
2. Боруон, уоттаах сэрии буола турар сирин кэтэх өттө, улаҕата. ☉ Территория позади фронта, за боевой линией, тыл
Күн ортотун саҕана биир легковой массыына тыыл диэкиттэн кэллэ, массыына иһиттэн биир үрдүк, суон ньиэмэс таҕыста. Т. Сметанин
Тыыннаах орпуттар, ол иһигэр Н. Корякин, бары «Хорсун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыттара, тыылга үс сууккалаах сынньалаҥҥа атаарыллыбыттара. «Чолбон»
Золотарёв анараа өттүгэр танковай биригээдэ суоппара олорор, кини массыыната тыыл өрөмүөннүүр базатыгар баар эбит, ону ыла барсан иһэр. К. Симонов (тылб.)

туохт.
1. Сыыллары баран сыҕаллан, хастанан кэл (хол., киһи илиитин-атаҕын тириитин этэргэ). ☉ Быть содранным, сдираться (напр., о коже руки, ноги)
Сэттэ кыыс дьахтар сап хаталларыгар тобуктара ньылбырыйбыт. Саха ост. I
Хортуоппуй хаҕа халыҥыы илик буолан бүтэйдии илдьирийэрэ уонна хаҕа ньылбырыйара элбэх буолар. ФНС ОАҮүС
2. Туох эмэ сымнаҕаска, инчэҕэйгэ халтарыйан сыҕарый (хол., хаарга сыарҕа). ☉ Легко скользить по чему-л. мокрому (напр., по первому снегу)
Саҥа хаары тыыран, сыарҕата тыаһа-сыма суох ньылбырыйар. В. Яковлев
Сиҥэ хаар устун турку сулбутук ньылбырыйар. В. Титов
Оҥочолоро билигин уу устун букатын тыаһа суох ньылбырыйан истэ. М. Горькай (тылб.)
3. Илийэн, сымнаан олус халтархай буол. ☉ Стать скользким от слякоти, сырости (напр., о траве)
Бадаайаптар саҥа үүнэн эрэр күөх оттоох тиэргэннэрэ киэһээҥҥи сиигинэн ньылбырыйа бүрүллүбүт. Л. Попов
— Бэйи эрэ, …… ол сиэрдийэҕиттэн бугул ньылбырыйа тураарай? С. Федотов
Суолбут-ииспит мыыла курдук ньылбырыйда. И. Никифоров
4. көсп. Бэрт буола сатаа, онон дьон итэҕэлин ыларга дьулус. ☉ Стараться казаться хорошим, добрым, чтобы войти в доверие людей
— Уваровскай ити ньылбырыйан сылдьарын көрүмэ — үөн хаата. Басыгысов утары матырыйаал хомуйар. Далан
[Лөгөнтөй] олох уларыйан, ньылбырыйбыта сүр. Ордугу-хоһуну тугу да саҥарбат. Р. Кулаковскай
«Сороххо хара саһыл буолан ньылбырый, сороххо сырҕан эһэ буолан саба түс, тугу да кэрэйимэ», — диэн оҕонньор арахсарыгар эппитэ. Ч. Айтматов (тылб.)
5. көсп. Тыаһа-ууһа суох үөмэн сырыт. ☉ Ходить крадучись, тихо скользить
[Мааска] тыаһа суох чөм-чөм үктэнитэлээн сэрэнэн хаамара, ханна баҕарар аргыый аҕай ньылбырыйан сылдьара. Далан
Быыкаа хайаҕаһынан ньылбырыйан киирээт, кини [эһэ] урусхаллаабытынан, ый-күн ыһыаҕа оҥорбутунан барар. Н. Заболоцкай
Олбуор иһигэр легковой массыына бытааннык ньылбырыйан киирдэ, итиэннэ эргийээри …… суруктаах остуолбаны хабырыйан ааста. В. Осеева (тылб.)
ср. алт. дьылбырыт ‘скользить’

туохт.
1. Бүтүн туруккун сүтэр, буорту буол. ☉ Терять целость, быть испорченным, поврежденным
Таҥыннахха алдьаммат аҥас, аһаатахха бүппэт ас диэн суох ээ. Амма Аччыгыйа
Өксүүнньэ били баҕайыны [баҕа оҕотун] маһынан ылан, алдьаммыт бөх ыаҕаһыгар уган, дьиэ кэннинээҕи былыргы даҥ оҥкучаҕар таһааран бырахта. Күндэ
Легковой газик алдьанан турар. Софр. Данилов
△ кэпс. Сааскы халаантан көтөҕүлүн-кумалан (өрүс, күөл мууһун туһунан). ☉ Ломаться, крошиться (о льде во время половодья)
Кыһыллары Лена өрүс мууһа алдьаныытыгар тириэртэхпитинэ, Иркутскайтан кэлэр кыһыл этэрээттэри кытта күөн көрсөрбүт мүччүрүйбэт суол буолар. Эрилик Эристиин
Көлүйэҕэ уу киирбититтэн мууһа көтөҕүллэн, алдьанан улахан ырбыы тахсыбыта эрэһэ долгунунан дьиримниир. М. Доҕордуурап
△ Ороскуоттанан, сиэниллэн бар (кэрдэн, быһан ылыллар ууруу хаһаас ас туһунан). ☉ Быть распечатанным, начинать растрачиваться (о запасенном продукте, к-рый можно расходовать, разрубая на части). Бу киэһэ атах эт алдьанна
□ Таҥас суунуллар, киэргэниллэр, Саҥа ырбаахы тигиннилэр
Сэлиэһинэй тардылынна, Хаһаас арыы ас алдьанна. Дьуон Дьаҥылы
2. Уруккуттан уларыйан, буорту буолан, мөкүтүйэн хаал (хол., буочар, бэрээдэк эҥин). ☉ Потерять первоначальный вид, портиться, ухудшаться (напр., о почерке, порядке, дисциплине)
Кини [Өрүүсэ аҕатын] буочара хаһан да алдьаммат. А. Сыромятникова
Мунньахтара буоллаҕына бэрээдэгэ алдьанан, мунньах дьаабыта суох буолан хаалла. Эрилик Эристиин
Алдьаммыт бэрээдэк хат көнөн биэрэр диэн кэлиэ дуо, урут биир хааһахха киирэр, аҥаара эрэ батта. Н. Заболоцкай
△ Урукку туруккуттан тас көрүҥҥүнэн сүүйтэр, мөлтөөн-ахсаан көһүн. ☉ Терять вид, ухудшаться; быть усталым, измученным
Быһыым-таһаам да алдьанна. «ХС»
△ көсп. Ыраас, ылааҥы туран хаҕыстык тыалыран, ардахтаан, тибиилэнэн бар (халлаан, күн-дьыл туһунан). ☉ Вдруг испортиться, ухудшаться (о погоде)
Халлаан бүгүн алдьаммыт! Н. Заболоцкай
Погода дьэ алдьанна, доҕор! Н. Лугинов
3. Уоруу, халааһын түмүгэр арылын (хатааһыннаах, сабыылаах тутууну, малы этэргэ). ☉ Быть взломанным (с целью ограбления — напр., об амбаре, складе)
[Маабыра:] Ол ампаар алдьаммытыгар биһигини туох сыһыаннаах дьону дьэҥдьийэллэр? А. Софронов
4. Сатаан сылдьыллыбат буол, туһаҕыттан таҕыс (суол-иис туһунан). ☉ Стать непроходимой, быть поврежденной в результате распутицы (о дороге)
Алдьанаары турар сааскы суол чигдитин тоҥ буоруттан логлорута тэбиэлээн таһаартыыр. Күннүк Уурастыырап
Аттар алдьаммыт суол устун үнүөхтэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Суол алдьанан, уу-хаар тахсан эрэр. М. Доҕордуурап
Сопхуос киин сиртэн ырааҕа күһүн-саас суол-иис алдьанар, быстарык кэмигэр эрэ биллэр. Н. Лугинов
5. кэпс. Олус тыҥааһыннаах, кыаҕы таһынан түллүүнү тулуйумуна улаханнык эмсэҕэлээ, быстан өл-сүт. ☉ Надрываться от перенапряжения, погибать, издыхать (от непосильной нагрузки)
Этэ алдьанан өлөөрү сылдьар аты сир солуурга аҕалбыттара өлөн хаалла. Күндэ
Сүнэ Тархан Дьокуускай куоракка киирэ сылдьан тугу эрэ ыараханы көтөҕөн алдьанан өлбүтэ үһү. Саха сэһ. I
6. көсп. Араас быһылаантан (сэрииттэн, айылҕа алдьархайдарыттан эҥинтэн) улаханнык сатарый, дьиэгэний (хол., куорат, дойду, олох эҥин). ☉ Терпеть бедствия, разорение (напр., из-за войны, стихийных бедствий — о стране, населении и т. д.)
Субуруччу сут дьыллар буоланнар, кыра дьон олоҕо алдьыммыта. Эрилик Эристиин
Алдьаммыт дойдуҥ хараҕын уутунан Ахсынньы ардаҕа түһэрэ. И. Эртюков
Оо, холкуос алдьаннаҕа, Улахан ороскуот таҕыстаҕа. С. Васильев
△ кэпс. Сатарый, ыһылын (дьиэ кэргэн, ыал табыллыбатах олоҕун туһунан). ☉ Разрушаться, расстраиваться (о несчастливой семейной жизни, семье)
Оҕо тойонум, куһаҕан, чэпчэки дьахтарга түбэһэн алдьанаары гыннаҕа диэн, аһына сылдьабын. А. Софронов
«Балтыҥ олоҕо алдьанан эрэрэ баар дии, улахан иэдээн», — диэтэ Владимир Килович. Н. Лугинов
△ Туох эрэ куһаҕан содулуттан эһин-быһын, улахан ороскуокка тэбилин, дьадай-быстар (ыал, хаһаайыстыба, дьон туһунан.). ☉ Из-за подследствий каких-л. обстоятельств терпеть разорение, бедствие, попадать в очень трудное, непоправимое положение
Арыгыттан алдьаммыт, испииртэн иэдэйбит (өс хоһ.). Туманныыр туораан, уурастаан хаалан, Сургууһут ата кыайбыта, онно дьон бөҕө алдьаммыттара. Д. Таас
Аһатар-сиэтэр илгэбин Алҕас-алҕас биэрэммин Аан курдук алдьанным, Иин курдук иҥнэһинним. Эллэй
7. көсп. Туохтан эрэ тэптэрэн атаҕар турбат, туолбат кыахха киир (хол., былаан). ☉ Быть под угрозой срыва, начать срываться (обычно из-за незначительного повода — о планах, намерениях)
Абдуркулла баар эрэ биир бүөмчү санаабыт былаана алдьаммытыттан курутуйбут киһи быһыытынан, сир диэки хайыһан, атаҕын ыыраахтарын хаста олордо. Эрилик Эристиин. Кэлиэ суоҕа диэмэ, Кэпсэтиибит алдьаммат, Кэскил олох кэлтэйбэт, Кэриэс көрүүҥ буолбат. Саха фольк.
△ Туохтан эрэ тэптэрэн табыллыма, куһаҕан, мөкү өттүгүнэн көһүн. ☉ Терпеть неудачу, предстать в неприглядном, ненормальном, худшем виде
Хайа, доҕоор! Эн аны, киһиргээн этэн бараҥҥын, кыайан сүүрбэккэ алдьанаайабытый. Эрилик Эристиин
Аахаймтыата суохпутуттан алдьаммыт дьоммут. Софр. Данилов
Чэ, тукаам, этэҥҥэ сырыт, алҕас үктээн алдьанаайаҕын. Л. Попов
Илби сытыйан буорайбыт Эһэ наһаа муҥатыйбыт: Аһаҕас гына хаһынаммын Арҕахпар уу киирэн алдьанным. Болот Боотур
△ Улахан туһата, көдьүүһэ суох аас; онноманна аралдьыйыыттан туһата суохтук, оччо көдьүүһэ суохтук саҕалан (үлэ күнүн, бириэмэ, сезон эҥин туһунан). ☉ Начинаться неэффективно; теряться зря, по пустякам (напр., о рабочем времени, сезоне, годе)
Үлүгэрим да эбит, Күнүм алдьанна, Күтүр улахан Ороскуот буолла. Күндэ
Түөһэйбит аҕам ыалга барарын сылгылаан да күнүм алдьанар буолара. Амма Аччыгыйа
Ууттан хостуохха диэри, «сезона» алдьаммыт киһиэхэ мин саабын биэриэм. Н. Заболоцкай
Утуйар уум алдьанна, Атыннык туран айманна. С. Васильев
◊ Аата (аата-суола) алдьаммыт көр аат. Илиитэ алдьаммыт көр илии. Киҥэ (киҥэ-наара) алдьаммыт көр киҥ, киҥнаар. Майгыта (майгыта-сигилитэ) алдьаммыт көр майгы, майгы-сигили. Ньиэрбэтэ алдьаммыт көр ньиэрбэ. Отуора алдьанна көр отуор. Санаата алдьанна көр санаа. Сирэйэ-хараҕа алдьанна көр сирэй-харах. Сүрэхтэрэ-быардара алдьанна көр сүрэхбыар. Хаана (хаана-сиинэ) алдьанна көр хаан