якутский народный лекарь; костоправ.

лечить, вправлять кости (о якутском лекаре).

прибегать к помощи лекаря, костоправа, знахаря.

аат., эргэр. Эмчит. ☉ Лекарь
Күдээринэ дьон Күлэ көрбүттэр, Арыыйда дьон Аһына санаабыттар, Лиэкэр дьон эмтииргэ эппиттэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кинээс Орто Халыма куоратыттан лиэкэри ыҥыртарбыта. И. Федосеев
Кыыс Хотун кинини биллэ: лиэкэр Уһуунускай кырдьаҕас эбит. А. Сыромятникова

аат. Туох эмэ үүнээйини олордор, үүннэрэр киһи. ☉ Сеятель
Иччитэх тиэргэнигэр титирик олордооччу Улуу саадтар суугунуулларын иһиллиир, Оттон кырсаны бултаан былааны толорооччу Олоҕу киэркэтэр үлэни кэрэхсиир. С. Данилов. Хортуоппуй олордооччуларга эмиэ күүрээннээх үлэ-хамнас. Соторутааҕыта «Кыым» хаһыакка суруллубут кириитикэ кинилэргэ тиийбит бадахтаах. «Кыым»
◊ Муос олордооччу эргэр. — норуот эмчитэ, отоһут, хаанньыт (саха хаанньыттара хаанныылларыгар ынах муоһун тутталлара). ☉ Кровопускатель (народный лекарь). Сэмэн оҕонньор бэртээхэй муос олордооччу этэ

аат., эргэр. Анал үөрэҕэ суох, үөрүйэххэ олоҕуран эмтиир киһи, уҥуох тутар киһи. ☉ Якутский народный лекарь, костоправ
Хата, Сааба отоһукка Хааннатыахха баар этэ. Күннүк Уурастыырап
Оттон луохтуур диэн дьиҥнээх улахан отоһут буоллаҕа дии. Болот Боотур
[Төрөнөй:] Арҕаа эҥээрдэр, тостубут уҥуоххутун тутар Отоһут оҕонньордо булуна охсуҥ! И. Гоголев
др.-тюрк. отачи

аат.
1. Ыарыһаҕы эмтиир исписэлиис, быраас, биэлсэр. ☉ Тот, кто профессионально лечит больных, лекарь, врач, фельдшер
Халыма уокуругун үрдүнэн соҕотох эмчит этэ. И. Федосеев
Тиихэн медучилищены бүтэрэн баран, оччолорго дьоҕус бөһүөлэккэ эмчитинэн ананан кэлбитэ. В. Титов
[Баһылайы] эмчиттэр көмө оҥорон баран, госпитальга ыытарга быһаарбыттара. ССС
2
норуот эмчитэ диэн курдук. Дьэ, ол улуу отоһуттартан силистэнэнмутуктанан Куома Чааскын диэн улуу эмчит биһиги кэммитигэр олорон ааспытын билигин саха киһитэ барыта билэр. АЕД КЧ
Былыргы булчуттар, эмчиттэр, отоһуттар кыыл-көтөр араас уорганыттан эмп-томп оҥостон тутталлара элбэх буолара. БББ
Оннооҕор эмчиттэрин, түүллээхтэрин, ичээннэрин эмиэ харыстаан, ытыктаан илдьэ кэлбиттэр. ФГЕ ӨӨСҮҮ
3. Эмкэ-томко, дьону эмтииргэ сыһыаннаах үлэһит (хомуур өйдөбүллээх). ☉ Медицинский работник, медик
Көмөлтө дьоно кэлэн көстүбүттэр, эмчит дьоннор кэлэн эҥээрдэспиттэр, кэпэрэтиип дьоно кэлэн кэккэлэспиттэр. П. Ойуунускай
Биир күн эмчиттэр сийиэстэрин …… Серго Орджоникидзе эҕэрдэлээн күлүмүрдээтэ. Амма Аччыгыйа
Эмчит эгэлгэтэ: Быраас бастыҥа, Биэлсэр бэрдэ, Сиэстэрэ үтүөтэ Сиэттиһэн сылдьан …… Күннэри-түүннэри Күүстээх үлэҕэ Көмүллэллэр эбит. Н. Степанов
◊ Норуот эмчитэ — анал үөрэҕэ суох, норуот үөрүйэҕэр олоҕуран (хол., эмтээх отунан, түөннээн эҥин) эмтиир киһи. ☉ Тот, кто лечит народными средствами, народный лекарь
Тимофей Иванович Семёнов таайа, норуот эмчитэ, кыһамньылаах эмтээһиниттэн өлөр өлүүттэн тыыннаах ордон хаалбыта. «Чолбон»
Арба даҕаны, кэлин норуот эмчитэ буолбут Ньыыкан ойууну онно сылдьан эмиэ көрөн турардаахпын. Күрүлгэн
Араас ойууннар, удаҕаннар, норуот эмчиттэрин, отоһуттарын туһунан элбэҕи билэн-көрөн иһэбит. АЕД КЧ
Сахалыы эмчит кэпс. — норуот эмчитэ диэн курдук. Улахан көрбүөччү, сахалыы эмчит эбит, уола кинини ууһаабыт дииллэр. БХ ХТХ
Төрүт олохтоох итэҕэллэрбитигэр ойууннартан, удаҕаннартан, ичээннэртэн уонна сахалыы эмчиттэртэн, түүллээхтэртэн үөрэммиппит таайыыта да суох чуолкай биллэр. ФГЕ ӨӨСҮҮ
ср. др.-тюрк., тюрк., монг. эмчи ‘лекарь’

аат.
1. истор. Саха былыргы итэҕэлинэн аптаах-хомуһуннаах отоһут, эмчит, айдарыылаах киһи (анал таҥас кэтэн, дүҥүрдэнэн кыыран дьону үтүөрдэр, дьылҕаларын түстүүр кыахтаах буолан, дьон олус толлор, сүгүрүйэр киһилэрэ). ☉ Человек со сверхъестественными способностями: костоправ и лекарь, ясновидящий, предсказатель, шаман
Арай били эмээхсинэ итэҕэйбэккэ, икки ойууну хардарыта кыырдаран, көрүү көрдөрбүт. Болот Боотур
Мин ойуун кутурарын үтүктэбин. Н. Тарабукин (тылб.)
Ойууннар саха дьонугар күүс-көмүскэл буолар, олох ыарахаттарыттан быыһыыр, өрүһүйэр, аартык арыйар дьоммут этилэр. А-ИМН ОЫЭБЫ
2. Саха билиҥҥи өйдөбүлүнэн: норуот эмчитэ, көрбүөччү, бөлүһүөк. ☉ У современных якутов: народный целитель, ясновидящий, предсказатель
Саха ойуун диэн тыла син биир «барыны-бары билэр, өйдөөх, муударай, бөлүһүөк» диэн өйдөбүллээҕэ чахчы эбит. В. Кондаков
Билиҥҥи наука кыайан быһаарбат кыахтаах отоһуттарын, ойууннарын бары да билинэр, кинилэргэ эмтэнэр, кинилэр тустарынан суруйар буоллулар. МАП ЧУу
◊ Абааһы ойууна көр абааһы
Ытык ыһыытыгар абааһы ойууна эрэ кыырыахтаах. БСИ ЛНКИСО-1938
Айыы ойууна көр айыы I. Айылҕа тойоҥҥо үҥсүһүннэрээри айыы ойуунун кыырдарбыттар. Саха сэһ. I
Айыы ойууна ытык ыспат, кэрэх туруорбат, сидьиҥ, куһаҕан ыарыы төрдүгэр киирбэт. БСИ ЛНКИСО-1938
Былыр алгыс алҕаан араас айыыларга үҥэн-сүктэн ыһыаҕы аһар айыы ойууна баар эбит. СНЕ ӨОДь
Кулахы ойууна көр кулахы. Ити кулахы ойууна диэни сорох киһи билбэтэ да буолуо. А. Софронов
Истиэнэҕэ кулахы ойууна тыһыргыыр тыаһа кытта иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Мас (күөрчэх, ытык) ойуун көр мас. [Силээхтэ Сэмэн:] Манна тугу гына мас ойуун курдук эргичийэ тураҕын? Н. Неустроев
Эһэ күөрчэх ойуун курдук, өрө ытылла олорор үһү. Далан
Хотойо чыҥыргыы түһээт, ытык ойуун курдук, эргийэн кулахачыйда. Д. Апросимов
ср. тюрк. ой ‘прыгать, скакать’