линять (о птицах).

I линять (о животных).
II уст. сдавать в аренду покосный участок.

1) чернить, покрывать чем-л. чёрным, тёмным; балаҕаны харалаа = уст. обмазать юрту (сделать первую обмазку юрты глиной, смешанной с навозом); тэллэҕи харалаа = обшить коврик чёрной кожей; 2) линять (о животном); торбостор харалаатылар телята полиняли; 3) перен. обнажаться; от-мас харалаабыт деревья обнажились; 4) перен. есть мясную или рыбную пищу.

туохт.
1. Кубархай, кубаҕай буолан хаал (долгуйууттан, ыарыыттан; араас эрэйтэн, кэхтииттэн — сирэй өҥүн, киһи дьүһүнүн туһунан). ☉ Становиться бледным, бескровным, бледнеть (от волнения, болезни, невзгод, страданий и т. п.)
Маайа тылыттан Сэмэнчик курус гына түстэ, сирэйэ кытаран баран кубарыйан хаалла. Н. Неустроев
Олус сылайар буолла, саҥата улам мөлтөөн, бэйэтэ улам кубарыйан истэ. Амма Аччыгыйа
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйан, этэ-сиинэ хатан, хагдарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Өлбөөркөй маҥан кубаҕай, кубархай өҥнөн (хол., күн уота куурда сиэбититтэн, эргэрииттэн эҥин). ☉ Стать, становиться бледным, белесым, блеклым, тускло-светлым; светло-серым (напр., от солнца, ветра)
Бу хара тыа ортотугар төгүрүк тыымпы күөл кубарыйан, долгулдьуйан көстөр. Н. Неустроев
Үс сүнньүөхтээх үүт күрүө, лэппэгэр суон сэргэ кубарыйыахтарынан кубарыйан баран, син туруулаһан тураллар. М. Ефимов
Ардах түһүмүнэ сир-дойду кубарыйа кууран барда. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. хувар ‘сохнуть’, тюрк. кубар ‘бледнеть, линять’

I
туохт. Кур түүгүн түһэр (сүөһү, кыыл, көтөр туһунан этэргэ). ☉ Сбрасывать с себя шерсть, линять (о животных, зверях)
Кыыллар саас түүлүүллэр: кыһыҥҥы көп түүлэрин оннугар сэдэх түү үүнэр. КЗА АҮө
Ыт сайын түүлүүр, онон кини сайын кылгас, убаҕас, ньуолаҕа суох түүлээх буолар. АФС БЫ
Кырса сылга иккитэ түүлүүр. ТВА ККИи
II
туохт. Быстах кэмҥэ ходуһаны оттоон туһанарга төлөбүр иһин биэр. ☉ Сдавать в аренду покосный участок
Тойоттор сири көҥүл апчарыйар, түүлээн, куортамнаан сиир, дьадаҥылары өлбүгэ сирэ суох хаалларар быраабы ылбыттара. ФММ ДьКС
Дьадаҥылар лоскуй ходуһаларын дуомугар сүөһүлэрин да кыайан ииппэттэрэ. Онон кыһалҕаҕа киирэн, ол кыра сирдэрин түүлүүллэрэ. СБТТ
II-с үйэҕэ үгүс сири бас билээччилэр, имениелэрин кыракый учаастактарга тыыраннар, көҥүл дьадаҥыларга түүлүүр буолбуттара. КФП БАаДИ

I
туохт.
1. Тугу эмэ оҥороргор, уһанаргар туох эмэ бастакы торумун, барылын оҥор. ☉ Сделать что-л. вчерне, не отделывая, не шлифуя
Харалаан охсон оҥорбут Хатыыры хардары туппут курдук Хардастыгас икки дэгиэ тыҥырахтаах …… Чуураадыйан түстэ. Д. Говоров
2. (Оһох, дьиэ, хотон) бастакы сыбаҕын сыбаа. ☉ Сделать первую обмазку (напр., юрты)
Таһырдьа икки дьахтар хотоннорун харалыы сылдьаллар. И. Гоголев
Дьиэтин буорунан харалаан баран хаарынан ыксары көмөн кэбиспит. Н. Босиков. Оттон ыал ийэтэ бары кэриэтэ сүөһү көрөр, ынах ыыр, хотон харалыыр …… этэ эбээт. «Саха с.»
II
туохт., түөлбэ. Харааран таҕыс, хараар, бус (сир аһын, отону этэргэ). ☉ Потемнеть, созреть (о ягодах). Моонньоҕон атырдьах ыйыгар харалыыр
♦ Илиигин харалаа көр илии
Мантан киэһэ, илиитин харалаан, биир омурҕаҥҥа охсуоҕа. Сэмээр Баһылай
Ньукуу ити да кэнниттэн илиитин харалаабата. Доҕоро адьас эккэ ытар. «Чолбон»
— Хайа, доҕоор, эн көрөн тураҕын дуу, быһыыта, хаппыыста олордон көрө илик тойоҥҥун ээ. Ыл илиигин харалаан бар. «ХС»
III
туохт.
1. Улаатан, бороохтуйан, өҥнүүн-дьүһүннүүн тубус (хол., кыыл, сүөһү, көтөр туһунан). ☉ Менять шерсть, оперение, линять; становиться крупнее, расти (о птицах, животных)
Ыспааһап саҕана, ол аата атырдьах ыйын ортото, анды оҕото харалыыр, хараҕа түөрт буолар. Далан
Ол астарын кэлин чэгиэн да ньирэйдэри аһаттылар. Онтулара туран бары бороохтуйан, көстө-биллэ улаатан, харалаан таҕыстылар. И. Данилов
△ Улаатан улахан киһи киэбин ыл (оҕону этэргэ). ☉ Расти, взрослеть (о детях)
«Оҕом харалаан хантайан тахсыа», — эмээхсин уол саллайбыт төбөтүн, чачархай баттаҕын имэрийэн ылла. В. Протодьяконов
2. Хатыҥ чээрэтэ, тиит хатырыга, туос уо. д. а. умайбыт хоруотугар курунньук кутан тириигэ аалан, талкыга имитэн, эбии сымнатаары уонна ууну өтүппэтин, илийбэтин диэн хаан өһөҕүн, арыыны (анды арыытын, ис сыаны, сылгы сыатын) иҥэрэн тириини таҥастаа, өҥнөө. ☉ Обрабатывать невыделанную кожу угольно-сажевой смесью, разминать в кожемялке — талкы, добавляя сгустки сырой крови и сливочное масло (или животные жиры), чтобы кожа стала непромокаемой, мягкой и прочной, чернить
Түнэ этэрбэс күүстээх үлэҕэ, булка кэтиллэр, хараламмыт, арыт ыыһаммыт түнэттэн тигиллэр. НБФ-МУу СОБ
3. От-мас мутукчата-сэбирдэҕэ түһэн харааран көһүн (ойууру, тыаны этэргэ). ☉ Лишаться хвои и листвы, обнажаться (о лесе)
Күһүн, ыраас халлааннаах ылаа баҕайы күн, харалаан сэндээрбит хара тыанан куобахтыы сырыттым. Р. Кулаковскай
Инньэ гынан мас көтөҕөтө, сэбирдэҕэ барылара түһэн, от-мас үчүгэйдик харалаата. КМП ДЬБ. Халыҥ ойуур харалыан иннинэ көмнөҕүн тэбиир, көмүһүнэн ардыыр күннэрэ күндээрийэн күндүккэтин эбитин. «Кыым»
IV
туохт. Хара аһы (эти, балыгы) сиэ. ☉ Есть пищу, состоящую из рыбы, мяса
Мишка [эһэ] ол минньигэстэрин бараан, бука сүрэҕэ чаалыйдаҕа буолуо, киниэхэ аны быарын харалыыр санаа көтөн түспүт. Н. Заболоцкай
Сүөһү көрөр кыах суох, онон сылбах чэйи иһэр. Эбиэккэ ыалыгар тахсар, киэһэ Сөдүөттээххэ харалыы барар. Т. Нутчина
V
туохт., харыс т. Ыҥыырдаа, ындыылаа (аты ыраах айаҥҥа). ☉ Седлать, вьючить коня (в дальнюю дорогу)
Дүксүн Баһылай эрдэ туран аттарын харалаан бүтэрэн баран соҕотоҕун чаай иһэн эрэр. Саха сэһ. II

I
туохт.
1. Сайын түүлээн кыайан көппөт буолан, биир сиргэ тохтоон аһаа, уой (куһу-хааһы этэргэ). ☉ Линять и, находясь всё лето в одном месте, нагонять жирок (о водоплавающих птицах)
Андылыын, хаастыын эбэҕэ бары сайылыыллар, саараллар. Күннүк Уурастыырап
Кыыл түүлүүр. Көтөр эмиэ саарар. Оттон киһи тириитэ уларыйбат. Г. Угаров
2. көсп. Үөһэттэн, халлаантан сиргэ түс, түһэн тохтоо, сатыылаа. ☉ Спускаться, сходить с небес на землю (напр., о лучах солнца)
[Таҥара — Үөһээ уолугар:] Үөһэттэн төлкөлөнөн түстүҥ дуу, аллараттан анатан таҕыстыҥ дуу, аан дойду сай-күдүө салгыныттан салаттаран саардыҥ дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
Сир аннынааҕы күөллэри Көрбүт киһи баар ини! Сырдык им сири курдары Чахчы буолуо саарара. М. Тимофеев
△ Баар буолан кэл, тиийэн кэл (күн-дьыл туһунан). ☉ Наступать, приходить (о временах года)
Тыа сиригэр саас саарар, Күн түһээри элиэтиир. В. Миронов
II
аат.
1. фольк., поэт. Судаарыстыба баһылыга, ыраахтааҕы. ☉ Царь, государь
Таҥараттан, саартан, талбаттан Көҥүл сордоох дьоҥҥо кэлбэт, Көҥүл дьоллоох сырдык соргутун Бэйэбит эрэ булуохпут. П. Ойуунускай
Өстөөхтөрүн өһөрөн, үөрэн-көтөн чөрөйөн, Чурумчуку баран иһэр, Чупчуруйдаан саарга тиийэр. Эллэй
Таһырдьаны өҥөйөн, Саар төннөрүн кэтэһэн Сарыысса олорбута. В. Чиряев
2. Атын ааты кытта тардыы форматыгар ситимнэһэн «ким-туох эмэ бастыҥа» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В притяжательном сочетании с другим именем существительным употребляется в значении «тот (то), который (к-рое) является самым лучшим, самым значительным из кого-чего-л.»
Төгүл бараан дойдуга омук ааттаахтара, улуус үтүөлэрэ, саха саардара, урааҥхай буурдара, дьон талыылара, киһи кэрэмэстэрэ бааллар үһү ээ. ПЭК ОНЛЯ II
Уохтаах уот курбуула, Уһуутуур уһун турба, Сатарытта оонньуур Саа саара Саабыйар саам барахсан, дорообо! П. Ойуунускай
Бүөтүр кэргэнэ Маарыйа, оччолорго …… туох баҕарар үлэни тулуппат дьахтар киэнэ таллан саара этэ. Айталын
♦ Сахаттан саар ордук фольк. — таһыччы, холооно суох ордук. ☉ Лучший из всех
Саха Саарын тойон Сахаттан эрэ Саар ордуктук, Киһиттэн эрэ Кирис үрдүктүк, Урааҥхайтан эрэ Ураты улаханнык Сананна. П. Ойуунускай
◊ Үрүҥ саар эргэр. — нуучча ыраахтааҕыта, үрүҥ ыраахтааҕы. ☉ Русский царь
Өйдүүбүт биһиги өлүүнү-сүтүүнү, Үс бастаах өксөкү тыҥыраҕын, Үүһүнэнкииһинэн өлбүгэ түһүүнү, Үрүҥ саар үтүргэнэ ынырыгын. Эллэй
III
аат.
1. Култаҕар, төгүрүк эттик. ☉ Тело шаровидной формы
Астрономнар Сир диэн саар уонна бэйэтин киинин тула эргийэр дииллэрэ. АЕВ ОҮИ
Төгүрүк эттиктэртэн саамай дьоһуннаахтарынан саар буолар. ВНЯ М-5
Этиҥнээх ардах кэнниттэн элэктэриичэстибэ тоҕо саар буола сүүмэҕэлэһэрий? А. Алдан-Семёнов (тылб.)
2. Оннук быһыылаах оонньуур. ☉ Небольшой предмет шаровидной формы (напр., игрушка)
Кинилэр үһүөн Тымныы оҕонньору, дьуолка араас симэҕин, элбэх чаҕылхай саардары, сулустары, мөһүүрэлэри тобус-толору көтөҕөн дьиэлээбиттэрэ. Н. Заболоцкай
Тэһии куобахтар буоланнар Бөкүнүһэ, төкүнүһэ сырсаллар Билийээр саардара. «ХС»
Малахитовай саары тутан турар. М. Горькай (тылб.)
◊ Салгын саара — 1) чэпчэки гааһынан толоруллар саар курдук быһыылаах көтөр аппараат. ☉ Летательный аппарат, поднимаемый в воздух лёгким газом, заполняющим его шаровидную оболочку, воздушный шар
Көтөн иһээччилэр бэйэлэрэ даҕаны бастаан көппүт түгэннэриттэн ыла салгыннарын саара төһө ыраах сири барбытын билбэттэр этэ. Ж. Верн (тылб.); 2) салгынынан эбэтэр гааһынан туолбут чараас бүрүөлээх саар курдук быһыылаах оҕо оонньуура. ☉ Наполненная воздухом или газом шарообразная игрушка с тонкой растягивающейся оболочкой, воздушный шар
Оҕо оонньуур салгын саара илиититтэн төлө тутулуннаҕына үөһэ өрө тахсар. ПАВ Ф-6. Сир саара — аан дойду, Сир (планета). ☉ Земной шар
«Киэр буолуҥ Вьетнам сириттэн, Хааннаах талаанньыттар!» — Сир саарын бары өттүттэн Бырачыас хабырыттар. И. Эртюков
Сир саарын үс гыммыт иккитэ уунан бүрүллэн турар. САИ ССРС ФГ
Материктар географияларын үөрэтэргитигэр эһиги сир саарын бүтүннүүтүн айылҕатын усулуобуйаларын кытта билистигит. КВА МГ
IV
даҕ., эргэр.
1. Үрдүгүнэн орто гынан баран киэҥ, кэтит; киэҥ олохтоох (хол., иһити этэргэ). ☉ Небольшой по высоте, но с широким основанием (напр., о сосуде). Саар ыаҕас. Саар тымтай. Саар булгунньах
□ Саар ыаҕас муҥунан саамал кымыс оҥорторон, Санаабытын тарҕатан, Сарсыардааҥҥа диэри Саатыаҕыҥ эрэ, Сайаҕассайдам саҥастаар! Өксөкүлээх Өлөксөй
Сайыҥҥы күнүм Саар күөс айаҕын саҕа Самалдьыйа тахсыытынан Сирилэс итии тыал үрэн сирилэттэ. ТТИГ КХКК. Үрдүк маҥан хайа саҕа Өрөгөйталаан үрдээтэ, Саар булгунньах саҕа Саргы-дьаалы элбээтэ! Саха фольк.
ср. бур. сара ‘чаша’
2. Орто уҥуохтаах; орто саастаах (киһини этэргэ). ☉ Среднего роста; среднего возраста (о человеке). Саар киһи
□ Мичил аллайан Аҕам дьахтар Ахтар айыыһытын Айхалын Айахтаттым — Саар оҕолорбор Саргыгытын салайдым. П. Ойуунускай
Сүүһүн хаба ортотугар Саар дьахтар Толун туһахтатын саҕа Сардаҥалаах эбир дьаҕыл мэҥнээх. Д. Говоров
♦ Саар тэгил <уҥуохтаах> — орто үрдүк, бигэ-таҕа, модьу уҥуохтаах (киһи). ☉ Среднего роста, плотный, кряжистый (о человеке)
Саша — саар тэгил уҥуохтаах, киппэ быһыылаах-тутуулаах, …… кугас уһун кыламаннарын быыһынан саһарчы көрбүт эйэҕэс киһи. Н. Заболоцкай
Кыһыл былаах анныгар саар тэгил уҥуохтаах, суон соҕус мөкүккэй быһыылаах, хара бараан томтоҕор сирэйдээх, …… киһи табахтаан бускута турар. Бэс Дьарааһын
◊ Саар бараан дойду фольк. — орто бараан дойду, Орто дойду. ☉ Средний мир, место проживания человека
[Чыычаах] Күннэтэ күөрэйэр күндү маҥан күннээх, Сарсыҥҥыта сардаҥарар саһарҕалаах ыйдаах Саар бараан дойдутун Талыы, талба иэнигэр Таалаан-тайаан, Ааһарбат ачатын аһаан, …… Күүс киллэрэр. Суорун Омоллоон