I уст. 1) набрюшник (широкий меховой или ватный); 2) толстая повязка (накладываемая на больное место).
II частица 1) словообразующая, образует нареч. от образн. и звукоподр. слов: бал бааччы а) грубо, топорно; б) перен. открыто, прямо; быр бааччы сытно, в достатке; лоп бааччы аккуратно, как раз; весьма точно; нам бааччы а) смирно, спокойно; б) перен. беспрекословно; ньир бааччы а) основательно, добротно, фундаментально; б) перен. на широкую ногу; тыҥ бааччы очень туго; 2) усил., усиливает знач. нареч.: быһа бааччы наотрез, резко; илэ бааччы совершенно явно; көҥүл бааччы абсолютно свободно; тута бааччы тотчас, тут же; чахчы бааччы воистину; экчи бааччы непременно, обязательно.

подр. глухому стуку тяжёлого плоского предмета, напр. двери, крышки; аан лип гына сабылынна дверь захлопнулась с глухим стуком; ср. лик.

нареч. совершенно явно; күрүлэс күн ортотугар илэ-бааччы көстөр не таясь, появляется средь белого дня (напр. о привидениях —по народным поверьям); кини илэ-бааччы инньэ диэтэ он так прямо и сказал.

нареч. 1) громко, шумно, оживлённо; күө-бааччы сэһэргэс = беседовать оживлённо (с охотой); 2) разг. сносно, прилично || сносный, приличный; күө-бааччы олорор кэргэн сносно, вполне прилично живущая семья; күө-бааччы хамнас вполне приличная зарплата.

нареч. тихо, спокойно, смирно; скромно; нам-бааччы олор = сидеть смирно, спокойно.

нареч. спокойно, беззаботно; нас-бааччы олороллор они живут беззаботно.

нареч. спокойно, тихо, мирно; ньим-бааччы олор = сидеть тихо; ыалларбыт ньим-бааччы олороллор соседи живут тихо, мирно.

нареч. внезапно, неожиданно, вдруг; сразу; оһумас-бааччы ыйыт = спросить неожиданно.

нареч. непременно, обязательно, во что бы то ни стало; итини экчи-бааччы оҥоруом я это сделаю во что бы то ни стало.

I
көр баачы
[Көкөт:] О, кинээс, ити таба бааччыны сыыһа бырахтардыҥ, абыраатаҕына кини абырыа этэ буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
Айталыына иһин хам туттарынар бааччытын сүөрбүтэ, ис ырбаахытынан сыттыгын көннөрө турбута. В. Протодьяконов
II
эб.
1. Буолуу сиһилиилэрин суолталарын күүһүрдэр (аҕыйах тылы кытта тутлар). ☉ Усиливает семантику непроизводных наречий образа действия (употр. с ограниченным кругом слов)
Сонно тута быһа бааччы аккаастаан кэбиспэккэбин. Софр. Данилов
Олор дэбигис бааччы баар буола охсон биэрбэттэрэ чахчы. А. Данилов
Туруйалаах нэлэһийэн-хотоһуйан түһэн, чахчы бааччы үтүөкэн дойду эбит. «ХС»
2. Тыаһы үтүктэр олохтортон, сорох даҕааһыннартан ардыгар даҕааһын суолтатыгар туттуллар буолуу, кээмэй сыһыаттарын үөскэтэр. ☉ От звукоподражательных основ и некоторых прилагательных образует наречия образа действия и меры, которые могут выступать и в роли прилагательных
Бу курдук биһиги кэлэр да өттүгэр ньир бааччы олоруохпутун сөп. И. Семенов. Эрэ Уйбааннааҕар мөлтөх булчут да, дьахтар үчүгэй буолан, син быр бааччытык олороллор. «ХС»
Кыыс мэнээк сарыкынайбакка, лоп бааччытык туттунара, эйэҕэстик мичээрдиирэ. П. Аввакумов
Ордук-хоһу саҥарбат, Оспуордаһыан баҕарбат, Лоп бааччы лоппордуур. «ХС»

1. даҕ.
2. Үчүгэйдик нарыламматах, модороон, томороон, салаҥ. ☉ Грубый, плохо обработанный
   Батталга, балыырга сылдьан, бара-кэлэ сатаан бадарааннаах маар баһыгар бал бааччы мас балаҕаннаммыт. Эрилик Эристиин
3. көсп. Куруубай, толоос, толкуйа суох (хол., тыл, саҥа). ☉ Грубый, необдуманный (напр., о слове, речи)
   Били, уруккута бал бааччы тыллаахтар, бу сырыыга наһаа буолбакка, туттунааччылар кинилэр буоллулар. У. Нуолур
   Олус модороон, бал бааччы тылларынан киһигин кыбыһыннарыаххын, хомотуоххун сөп. ПБН КДьСО
4. сыһ. суолт. Малтаччы, аһаҕастык, сирэйинэн (эт, саҥар). ☉ Прямо, откровенно, без обиняков (сказать, говорить)
   [Ойуурап:] Чэ мин бал бааччы этэр идэлээхпин, үөрэх суох. Сыыһа эппит буоллахпына бырастыы гыныҥ. С. Ефремов
   Ыйытыыта бал бааччы баҕайытык тахсыбытыттан Сергей олуонурҕата, кыбыста санаата. В. Яковлев
   Мунньах ахсын саҥарбакка, Кутургуйалыы хаатыйалаан Сылдьар киһи саҥарда да, Бал бааччы, үлэлээн-хамнаан Тиҥийэрин курдук мөҥөр. Р. Баҕатаайыскай

сыһ. Дөбөҥнүк, тута. ☉ Сразу, тут же; очень просто
«Ким буолуоҥуй хойут, тоойуом?»- киниттэн ыйыталлара. Дэбигис бааччы: «Лүөччүк буолуом!» - диэн онно хардарара. С. Руфов
Ол эрээри мутук тостор дьыбардаах халлаан Сиэллээхэпкэ утуйар түгэни дэбигис бааччы куотунумтуо уонна киһи күлэн быарын тыыттарар көрдөөх тылларын булан этээччи. «ХС»

сыһ.
1. Субу баар курдук (көһүн, иһилин). ☉ Совершенно явно, воочию, отчетливо (показываться, слышаться)
Сүбэлиирэп хамаандалыыр саҥатын илэ бааччы истибиттэр үһү. Амма Аччыгыйа
Олоҕо, килбиэннээх дьүһүнэ-бодото, үлэтэ илэ бааччы көстөн кэлэргэ дылы. С. Зверев
Ол түүлгэ мин кэнники моһуогурууларбын илэ бааччы көрбүт курдук саныыбын. А. Пушкин (тылб.). Тэҥн. илэ-бодо
2. 2. Ким да мунаарбат гына, чахчы, дьиҥнээхтик. ☉ Действительно, по-настоящему
Кимиэхэ да хотторбот модун күүстээх уопсастыба буолара илэ бааччы көстүбүтэ. Амма Аччыгыйа
Саас ийэ илэ бааччы салаллан иһэр. Эллэй
Итинтэн бэттэх Нарыммыт Илэ бааччы уларыйда. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. илэ-бодо 3

сыһ. Илэ бааччы, чахчы бааччы. ☉ Явно, неприкрыто, открыто
Тимир тириитин кэтэн, Илгистэ-дьигиһийэ олордоҕуна, Илэ-бодо илиэһэй кыыһа, Ала-бааччы абааһы кыыһа, Көстө-бааччы көстүбэт кыыһа. Өксөкүлээх Өлөксөй

I
тыаһы үт. т. Туох эмэ ыарахан туохха эмэ күүскэ ыпса түһэр тыа һа (ү к с ү г э р х а л ҕа н ы э ти л л э р). ☉ Подражание отрывистому стуку или хлопку, который производит тяжёлый предмет, плотно ложась на опору (напр., о тяжё лой, массивной двери)
Лаврентий төҥкөс гынан ампаар уһугун көтөхпүтэ, …… ампаар «лип» түһэн, ынчыктаан кэбиспитэ. Н. Габышев
◊ Лип хаан — бэрт бигэ-таҕа, халыҥ, ыарахан (үксүгэр халҕаны этиллэр). ☉ Добротный, тяжёлый, массивный (обыч но о двери)
Лип хаан халҕанын тэлэйэ тардан, дьиэҕэ киирдэ. ПЭК ОНЛЯ I
Сэттэ мастаах лип-хаан х а лҕаны Тиэрэ кэбэн кээспит курдук кэтит нанаҕар түөстээх. ТТИГ КХКК
Кутуу тимир кулугулаах Ньирилиир лип хаан аана Тэлэллэ түһэрин кытта, Урааҥхай оҕотун Одьунаас бэрдэ Быһаҕаһыгар диэри Былтас гына түстэ. ЕН Ы. Лип хара — киппэ ыар, суостаах (үксү гэр олоҥхоҕо халҕан туһунан). ☉ Не приступный, грозного вида (обычно в эпосе о двери)
Сэттэ уон сэттэ киһи Сэгэтэн көрбөтөх Лип хара дьиэлэрин аанын Лиһигирэйэн тиийэн Сэбирдэх курдук сэлэйэ баттаата. П. Ойуунускай
Ол улуу уутуттан бухатыыр уһуктан, Уордаахтык тыыллаҥныыр, Лип хара ха лҕа ны ас та лыы р. Эл лэй. Оо, ити таас дыбарыастар Лип хара халҕаннарын Киэҥник тэлэйэ астар, Билэҕиэн, ким тахсарын?.. А. Бэрияк. Тэҥн. лик
II
сыһ., кэпс.
1. Оронтон турар кыаҕа суох (ыалдьа сыт). ☉ Будучи прикованным к постели (о тяжелобольном)
Василий Иванович, ыарыыта бэргээн, кыраадыһа үрдээн, олох лип сытар эбит. Болот Боотур
Саҥата суох тахсан аат эрэ харата сүөдэҥнээн хаһаарыматыгар тиийэн лип сыппыта. Р. Кулаковскай
2. Кытаанахтык, дьиппиниччи. ☉ К р е пко, плотно (напр., закрываться)
Аан лип сабылынна. Н. Габышев
Игнат өйдөн нө. Лип ыараабыт халтаһатын бэрт нэһиилэ атытта, д о ҕ о р о к э л э н о ло р о р ун к ө р д ө. Г. Нынныров. Тэҥн. липпэ II
ср. нан. лип ‘сплошь (закрыть)’

көр лип курдук
Ыҥыырга суон төҥүргэс курдук лип бааччы о л о р о р к э т и т с а р ы н н а а х э т л а хса аргыһа үгэһинэн көбүөлээн хардьыгынаата. И. Гоголев
Улахан хара аан сайыҥҥы дьиэҕэ хойдубут итии салгыны хаайан лип бааччы сабыллыбыт этэ. В. Яковлев
Макар утуйаары сытта, …… халтаһалара, кыайан арыллыбат буола, лип бааччы ыараатылар. Дьүөгэ Ааныстыырап

биирдэм тыас туохт. Туохха эмэ күүскэ ыпса түһэн тыаһаа (ыараханы, хол., халҕаны этэргэ). ☉ Плотно ложась на опору, произвести резкий стук, резко, энергично хлопнуть (о тяжёлых твёрдых предметах, напр., о двери)
Аан сабыллан тыаһа лип гынна.  Массыынатыгар кэлэн аһан киирдэ да аанын лип гына сабына охсон кэбистэ. П. Аввакумов
Оҥорбут подшипнигын олорпута лип гына түстэ, массыынаны таҥан бүтэрдилэр. «ХС»
Синцов ытта — танкист тимис гынна, лүүгэ сабыллан лип гынан хаалла. К. Симонов (тылб.)

лип гын диэнтэн дьаһ
туһ. Ааны ыараханнык сабан баран, нэмийэн атаҕынан тэбэн лип гыннарда. Амма Аччыгыйа

1. даҕ. Ыарахан, кытаанах. ☉ Тяжёлый, массивный
   Кыыс …… тирии бүрүөһүннээх, быа тардардаах лип курдук ыа ра ха н ха лҕа ны а р ыйа та рта. Болот Боотур
   Анфиса атаҕынан тэ биэлээтэ да, аана лип курдук, аспаттар. Н. Габышев
2. сыһ. суолт. Кыбыс-кытаанахтык, барбат-кэлбэт гына (бааллан хаал). ☉ Крепко, надёжно (быть связанным чем-л.)
   Ки н и х а н н а да б ыгы а лыы р к ы а ҕа суох эбиэккэ дылы лип курдук онно хам бааллан хаалбыта. В. Гаврильева

1. сыһ., кэпс. Туох да сыысхала, саарбаҕа суохтук, чопчу баҕайытык, чуолкайдык. ☉ Чётко, вразумительно, точно
   Лоп бааччы саҥар.  Лаврентий Николаевич кэс тылларын лоп бааччы этэр. Н. Габышев
2. даҕ. суолт. Саарбаҕа суох, чуолкай. ☉ Вразумительный, чёткий (напр., о речи). Лоп бааччы тыллаах

1. даҕ.
2. Биир тэҥ чуумпу, сынньалаҥ (хол., олох, кэм). ☉ Умеренный, спокойный (напр., о жизни, обстановке)
   Нус бааччы дьоллоох кэмҥэ дьиэ быр-бааччы сып-сылааһынан илгийэрэ. Н. Лугинов
   Эдэрбэр эккирэппит кыргыттарым Эһиги ханна-ханна тиийдэххит, Эбэлэр, И й э л э р б у о л а ҥ ҥ ы т Нус бааччы олоҕу олордоххут. В. П отапова. Ньидьилигэ сайыҥҥы өттүгэр манна кус-хаас уйгуурбакка, нус бааччы, төрүүр-ууһуур усулуобуйатын тэрийиэххэ наада. Багдарыын Сүлбэ
3. Наҕыл, холку (киһини этэргэ). ☉ Спокойный, умеренный, мягкий, тихий (о человеке)
   Дьиҥинэн билиннэххэ, ким да бу курдук нус бааччы, холку буолар кыаҕа суох. Н. Лугинов
   Судьуйа сааһынан аҕамсыйан эрэр, куппут курдук толору эттээх-сииннээх, нус бааччы киһи этэ. А. Бэрияк
4. сыһ. суолт. Сынньалаҥнык, кыһалҕата суох, наҕыллык. ☉ Умеренно, спокойно, без суеты
   Сайылык далыгар үтүктүспүт курдук атылыы хара эриэн ынахтар, киэһээҥҥи сөрүүҥҥэ нус бааччы кэбинэн, аллараа сыҥаахтара сүрэҕэлдьээбиттии, биир тэҥник туллаҥнаһаллар. Э. Соколов
   Дьон бу күн сиригэр туох да уларыйыы тахсыбатын курдук нус бааччы олороллор. «ХС»
   Син дьадаҥылар курдук, баайдар эмиэ «нус бааччы, дьоллоохтук» олоруохпут диэн бэйэлэрин саататыналлара. КФП БАаДИ

сыһ. Эмискэ, соһуччу, көһүппэккэ олордоххо. ☉ Вдруг, неожиданно
Онуохаҕа Хобороонньо Омос бааччы сэргэхсийэн, Хаҥас сототун таһыттан Хамсатын эмиэ хостоон, Күлүн күүскэ тэбээмэхтээн, Күө-дьаа буола олордо. Күннүк Уурастыырап

оһумас диэн курдук. Оһумас бааччы ыйыт

таһы диэн курдук
Байбал, киирээт да тыл этиэм диэбэтэх киһи, бөтөн хаалла, этиэх буолан оҥостон кэлбит тылын да таһы бааччы умнан кэбистэ. В. Ойуурускай
Коля, …… Москва таһыгар арахсыахпытыттан ыла эйигин таһы бааччы сүтэрэн кэбиспитим. «ХС»

сыһ. Олус быһаччы, аһаҕастык. ☉ Слишком прямолинейно, открыто
[Туйаарыма Куо:] Ол эрээри, тоҕо эрэ Бу дойдубут Буордуун көбүөхтээтэ, …… Тоҕо эрэ Тосту бааччы Дьэс эмэгэтэ Дьэргэлдьийэ эргийдэ. П. Ойуунускай
[Помещик] быһыта-орута, тосту бааччы саҥартыыр. И. Тургенев (тылб.)

чуо диэн курдук
Биир эдэркээн баҕайы нуучча уола борохуоттан түһэн, киниэхэ чуо бааччы тиийэн кэлэр. Н. Якутскай
Чуо бааччы ыппыт охтуу, Сортуохапка ойон тиийэн, кылгас илиитин хапсаҕайдык ууна оҕуста. А. Сыромятникова
[Тиихэн] нөҥүө сарсыарда училищеҕа чуо бааччы тиийбитэ. В. Титов

сыһ. Туох да мөккүөрэ суох, чахчы. ☉ Совершенно явно, очевидно
Илэ-бодо илиэһэй кыыһа, Алабааччы абааһы кыыһа, Көстө-бааччы көстүбэт кыыһа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кини [Өкүлүүн] саһархай хараҕа алабааччы кутурҕан туманынан туолла. Суорун Омоллоон

көр додо
Ыраахтан кэлбит ыалдьыты додо-бааччы аһатар, маанылыыр ыал буоллулар. «ХС»

сыһ. Букатыннаахтык, бүтэһиктээхтик. ☉ Окончательно
[Үөһээ дойду одьунаастара] Бу соноҕос атыыр Дорҕоонноох саҥатыттан Дьукку-бааччы дьулайан Үөһэ дьабыннарыгар Төттөрү үргэн бүгэллэр эбит. П. Ядрихинскай

сыһ.
1. Сэргэхтик, көхтөөхтүк; омуннаах соҕустук. ☉ Оживленно, живо; возбужденно
Ыалдьыт дьиэлээх дьону кытта күө-бааччы кэпсэтэр. — Кинилэр [Буокайдаах Чуурай] ибис-иккиэйэхтэр да, күө-бааччы сэһэргэһэри булар дьон. А. Сыромятникова
2. кэпс. Син аҕайдык, сэниэтик. ☉ Сносно, прилично. Күө-бааччы олорор ыал

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ли- сүһүөҕүнэн саҕаланар олохторго сыстар: лип-либиргэс, лип-лиһиргэс. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на ли-: лип-либиргэс ‘с частым резким стуком, часто хлопающий’, липлиһиргэс ‘сильно громыхающий’
Муостарын — туйахтарын тыаһа этиҥ курдук лип-лиһиргэс! И. Гоголев
Бары липлиһиргэс, оту-маһы тардыалаан көрө сылдьар эдэр уолаттар олорон иһэр буоланнар, ыстанан түһэн [массыынаны бадараантан] ньылбы соһон таһааран эмиэ айанныыллара. Далан

1. сыһ., кэпс. Чиҥ тыастаахтык, либиргэччи. ☉ Громко стуча, хлопая чем-л.; твёрдо ступая, твёрдыми шагами (идти)
   Лип-лап үктэнэн хаамп.  Ааннар лип-лап аһыллан-сабыллан тыаһаатылар. П. Аввакумов
2. даҕ. суолт.
3. Аналыгар саарбаҕа суох түбэһэр, бигэ-таҕа. ☉ Ровный, ладный, надёжный (о предметах). Лип-лап оҥоһуктар
4. көсп. Бутуура, мунааҕа суох ырылхай, чуолкай. ☉ Открытый, очевидный, явный
   Манна холоотоххо мин СМУ-м бэрдин! Барыта лип-лап, чиҥ-чаҥ. Тугу оҥорбутуҥ таас эркин буолан дьэндэйэн иһэр. Н. Лугинов

сыһ. Тиэтэйбэккэ, дьоһуннаахтык (тугу эмэ оҥор). ☉ Не спеша, основательно (что-л. делать)
[Харытыан] тимир хоппотун ньилбэгэр ньис-бааччы ууран кэбистэ уонна икки илиитинэн бобо кууһан баран, түөһүнэн бүк түстэ. Л. Попов

сыһ. Сиһилии, толорутук. ☉ Подробно, обстоятельно
Табаарыстар, ити туһунан биһиги ньиччи-бааччы кэпсэтэрбит, итиэннэ быһаарыылаах дьаһалы ыларбыт кэмэ кэрдиитэ кэллэ дии саныыбын. В. Протодьяконов

сыһ. Боччумуран туран, оттомноохтук, дьоһуннаахтык (хол., тугу эмэ гын). ☉ Серьёзно, степенно, достойно (напр., делать что-л., выглядеть, держаться)
Доҕоор, эр киһилии түс-бааччы кэпсэтиэх эрэ. Далан
Урукку дьарамай бэйэтэ соноон, ордук түсбааччы көрүҥнэммит. М. Ефимов
Кини бэйэтин сыанатын билинэн, түс-бааччы туттар. «Чолбон»