лицемерить, притворяться.

туда-сюда, то туда, то сюда # антах-бэттэх сирэй буол = лицемерить.

возвр.-страд. от албыннаа = I) лицемерить; притворяться; ыалдьыбыт буолан албыннанар он притворяется больным; 2) обманывать себя, заниматься самообманом; бэйэтин албыннанар он обманывает себя.

1) многокр. от сыһын=; 2) перен. разг. льстить кому-л., лицемерить перед кем-л.; приставать к кому-л. (в корыстных целях); эн киниэхэ сыстаҥнаама ты к нему не приставай.

туохт. Албыдый, кубулун. ☉ Притворяться, лицемерить
[Сэмэн:] Кыыскын таҥнары кубааскайдаан, иккиһин атыылаан сиэри гыннаҕыҥ, мин ороскуоппун төлөө. А. Софронов
Инженер уол, быраас кыыһы кытта көрсөөт, быһаарса охсуохтаах, таптыырын туһунан кубааскайдаабакка этиэхтээх. И. Бочкарев. Кубулҕаттаах, Кубааскайдыыр эрэ дьахтар хоонньоһо сытар Холоонноох доҕорун Холуннара сатааччы. В. Гольдеров

1) бегать; бежать; түргэнник сүүр = бежать быстрее; куота сүүр = убежать, забежать вперёд; хоско сүүрэн киир = вбежать в комнату; дьиэттэн сүүрэн таҕыс = выбежать из дбма; атаҕа суох сүүрэр загадка без ног, а бежит (өрүс река); 2) течь, струиться; уу сүүрэр вода течёт; муннум хаана сүүрдэ из носу у меня потекла кровь; кини хараҕын уута сүүрэр у него текут слёзы; ср. сүүрүгүр=, сүүрдэр= # илин-кэлин сүүр = проявлять чрезмерную угодливость, лицемерить; сүүрэр атахтаах четвероногие животные; сыҥааҕым уута сүүрэр у меня слюнки текут.

собака; пёс || собачий; псиный; булчут ыт охотничья собака; куобахчыт ыт гончая; киҥнээх ыт овчарка; кусчут ыт собака, с которой охотятся на уток; көлүүр ыта борзая (быстроногая, в упряжке); тайахсыт ыт собака, с которой охотятся на лося; тииҥньит ыт собака, с которой охотятся на белку; дьиикэй ыт дикая собака; харабыл ыт дворняжка; саха ыта якутская собака; сыаптаах ыт цепная собака; атыыр ыт кобель; тыһы ыт сука; ыт оҕото щенок; ымыылаах ыт а) защищенная (от злых духов) собака; б) собака, не подпускающая к дому злых духов; ыт айыыһыта божество, покровительствующее собакам; ыт тыһа собачья лапа; ыт тириитэ собачья шкура; ыт үрүүтэ собачий лай; ыт саҕынньах собачья доха; ыт этэ собачина; кусчут да ытынан булуоҥ суоҕа погов. и с охотничьей собакой не сыщешь (соотв. днём с огнём не найдёшь); сыаптаах ыт (курдук ) погов. (как) цепная собака (говорится о злом человеке); ыт курдук ымсыы посл. жаден, как собака (соотв. как собака на сене); ыт сыҥсыйбытыгар дылы погов. как собачья понюшка (говорится о чём-л. незначительном); ыт ууну салаабытыгар дылы погов. словно собака лакала воду (употр., когда говорят о чём-л. без всяких к тому оснований); ыт үрбэт , ымыы ыллаабат и собака не лает, и птица не поёт (т. е. ни одной живой души) # хааннаах ыт тириитин курдук көр = брезговать, гнушаться кем-чем-л. (букв. смотреть, как на кожу окровавленной собаки); хара ыт бран. негодяй, мерзавец (букв. чёрная собака); ыкка биэр = забраковать (букв. отдать собаке); ыккын үрдэримэ груб, не ори (букв. не заставляй рычать свою собаку); ырдьыгыныыр ыт бран. хам ; ыт атаҕын тут = остаться с пустыми руками; ыт атах лёгок на ногу (букв. с собачьей ногой); ыт буола сыс = едва не погибнуть из-за пустяка; ыт да тэппитин саҕа суох пустяки; ыт да үрбүтүгэр холоомо = оставить что-л. без всякого внимания; ыт курдук ньылаҥнаа = лицемерить; ыт куоска курдук (олороллор) (живут) как кошка с собакой; ыт өлүүтүн көр = напрасно трудиться (букв. испытать собачью участь); ыт мас клячи невода (палка, края прикрепляется к верхней и нижней бечеве крыла невода на расстоянии четверти от конца); ыт мунна берёзовая губа; трут (букв. собачье рыло); ыт мунна баппат (ойуура ) лесная чаща; ыт сирэй бран. мерзавец (букв. собачья морда); ыт сыппат ото плохое сена (букв. сено, на которое даже собака не ложится); ыттан тириитин сүлүөҥ дуо ? разве с собаки шкуру сдерёшь? (говорится о том, кому нечем платить долг); ыт тиҥилэҕэ княженика; ыт тыла пиявка; ыт тыһын курдук кылгаата у него пороху не хватило (букв. он укоротился, как собачья лапа); ыт уола бран. сукин сын; ыт уос буол = остаться ни с чём; ытын киллэрбит он в дурном расположении духа.

1. аат.
2. Бөрөтөөҕөр лаппа кыра, сүнньүнэн кэрбээччилэринэн аһылыктанар, күндү түүлээх сиэмэх кыыл. ☉ Лисица, лиса
   Саһыл түүтүнэн, киһи үлэтинэн (өс ном.). Саһыл саба харбаан эрдэҕинэ, куобах туора буруйар. Амма Аччыгыйа
   Үгүс тайҕаны мин тыыран, Күннээх саһылы бултаатым. С. Данилов
   △ Ити кыыл күндү түүлээх тириитэ. ☉ Драгоценный лисий мех (шкурка)
   [Ньукулай оҕонньор:] Бу куулу толору саһыл, түөрт уон кыһыл саһылы кытта кэрэмэс, үс хара саһыл. Күндэ
3. көсп. Албынныыры, албыннаһары үчүгэйдик сатыыр киһи; албын өйдөөх. ☉ Хитрый, лукавый; с хитрецой
   Эһиги билбэккит, Егоров — кырдьаҕас саһыл. Кини эрэ үлэлиир курдук туттар. Н. Лугинов
4. даҕ. суолт.
5. Саһыл тириитинэн тигиллибит, оҥоһуллубут. ☉ Сшитый, сработанный из лисицы, лисьего меха, лисий. Саһыл саҕа. Саһыл истээх сон
   □ Саталлаах саһыл саҕалаах (өс хоһ.)
   Киһи төрөөтөҕүнэ туоҕа да суох сыгынньах төрүүр. Уонна кэнники сорох маннык арбаҕастанар, сорох саһыл, бөрө саҕынньахтанар. Амма Аччыгыйа
6. Саһархай, саһаран көстөр, саһарымтыйар көстүүлээх. ☉ Светло-жёлтый, с желтоватым оттенком. Саһыл араҕас. Саһыл кэрэ. Саһыл элэмэс
   □ [Ньургун Боотур] Саһыл араҕас кырдал үрдүгэр Алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа Араҕас чачыры анньан, …… Дириҥ далай түһүлгэни оҥорон Турар дьону өҥөс гына түстэ. Ньургун Боотур
   Саһыл өҥнөөх бурдугу Кыһыл обуос тиэйиэ. Эллэй
   Сур сылгыны эмиэ араастык өҥнүүллэр: күтэр сур, бороҥ сур, саһыл сур, …… кукаакы сур. ОМГ ЭСС
   ♦ Арыы саһыл (хааннаах) көр арыы II
   Сугулааҥҥа, хата, мин дьолбор сэбиэт бэрэссэдээтэлэ Тихон Павлов диэн …… киэҥ төгүрүк харахтаах, арыы саһыл хааннаах отуччалаах киһи баар эбит. А. Бэрияк
   Утуйан турбут кэриэтэ Арыы саһыл хатыҥнар Аһаҕас халааттаахтар. М. Тимофеев. Саһыл буолан ньылбый кэпс. — кыайан өрөлөспөт киһигэр, албыннаһан көрсүөр, сымнаа. ☉ Вести себя притворно, лицемерить
   Микииппэрэп кинээс миигин көрдөҕүнэ, саһыл буолан ньылбыйар. М. Доҕордуурап. Саһыл мэйии көр мэйии. Ол Даадар саһыл мэйии буоллаҕа дии, кулубаҕа даҕаны, нэһилиэгин дьонугар даҕаны куһаҕаннык көстүмээри ньылбыйдаҕа. Болот Боотур
   ◊ Кыһыл (кугас) саһыл — кытархайдыҥы кугас дьүһүннээх, түүтүнэн алын сыаналаах (суортаах) саһыл ордук тарҕаммыт көрүҥэ. ☉ Наиболее распространённый вид лисицы с рыжей шерстью, занимающий по ценности меха низшую ступень, рыжая лисица. Кэрэмэс саһыл — кыһыл саһыл хара саһылы кытта булкааһа буолан, кыһыллааҕар ордук күндү түүлээх саһыл көрүҥэ. ☉ Вид лисицы, представляющий собой помесь чёрно-бурой и рыжей лисицы и имеющий более ценный мех, чем у рыжей лисицы, сиводушка. Саһыл өлбүгэ (күрүө) истор., көр өлбүгэ. Саһыл тэллэйэ — кытархайдыҥы араҕас тэллэй. ☉ Лисичка (гриб). Саһыл хонуу — кырпа хойуу оттоох, үчүгэй кырыстаах көнө сир. ☉ Ровное поле с хорошей почвой, поросшее густой нерослой травой (букв. лисье поле). Хара саһыл — хара дьүһүннээх, кыһылтан да, кэрэмэстэн да ордук күндү түүлээх саһыл көрүҥэ. ☉ Вид лисицы с чёрной шерстью, имеющий более ценный мех, чем сиводушка, чёрно-серебристая лиса
   Ньукулаас быйыл эмиэ холкуоһун иитиэх хара саһылларын аһылыгар анаан тайахтыы тахсар буолла. С. Никифоров
   ср. шор. сакыл ‘белка’, др.-тюрк. йашыл ‘зелёный’

аат. Быһыыта-таһаата, барыла, чуолкайа (үксүгэр тардыы ф-гар тут-лар). ☉ Очертание, контур, форма чего-л.
Иннэ-кэннэ биллибэт таҥас.  Аркадий абарбыта, уордайбыта олус буолан, иннин-кэннин соччо быһаара турбата. Н. Габышев
♦ Илин-кэлин былдьас көр илин былдьас
Кулубалаах кинээс Саҥалара саталанан, Өйдөрө өргөстүйэн, Тыллара-өстөрө күйгүөрэн, Илин-кэлин былдьаһан Куоталаһан бардылар. С. Зверев. Илин-кэлин (иннин-кэннин) кэтэнэн - бэркэ сэрэхэдийэн (туох эмэ куһаҕан буолуо, сыыһа-халты тахсыа диэн). ☉ Крайне осторожно, с оглядкой (как бы чего не вышло)
Илин-кэлин кэтэммэккэ, Улуу дьыала иһин, Өрүү инники испитэ Саныахха үчүгэйин! С. Данилов. Илин-кэлин сирэй буол - сирэйигэр үчүгэй буол, кэнниттэн холуннара сырыт. ☉ Лицемерить, быть двуликим, двурушником (в лицо - хвалить, за глаза - ругать)
Оннооҕор ити Дьэргэ курдуктар илин-кэлин сирэй буолбуттар сылдьаллар. Болот Боотур
Илин-кэлин сирэй буолан Этэттээн туһанааччы Итинник мөкү саҥнаахтары Итэҕэйбэт буолуоҕуҥ! А. Бэрияк. Илин-кэлин сүүр - түбүгүр, сүүрэн-көтөн кыһалын. ☉ Суетиться, хлопотать
Хотунуом, эн толомон тойон аҕаҥ Тиһэх дьабын айаныгар аттанарыгар Ким киниэхэ илин-кэлин сүүрүөй? И. Гоголев. Илин-кэлин тардыалас кэпс. - уһулуччу чорбойбокко, хардары-таары куотус. ☉ Бежать, поочередно обгоняя друг друга
Маҥнай утаа аттар эгил-тэгил, илин-кэлин тардыалаһа испиттэрэ. «ХС». Илин-кэлин түс - 1) ньыла көт, албыннас. ☉ Лебезить, подхалимничать перед кем-л. подлизываться к кому-л.
Элэккэйдик ньылаҕалаан Илин-кэлин түһэрэ. Баал Хабырыыс
Баайдарга илин-кэлин түһэн мааны киһи буолан истэҕинэ, өрөбөлүүссүйэ этиҥэ тохтоппута. М. Доҕордуурап
Тойоттор кытахтарын уһугар, кинилэргэ мэлдьи илин-кэлин түһэр, аллараа сыҥаах буолар үс-түөрт «мааны» саллааттар олорсубуттара. «ХС»; 2) көр илин-кэлин сүүр
Мин остуолтан туран, балтым хоһугар киирэн биэчэргэ бараары тэринэбин. Маня сүбэлиир, илин-кэлин түһэр. Далан
[Кирилэ:] Ээ, дьэ, доҕор, илин-кэлин түсүһэн, ол-бу дьоҥҥо барытыгар орооһон... Күндэ. Тэҥн. илим-салым көт (түс). Илин-кэлин түһүс - кыайарга дьулуһан, туох баар күүскүн түмэн куоталас. ☉ Состязаться, соревноваться, стремясь во что бы то ни стало превзойти соперников
Илин тиийэн иэттэстилэр, Илинкэлин түһүстүлэр [аттар]. С. Данилов
Көбүөргэ сэттэ-аҕыс араа-бараа тустууктар илин-кэлин түсүһүөхтэрэ. НЕ ТАО. Илин-кэлин тыллаах - ордук-хоһу саҥалаах; киһини суоҕар холуннарар (киһи). ☉ Говорящий лишнее; наговаривающий на другого за глаза (человек)
Кини илин-кэлин тыллааҕын, этиһиигин харса-хабыра суох баламат майгылааҕын билэр. НС ОК. Иннигэр-кэннигэр туга да суох - собуссоҕотох, турар бэйэтэ эрэ (аймаҕа, кэргэнэ да, иннин салгыах, кэннигэр хаалларыах оҕото да суох). ☉ Совершенно одинокий (без семьи, детей, родственников)
Кууһума иннигэр-кэннигэр туга да суох хаама сылдьар илэчиискэ этэ... Н. Павлов. Иннин-кэннин билбэт - аҥала, акаары, тугу да кыайан быһаарбат киһи. ☉ Болван, недоумок, невежда (букв. не знающий своей передней и задней стороны)
Баайдар ити биһиги иннилэрин-кэннилэрин билбэт хараҥа, дьадаҥы аҕаларбытын, ийэлэрбитин бэйэлэрин санааларыгар киллэрэннэр арааһынай суоллары оҥортууллар. Күндэ
Чиэппэр күүстээх буолан баран иннинкэннин билбэт акаары уоллааҕа үһү. Н. Павлов
Онуоха, иннин-кэннин билбэт итирик, Догоров киирэн кэлэр. «ХС». Иннин-кэннин билбэт (билиммэт) буолбут - 1) кутталыттан тугу гынарын билбэт буолбут. ☉ Не знать что делать (от испуга и т. п.), потеряться от страха
Вася суол көрдүү сылдьан, күүстээх буурҕаҕа эриттэрэн, иннин-кэннин билиммэт буолбут. «ХС»; 2) кырдьан түөһэйбит, түҥ-таҥ буолбут. ☉ Потерять рассудок, выжить из ума
Оҕонньорбут иннин-кэннин билбэт буолбут.  Мин иирбит курдук иннибин-кэннибин билбэт буолан хаалбытым. Н. Якутскай. Иннин-кэннин көрүнэр буолла - олоххо бэйэтин балаһыанньатын ырыҥалыыр, олохтоохтук сыаналыыр, толкуйдуур буолла. ☉ Начать критически оценивать свое положение в обществе, в жизни
Олохтоох өйүн-төйүн саҥа булунан, олоҕун-дьаһаҕын дьэ оҥостон, иннин-кэннин дьэ көрүнэр буолан испитэ бу кэнники үстүөрт сылтан бэттэх... Болот Боотур. Иннэ-кэннэ биллибэттик - быһаарыыта суохтук, чуолкайа суохтук. ☉ Неопределенно, нечетко, невнятно
- Патруль киэһэ хастан тахсарый? - А-а аҕыс ааһыыта... Тоҕус чаас чугаһа,- диэн Оленников иннэ-кэннэ биллибэттик этэр. Н. Якутскай. Иннэ-кэннэ бүөлэннэ - ханна да барар сирэ суох буолла. ☉ Некуда деваться
Илинниин-кэлинниин барыта бүөлэммит курдук буолла. Н. Заболоцкай
◊ Илин-кэлин кэбиһэр - дьахтар түөһүгэр уонна көхсүгэр иилинэр араас ойуулаах үрүҥ көмүс симэҕэ. Илин кэбиһэр кэлин кэбиһэрдээҕэр кылгас, кэтит, уон иккигэ тиийэ кэккэ илбиргэстээх буолар. ☉ Якутские женские серебряные украшения, которые носятся на груди и на спине
Нагрудное украшение обычно короче и шире, чем наспинное, и в отдельных случаях может состоять из двенадцати рядов ажурных цепочек. Илбиргэстээх-салбырҕастаах Илин-кэлин кэбиһэрэ Ирбинньиктэнэ оонньоотулар! П. Ойуунускай
Кини илин-кэлин кэбиһэр үрүҥ көмүс симэҕин уонна кылдьыы көмүһүн, хас да биһилэҕи таһааран эрин иннигэр уурар. Н. Якутскай
Дьаана хара таас оҕуруо киэргэллээх араҕас солко харсыаттаах, былыргылыы илин-кэлин кэбиһэрдээх, кылдьыы симэхтээх. В. Протодьяконов