удостоверение; личность дастабырыанньата удостоверение личности.

прил. 1. (вызывающий сомнение) саарбах, эрэлэ суох; сомнительный успех саарбах ситиһии; 2. (двусмысленный) мунаах; 3. (не внушающий доверия) саарбах, эрэлэ суох; сомнительная личность эрэлэ суох киһи.

ж. 1. туе бэйэ, туе бэйэ уратыта; потерять свою индивидуальность туе бэйэҥ уратыгын сүтэр; 2. (личность) киһи; яркая индивидуальность чаҕылхай киһи.

1) свидетельствовать о чём-л., удостоверять что-л.; бу кини харса суоҕун туоһулуур это свидетельствует о его храбрости; киһи кимин туоһулуур докумуон документ, удостоверяющий чью-л. личность; 2) разг. спрашивать, выспрашивать; табаарыһын туоһулуур он расспрашивает о своём товарище.

прил. 1. сырдык; күннээх; светлая комната сырдык хос; светлый день күннээх күн; светлая лунная ночь сырдык ыйдаҥа түүн; светлая лампочка сырдык лаампа; 2. (чистый, прозрачный) сырдык, дьэҥкир; светлое стекло сырдык өстүөкүлэ; 3. (о цвете) сырдык, сырдык өҥнөөх; светлый костюм сырдык көстүүм; 4. перен. (радостный, счастливый) сырдык, үтүө; светлое будущее сырдык кэскил; 5. перен. (отчётливый, ясный) сырдык, дьэҥкэ, ыраас; светлый ум сырдык ей; # светлая личность үтүө киһи.

аат.
1. Тугу эмэ дакаастыырга туһаныллар, туох эмэ быраабы бигэргэтэр кумааҕы (дьыала). ☉ Документ (деловая бумага)
Саха үгүс былыргы сэһэннэрэ историческай докумуоннары кытта сөп түбэһэллэрин ааһан, өссө сурукка киирбэтэх ымпыга-чымпыга толорутунан ордук сыаналаах буолар түбэлтэлэрин историктар …… бэлиэтээн тураллар. Саха фольк. Уматыгы ыла кэллибит диигит дуу? Ол онно докумуон наада. Холобур, дэбиэринэс диэн баар буолааччы. Н. Габышев
2. Тус бэйэни бигэргэтэр суругунан дастабырыанньа. ☉ Документ (удостоверяющий личность)
Хас барар-кэлэр пассажирдар докумуоннарын үчүгэйдик бэрэбиэркэлээтиннэр. Н. Якутскай
Уол пааспарыттан ураты соҕотох докумуонун - ачыстаатын сэкирэтээргэ уунна. Н. Лугинов
3. Историческай суолталаах түбэлтэни, түгэни бигэргэтэр суругунан аакта, грамота, уруһуй о. д. а. ☉ Документ (письменное свидетельство о каких-л. исторических событиях, фактах)
Бу норуот чааһынай кэпсээнэ, төһө да 286 сыл аастар, докумуону кытта адьас үүт харахха түһэр. Саха фольк. Борис Николаевич кэпсээнин архыып биир докумуона адьас үүт уган бигэргэтэр. Багдарыын Сүлбэ

I
туохт.
1. Тэрээһинэ суох сатаҕай буол, ыһылын, үрэлин. ☉ Терять организованность, стройность, расстраиваться, расшатываться. Дьиссипилиинэ сатарыйда
□ Биһиги факультеппытыгар кэлин бириэмэҕэ бэрээдэкпит улаханнык сатарыйда диэххэ наада. Н. Лугинов
Бандьыыттар кэккэлэрэ сатарыйан эрэрэ күн-түүн биллэн истэ. Н. Павлов
Сэрииттэн, атын да кыһалҕаттан норуот хаһаайыстыбата сатарыйдаҕына, харчы сыаната сөҕүмэрдик түһэр. ФЕВ КК
[«Саҥа олох» холкуос] бэрэссэдээтэлигэр табыллыбакка сатарыйарыгар тиийдэ. «ХС»
Доруобуйаны сүтэрии, ыарыһах буолуу таһынан өссө арыгыттан киһи дьиэтин олоҕо сатарыйар. АЕН КСНСХ
2. Өй-санаа өттүнэн дьүдьэй, куһаҕаны кэрэйбэт буол. ☉ Морально разлагаться, распускаться
Туораттан олорон омос истиигэ кэлэктиип биир да үчүгэй дьыалата суоҕун, наар куһаҕаны оҥорорун, …… сиэр-майгы өттүнэн сатарыйбытын курдук таҕыста. В. Яковлев
Туоскун үрдүк дуоһунастаах салайааччы буолан өссө үөһэ дабайыахтааҕа, аатырыахтааҕа табыллыбата. Оттон личность быһыытынан бүтэһиктээхтик өссө да сатарыйа илик. «ХС»
[А.К. Макаренко] олус сатарыйбыт майгылаах үс тыһыынчаттан тахса оҕону ииппитэ. ЧКС ОИиСТ
II
сатараа диэн курдук
Сиһик хара былытым Сириэдийэн таҕыста, Сааллар этиҥ сатарыйан эттэ. Нор. ырыаһ. Саа тыаһа санаарҕаабыт курдук сатыы ойуур үрдүнэн сатарыйа турда. Суорун Омоллоон
Эмискэ салгын сатарыйбыта, сир титирэстээбитэ уонна кинилэр үрдүлэринэн сэнэрээттэр уһууран ааспыттара. Н. Якутскай
Бу аҕыйах хонук иһигэр сурах-садьык өссө эбии сатарыйбыта. В. Яковлев

аат.
1. Туох эмэ хаптаччы көстөр иэнэ, үрдүн тэҥэ-дэхситэ (хол., хонуу). ☉ Гладкая поверхность чего-л. (напр., поляны)
Хомурах хоммотох Холбороҥ маҥан хонуутугар, Тобурах тохтооботох Толомон маҥан толоонугар, Туналҕаннаах ньууругар Туой күрүҥ булгунньах үүммүт эбит. П. Ойуунускай
Остуол ньуурун курдук килэркэй аспаал таас уулусса устун оптуобус сырылаан истэ. Амма Аччыгыйа
Оо, көрбүт киһи көмүөлүн көтөҕөн эрэр күүрээннээх Өлүөнэ эбэ ньуурун, хаампыт киһи сааскылыы сэргэхсийбит кини биэрэгин устун. Т. Сметанин
2. Киһи сирэйэ, сэбэрэтэ, дьүһүнэ. ☉ Лицо человека, лик
Мадыска Дьөгүөр кыыһыгар Матаҕастай Маарыйаҕа Маҥан ыраас ньууругар Манньыйталаан бараммын, Маанымсыга бэрдигэр Баһыйтаран уурайдым. Саха нор. ыр. II. Ким билиэй, кини [оҕонньор] маҥан чөмчөкөтүгэр туох дьон ньуурдара, төһө дьыллар-хонуктар киирэн ааһалларын? Амма Аччыгыйа
Ньуурдуун кытта сырдыы кэйэн, Кынталдьыйа көтө дайан, Тупсан да иһэҕин сыллата Сайдыылаах сахам кыысчаана. Умсуура
♦ Ньуур тутун — тугунан эмэ сирэйдэнэн буруйа суох курдук көстө сатаа. ☉ Надевать на себя личину невинности, оправдываться чем-л.
Маннык эппиэтинэстэн ол-бу албын тылынан, истиҥтастыҥ биричиинэлэринэн ньуур туттан куотуоҥ …… суоҕа. Софр. Данилов
Үгүс төрөппүттэр үлэҕэ баттаппыттарынан ньуур туттан, оҕолоругар ситэ-хото болҕомтону уурбаттарын кэпсээбиттэрэ. П. Аввакумов
◊ Толбонноох ньуур нор. айымнь. — олоҥхо дьоруойун кэрэ дьүһүнүн ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет в олонхо, описывающий прекрасную наружность женского персонажа
[Айталыын Куо] Тоҕус өргөстөөх Толомон маҥан күнүм Толонун курдук, Толбонноох ньуура Туналыйан көһүннэ. П. Ойуунускай. Туналҕаннаах ньуурдаах нор. айымнь. — дьахтар кэрэ дьүһүнүн ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет в олонхо, описывающий прекрасный облик женского персонажа
Долгун курдук субуруйар Тоҕус былас суһуохтаах, Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо диэн …… Кыыстаахтар эбит. П. Ойуунускай. Уон икки, кыталык курдук, кыргыттарынан арыалланан туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо барахсан таҥас бүтэй этэ сандааран, …… үрүҥ күннүү туналыйан, кубалыы устан киирэн кэлэр. Саха фольк.
ср. бур. нюруу ‘поверхность’, ниюр ‘лицо; личность’

сов. 1. кого-что түһэр, киллэр; представить список лучших работников бастыҥ үлэһиттэр испииһэктэрин түһэр; 2. что (предъявить) көрдөр, биэр; представить удостоверение личности сирэй дастабырыаыньа-ҕын көрдөр; 3. кого-что кому (познакомить) билиһиннэр; представить товарища отцу табаарыскын аҕаҕын кытта билиһиннэр; 4. кого-что (вообразить) санаа, өйдөө; я не могу себе этого представить мин итини сатаан санаабаппын; 5. кого (изобразить) көрдер, дьүһүннээн көрдөр; представить кого-л. в смешном виде кими эмэ киһи күлүөх дьүһүннээн көрдөр; 6. что (причинить) буол; представить большие затруднения улахан мэһэй буол; # представь себе (маны) санаан көр.

1. аат. Лапчааннаах, хайыытынан тыынар киһи сиир уу харамайа. ☉ Рыба
   Балык ыамнаах, киһи күннээх (өс ном.). Ойуурдаах куобах охтубат, уулаах балык быстыбат (өс ном.). Күөлгэ кыһыл көмүс балык уста сылдьар үһү (тааб.: күн). Эбэ көтөрүнэн, балыгынан бу нэһилиэк кырата-дьадаҥыта сылы быһа иитиллэн олорор. Күннүк Уурастыырап
2. даҕ. суолт. Балыктан оҥоһуллубут, балыкка аналлаах. ☉ Рыбий, рыбный; рыболовецкий
   Бүгүн балык бөрүөк астаабыт. Софр. Данилов
   Биир балык кэнсиэрбэнэн эбиэттэннибит. Н. Габышев
   [Миша] балык биригээдэтигэр киирэн, хоту түһүспүт сурахтааҕа. Н. Лугинов
   Итиннэ мин эһиэхэ амсатыыга хатарыллыбыт балык дьуухалатын кэһиибин аҕаллым. Далан
   тюрк. балык.
   ♦ Балык айах – айаҕар биир да тииһэ суох. ☉ Лишенный зубов, беззубый
   Балыыһаҕа оҥоһуу тиис уктарыахтаах этэ. Балык айах буолбут куһаҕана сүрдээх. «ЭК»
   Сорохтор син баччааҥҥа диэри ханнык да эмэ буоллар туһалаан кэлбит тиистэрин тобоҕун барытын туурдаран балык айах буола түстүлэр. «Кыым». Балык буол кэпс. – өйгүн сүтэр, тугу гынаргын билбэт буол (хол., итириктээн). ☉ Лишиться рассудка, самоконтроля, находиться в забытьи (напр., от пьянства)
   Киин сирдэргэ көрдөххө боростуой норуот өттө төһө да испитин иһин балык буолбаттар ээ. Тумарча. Балыктааҕар кэлэҕэй – олус көрсүө, көнө, сэмэй. ☉ Очень скромный, честный, смирный
   Бу үллэр үйэтин тухары биир алтан харчылааҕы эргинэн эбиммэтэх балыктааҕар кэлэҕэй киһи киэнэ муҥутуур кэнэнэ оҕонньор. Амма Аччыгыйа
   Балыктааҕар кэлэҕэй, сымыыттааҕар бүтэй, им-дьим, саҥата суох сылдьыбыт бүрэ уол уон тоҕустааҕар эмискэ улуу ойуун буолан турбут. Л. Попов
   Балыктааҕар кэлэҕэй бэйэтэ айахтааҕы атыппат араатар. «Кыым». Барбатах балык миинин курдук фольк. – абааһы бииһэ олорор Аллараа дойдуну ойуулааһын. ☉ Художественное описание Нижнего мира, где обитает враждебное людям племя абаасы
   Барбатах балык миинин курдук Бадыа-бүдүө устун баран истэ, Буспут мунду миинин курдук Борук-сорук устун баран истэ. Ньургун Боотур
   Кус куттаҕын курдук күннээх, куобах куртаҕын курдук ыйдаах барбатах балык миинин курдук дойдуга тиийдэ. П. Ойуунускай. Билэр күөлүм балыга – кинини баҕас үчүгэйдик билэбин диэн эҕэлээх этии. ☉ Рыбка из известного мне озера (известная мне личность, знаю всю ее подноготную)
   Тустууккунан да билэр күөлүм балыга этиҥ... Холоон ини – Бүлүү бөҕөһүн хоторуҥ! «ХС»
   Дьадаҥы Мөрүһүөй Сиэҥкэтэ биллэр күөл балыга буоллаҕа, илээттээн буруйга-сэмэҕэ туруоҕа. Эрилик Эристиин
   Олоххо киһи үөйбэтэҕэ баар үһү ээ! Клим да билэр күөл балыга ини! А. Сыромятникова. Салыҥнаах балык курдук – 1) саталлаах, албын, тиийбит-түгэммит баҕайы (киһи). ☉ Ловкий проныра, проникающий всюду с помощью хитрости, обмана
   Дьаакып этэ-этэ күлбүт, баайы баһынан, халлараан, сымыйаччы тыллаах-өстөөх, атыыһытымсыйар, салыҥнаах балык курдук киһи. А. Софронов; 2) таба туттарбат, буруйга-сэмэҕэ түбэспэт (бэрээдэги тутуспат эрээри). ☉ Такой, которого невозможно привлечь к ответственности (хотя часто нарушает общепринятые порядки). Кини салыҥнаах балык курдук буруйтан-сэмэттэн куотан иһэр. Ыам балыгын курдук – олус үгүс, аһара элбэх. ☉ Чрезмерно много, тьма-тьмущая (букв. как рыбы во время нереста)
   Киһи аймах ыам балыгын курдук барҕарар, күөс курдук өрө оргуйар кэмигэр-кэрдиитигэр төрөөн-үөскээн, социализм дьоллоох, көҥүл саарыстыбатыгар биирдэ чүөмчүлээн түспүппүт. Суорун Омоллоон
   ◊ Балык арыыта көр арыы II
   Балык арыытын хайаатар да булкаас хомуок буолбат гына биир дэхситик мэһийэллэр. ЛЕВ ССКИиС
   Балык булда көр балыктааһын. Кинилэр сааскы балык булдугар туттуллар сэби-сэбиргэли сэлбийэ-абырахтыы сылдьаллар. Т. Сметанин. Балык быһыта көр быһыт III
   3
   Боротуоха синньигэс буомугар балык быһыта баарыгар тиийэн бэрэбинэлэр иҥнэн хаалтар, ону булан, ол күн кытылга таспыттар. М. Доҕордуурап
   Балык искэҕэ көр искэх. Мааппа эмээхсин хатаҕалаан балык искэҕин киниэхэ тэриэлкэтигэр куппутугар, Нина сиргэнэрдии сирэйин мырдыс гыннарбыта. Далан. Балык үөрэ эргэр. – лыыбаламмыт мунду бэс эбэтэр тиит сутукатын кытта холбуу буһарыллан баран, тарынан тумаламмыта. ☉ Рыбная похлебка из озерных гольянов и сосновой или лиственничной заболони, приправленная заквашенным молоком – таром. Балык харыстабыла – балык баайын хаҥатар, элбэтэр туһатыгар ыытыллар үлэ. ☉ Рыбоохрана, охрана рыбных богатств
   Балык харыстабылын ыйа. Балык харыстабылын уопсастыбата. Балык харыстабылын иниспиэксийэтэ. Балык ыама көр ыам. Саас балык ыамын саҕана, собото күөл кытыытыгар тахсан, иэнинэн лаһыйар буолара. Н. Якутскай. Балык ыамата зоол. – балык үөскэхтэрэ. ☉ Малек
   Көрбүтүм: арай уу кытыытыгар кып-кыра үөн курдук балык ыамалара үөмэхтэһэллэр. Н. Тарабукин (тылб.)
   Балык ыыр ыйа көр ыам ыйа. Оҕом төрөөбүт күнэ, дьолум төрөөбүт күнэ балык ыыр ыйа баар диэммин барыгытыгар этэбин! Л. Попов. Балык эт – киһи сиһин тоноҕоһуттан хонноҕун анныгар диэри ойоҕосторун кэлин өттүн сабар кэтит быччыҥнар. ☉ Широкая мышца спины
   Сиһэ көһүйбүтэ хамсаппат буолбут, сытыы бүргэһинэн дьөлүтэ анньардыы хаҥас балык этэ чабырҕаччы кэйиэлиир. Тумарча
   Кэдэйэр сиһим уорҕатыныын, Сис балык эттиин Бары баар сибээс силгэлэрим Сириэһиннээх ыарыылара тулуппатылар. Саха нар. ыр. Сиһим балык этэ аһый гынарга дылы гынна да, сотору буолаат баҕалыы сыылан хааллым. А. Софронов
   Бил балык көр бил II. [Саха сирэ] бил балыгынан бидилийэр, кыыл муоһунан кыдьымаҕырар муоралардааҕа, өрүстэрдээҕэ. Суорун Омоллоон
   Бүлүү эбэ, бил балык өрөҕүтүнүү, килбэҥнии мөхсө сытар. Л. Попов
   Буһук балыга көр буһук. Онон билигин кинилэр эрэллэрэ эрэ харыйалаах күһүҥҥү буһугун балыга. Н. Якутскай. Быа балык – бытархай хатырыктаах уһун синньигэс кыра балык. ☉ Минога
   Ити булумньуларын музейга аҕалбыттара, ону көрөн баран – бу быа балык диэн быһаарбыттара. «Кыым». Тэҥн. дьиэрбэҥ балык. Куйуур балыга – муус үрдүнэн балыктыырга аналлаах уһун уктаах иигэ кэтэрдиллэр кылтан өрүллүбүт мөһөөччүгүнэн бултаммыт балык. ☉ Рыба, добытая сачком, специальным приспособлением для подледной ловли
   Мин эрэйдээх Сааһым тухары куйуур балыгын, Чохутун чохчойон олорон итигэстээн Сис ыарыһах буолуом. И. Гоголев. Кутуу балыга – анаан киһи үөскэппит балыга. ☉ Специально разведенная озерная рыба
   Кутуу балыгын көрөр-истэр киһи суох буоллаҕына, эстиэхтэрэ диэн дьиксинэрин биллэрбитэ. «Кыым»
   Күөнэх балык көр күөнэх. Күндүл уутун күөнүгэр Күөнэх балык көптө. Эллэй
   Кыһыы (кыһыллыбыт) балык көр тоҥ балык. Атын тэриэлкэлэргэ сылгы иһэ, чохоон, кыһыллыбыт балык бааллар. Софр. Данилов
   Майаҕас балык көр майаҕас. Кинилэр анныларынан, маһы-оту быыһынан майаҕас балыктар үрүҥ көмүс хатырыктарынан күлүмүрдэһэн, өрөтаҥнары устан сулукучуһан ахан эрэллэр. Амма Аччыгыйа
   Мунду балык көр мунду. Муҥутуур тииттэр Мунду балык Үтэһэтин курдук Булкуллан бардылар. Нор. ырыаһ. Өлүү балыга миф., эргэр. – уолугунан айахтаах, кэтэҕинэн харахтаах Аллараа дойду балыга. ☉ Сказочная рыба Нижнего мира наподобие безобразного чудовища
   Тумаан-имээн дойду туоһа туостаах, Хамаан-имээн дойду хатыҥа хатыҥнаах, Өлүү балыгын сиһин үөһэ силимнээх, тоҕус халлааҥҥа уһуутуу сүүрэр Уһун ньургун саалаах эбит. Ньургун Боотур. Өрүс балыга – үрүҥ хатырыктаах сүүрүктээх ууга үөскүүр балык. ☉ Речная рыба
   Биир солуур өрүс балыгын аҕалла. А. Федоров. Сир балыга көр тыймыыт. Собо балык көр собо. Онно Бырама диэн күөлтэн бэрт элбэх собо балык кэлбитин үллэстибиттэрэ. Саха фольк. Ыраастыйбыт ходуһаҕа Ырылыччы кэрэлэнэн, Собо балык ойоҕоһун Субу баардыы санатан, Кэрдиис-дьарҕал хотуур суола Кэчигирии кэккэлээтэ. Күннүк Уурастыырап
   Бу сир хара мас тыалаах, алаадьы алаастаах, күндээр уулаах үрэхтээх, собо балыктаах күөллээх. П. Аввакумов. Сордоҥ балык фольк. – олоҥхоҕо бухатыырдар хомуһуннарын хоһуйуу. ☉ Описание волшебства, колдовства богатырей в олонхо
   Өлүү уута өрө түллүүтүгэр уҥуоргу очуос таас үрдүгэр тахсан сордоҥ балык «лас» гына түстэ да, киһи киһинэн буола түстэ. Ньургун Боотур
   Ытык Хахайдаан обургу үс күөс быстыҥа холобурдаах тимир сордоҥ балык буолан уот сымалаҕа киирэн, көрдүү сатаан кэбистэ – дьэ, мэлиттэ. Саха фольк. Сыалыһар балык көр сыалыһар. Сыалыһар балык быарынан Сыыллан сытарын курдук Сыдьаан мастаах Сылгы ынах торолуйбут Сыҥаһа алаастар Сындыыстардаах эбит. Нор. ырыаһ. Тоҥ балык – тоҥнуу сиэнэр, кыһыллыбыт балык. ☉ Строганина (тонко настроганная мороженая рыба, употребляемая в пищу)
   Хайа уонна дьиҥ саха аһылыгына: сылгы хаһатына, чохоонно, тоҥ балыкта эҥин бэлэмнээ. Софр. Данилов
   Кэпсэтии итиитэ, тоҥ балыга суох буолбат. Ити амарах бэлиэтэ. Н. Якутскай
   Биһиги эт эбии буһаран, тоҥ балык кырбаан – баар-суох аспытынан барытынан сахалыы остуол тартыбыт. А. Кривошапкин (тылб.). Туустаах балык – ириэнэхтии сиикэйдии сиэнэр гына тууһунан тумаламмыт балык. ☉ Приготовленная в рассоле рыба, соленая рыба
   Бары саҥата суох мокоруоннаах кэтилиэккэ, халбаһыга уонна туустаах балык өрөҕөтүгэр биилкэнэн түстүлэр. Л. Попов
   Онуоха эбии остуол аттыгар турар туустаах балык буочукатыттан ыарахан сыт саба биэрэр. Софр. Данилов. Туут балык кэпс. – тууччах балык саамай бөдөҥө, улахана. ☉ Самая крупная нельма
   Туут балык Амма өрүс анныттан Лабычаанын хамсатан дагдайан тахсан Лаһыллан сытан, өгдөйөн көрдө. П. Ойуунускай
   Тууччах балык көр тууччах. Өрүстэн, муора кытыы хомолоруттан тууччах балыгы бултууллар. Н. Якутскай. Устуу балыга – ыыр кэмигэр айанныы сырыттаҕына бултаммыт өрүс балыга. ☉ Речная рыба, добытая в миграционный период (во время икрометания)
   Кинилэр иккиэн сырдык үрүйэҕэ күһүҥҥү устуу балыгар быһыттыыллар. Н. Заболоцкай. Үрүҥ балык – сырдык хатырыктаах өрүс балыга. ☉ Речная рыба с серебристой чешуей
   Саха сирин сыаналаах үрүҥ балыктарын саппааһын үксэтиигэ кэскиллээх үлэ саҕаланна. Айылҕаны х. Хабыы балыга – уу тымныйыытын саҕана мэҥиэнэн бултаммыт балык. ☉ Рыба, выловленная с помощью приманок в период осеннего похолодания
   Хатыыс балык көр хатыыс. [Бухатыырдар] Байҕалы хаба ортотунан Хатыыс балык курдук Хайа сырбайан сыр гынан хааллылар. П. Ойуунускай
   Ханааба уутугар Хатыыс балык устубут, Хабырыыс туутугар Ханыылаһан мустубут. Амма Аччыгыйа. Ыам балыга – искэҕин түһэрээри кытыыга тахсыбыт сааскы балык. ☉ Рыба, приплывшая в период икрометания к берегу. Ыам балыгар туулаа. Ыам балыгар илимнээ