даҕ., поэт. Кыракый, быычыкаайык. ☉ Малюсенький, малехонький
[Күөрэгэй] күндэлэс халлааҥҥа Күөрэйдэр күөрэйэн Дьоҕустуур бэйэтэ Дьурулаан таҕыста. Күннүк Уурастыырап

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, кү-, күө- диэн саҕаланар олохторго сыстар: күп-күөх, күп-күндэлэс. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся на кү-, күө-: күп-күөх ‘синийпресиний, зеленый-презеленый’, күп-күндэлэс ‘чрезмерно, ослепительно сияющий’
Күп-күөх халлаан. Күп-күөх от.  Ампаар дьиэ түннүгэ күп-күндэлэс. Күннүк Уурастыырап
Пуд Ильич саҥата күпкүллүгүрэс, ытара, сыыһара да, санаата түспэтэ. Далан

сыһ. Бүгүҥҥү курдук; бүгүҥҥү күҥҥэ сөп түбэһэрдик. ☉ Как сегодняшний; соответственно сегодняшнему дню
Баҕарабын сарсын тахсар күнүм Бүгүҥҥүлүү күндэлэс буоларыгар. Т. Сметанин
Чувство диэни бүгүҥҥүлүү туох диэммин тылбаастыырбын билбэккэ бүдүрүйэбин — сыппахпыттан эрэйдэнэбин. Р. Баҕатаайыскай

харахтаа диэнтэн дьаһ
туһ. Бэҕэһээ, эйигин харахтата түһээт, абабар таныйбытым... Кырыыс-кырыыһы, алгыс-алгыһы төрөтөрүөскэтэр диэбитим. С. Данилов
Оҕоҕо наар күндэлэс күнү эрэ көрдөрөр кэрэгэй, киниэхэ хахсааттаах халлааны эмиэ харахтатыахха баар эбит. «ХС»

көкөй диэнтэн бэй
туһ. Оҕонньор, ыраахтан көрө истэхпинэ, хоруобун иһигэр көкөллөн олорор. Р. Кулаковскай
Туох тоҕус айдаана Турда чугуулаата диэммин, Тоҥ моҕул халлаан диэки Көрөн, Кэтэһэн кэкэллэн, Көһүтэн көкөллөн Турдум. РН Х
Күндү доҕорум, күндэлэс күҥҥүн Көрүнньүк ыытан, көкөллөн турума! «ХС»

туохт. Кылгас кэмҥэ тохтоон быстах дьыаланан дьарыктан, эбэтэр сынньан (үксүгэр ханна эмэ айаннаан иһэн). ☉ Делать кратковременную передышку, остановку, чтобы заняться делом или отдохнуть (обычно о путниках)
Айан дьоно аараан, табаларын сынньата таарыйа дойду киһитин кытта ону-маны сэлэспитинэн барбыттар. «ХС»
Хайаларга аараан, сынньанан ааһар Ыар хара былыттар Мэйи сиригэр тымныы уунан тибиирэллэр. Л. Попов
Кыыс Амма уҥуоргу мырааныгар Хотойдор тохтоон аарыыллара, Күнүскү күндэлэс урсунугар Күн түһэн дьиримнии сытара. С. Данилов

даҕ.
1. Киэҥ, туоратынан кэтит. ☉ Широкий
Пааркаҕа кэтиит-кэтит иэннээх ыраас холустаны тэлгэппит курдук көбүс-көнө суоллар сыыйыллан сыталлар. Амма Аччыгыйа
Хайдах эрэ ытырыктата саныыллара, кырдьыга да, харбаан тахсыах диэтэххэ өрүс иэннээх сир этэ. Д. Таас
Кулгаахпар курулуу, ыллыы түстүлэр Куһуйар, күндэлэс хотуурдар, Харахпар көстөн, күөгэйэ күллүлэр Көһүнэн иэннээх киэҥ хонуулар. И. Эртюков
2. Киэлилээх, тайаан сытар сирдээх. ☉ Имеющий площадь, территорию, пространство
Саамай улахан, тоҕус уон кыбадыраатынай миэтэрэнэн тайыыр иэннээх хочуолларын хаста да боруобалаан үлэлэттилэр. У. Нуолур
ЛенаБүлүү гаастаах провинцията биир мөлүйүөн кыбадыраатынай килэмиэтир иэннээх киэҥ сири сабардаан сытар. ФММ ДьКС
Саха сирэ үс мөлүйүөнтэн тахса кыбадыраатынай килэмиэтир иэннээх. ДНА СХБКК

I
туохт. Суугун-сааҕын буол, айдаар-куйдаар (элбэх киһини этэргэ). ☉ Шуметь, галдеть, гомонить (о толпе), поднимать гвалт
Биримиэнэ саҕана тиэргэҥҥэ тахсан, саҥа-иҥэ бөҕөнү түһэрэн, сүүрэн-көтөн эймэлэһэбит. П. Аввакумов
Үрдүбэр дьон саҥата эймэлэстэ. Т. Сметанин
II
даҕ. Киһи тугу да кыайан араарыа суох курдук айдааннаах, суп-суугунас, сап-сааҕынас (хол., дьон түмсүүтэ). ☉ Наполненный шумом-гамом
Киһи ханан да кыайан барыа суох курдук элбэх киһилээх болуоссат эймэлэс этэ. «ХС»
Үөрэх саҕаланан, оскуола иһэ эмиэ оҕо аймах саҥатынан эймэлэс буола түспүтэ. «ХС»
Куйах, сарыал курдук күндэлэс, Хонууга аттаах дьон эймэлэс, Буору-күдэни бурҕатар. А. Пушкин (тылб.)

аат.
1. Туох эмэ ыраахтан нэлэһийэн чуолкайа суохтук, туманныран көстүүтэ. ☉ Неясное, нечёткое очертание, силуэт чего-л.
Сайыҥҥы күн сардаҥара тахсарын алын кырыытын диэки баран истэххэ, күөх унаар түптэ урсуна көстүөҕэ. ПЭК ОНЛЯ V
Эбэ урсуна барыта кини хараҕар туманныран көһүннэ. И. Гоголев
Үүйэ күөл кытыытыгар мыраан күдэримтийэр күөх урсунун одуулаан олороро. Л. Попов
2. Туох эмэ көнө, дэхси уонна киэҥ ньуура (хол., өрүс, сыһыы, халлаан). ☉ Широкая гладкая поверхность, гладь (напр., реки, обширной равнины, неба)
Оо, үчүгэйиэн, бу күп-күндэлэс, күпкүлүмнэс күн күлүмүнэн оонньуур үрүмэ долгуннаах унаарар урсун. М. Ефимов
Билигин саас саамай үчүгэй кэмэ — сир-дойду ситэн-силигилээн, күөх унаар урсуҥҥа сууланан, уста-долгуйа турар. А. Бэрияк
Күн үөһэ ойон турара, халлаан урсуна харах ыларын тухары ыраас этэ. Н. Абыйчанин
♦ Урсуна биллибэккэ барда — туох да суолу-ииһи, сибикини хаалларбакка, биллибэтинэн барда. ☉ Пропадать, исчезать бесследно. Киһилэрэ хайа сах урсуна биллибэккэ баран хаалбыт

туохт.
1. Аралдьый; туох эмэ элбэҕиттэн, өрүү биир күдьүс буоларыттан сылайан, тугу да арааран көрбөт буолан хаал. ☉ Отвлекаться, рассеиваться (о внимании); потерять способность четко различать предметы (устав от их однообразия или беспорядочного множества)
Киһи хараҕа алаарыйан, өйө туймаарыйан барыахха айылаах барыта биир кэм тунаа маҥан, хаар куйаар дойду. Амма Аччыгыйа
Бу баһаар этэ. Ыстапаан манна кэлэн дьон элбэҕиттэн алаарыйан хаалла. И. Никифоров
Испиискэ хаатыгар маарынныыр биир тэҥ кэчигирэс суоруу дьиэлэрдээх кыбартаалга кэлэн, Үүйэ алаарыйан хаалла. Л. Попов
2. поэт. Сырдаан, кэҥээн көһүн (хол., халлаан, сир-дойду туһунан). ☉ Раскидываться, простираться (обычно о светлой шири земли и неба)
Алаарыйа арыллар Аҥаат-муҥаат эбэбит Ангараны санатар Арылыйар уулаах эбит. С. Тимофеев
Күөх окко харыйа күлүгэр умса түһэ сытар Лэппиэрэйдээх Булумдьу үрдүнэн күөрэгэй дьирибиниир, былыта суох күндэлэс күннээх киэҥкуоҥ, үрдүк халлаан алаарыйар. Л. Попов
Атым көмүс туйаҕа Битигириир. Мин бардым. Алаарыйа сыттаххын, Айгыр-силик алааһым! Д. Васильев
3. поэт. Сандаарыччы-күндээриччи тык (күн туһунан). ☉ Озарять своими лучами (о солнце)
Аан ийэ дойду араҥаччыта буолбут аҕыс сардаҥалаах аламай маҥан күн алаарыйа тахсан, кэлбитэ... Далан
Арыы тыабыт кэнниттэн Алаас ыалын өҥөйөн, Аламай маҥан күннэрбит Алаарыйан таҕыста. М. Доҕордуурап
Ото хомуллубут ходуһалаах Тоҕой Сэлэ үрдүнэн күн алаарыйа күлэр. Л. Попов
4. Сырдык, киэҥ, эйэҕэс хараххынан көр (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Смотреть светлыми, широко раскрытыми глазами
Чараас халтаһалаах, алаарыйбыт киэҥ саһархай харахтаах, саас ортотугар ситэ тиийэ илик дьахтар киирэн кэллэ. Эрилик Эристиин
Байбаралаах Малаанньа алаарыйа көрбүт сып-сырдык харахтарын аһаҕастык мичилиппитинэн Бииктэргэ туһаайда. Л. Попов