сов. что I. (разорвать) быһа тарт, хайа тарт, быпыта тыыт; порвать в клочья лоскуй-лоскуй быпыта тыыт; 2. с кем-чем, перен. быс, уурат; порвать отношения с кем-л. сыһыаҥҥын быс.

1. ходууллаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Далга от бөҕө ходуулламмыт
2. Ордон хаал, тобохтон. ☉ Оставаться после использования, употребления
   Ахсааннаах ас-үөл итинник малааһыннарга аһаныаҕынааҕар ходуулланара, атын дьоҥҥо тиксэрэ үгүс буолар. «Кыым»
   Лоскуй-лоскуй кумааҕы, эҥинэҥин тэрэпиискэ ходууллана сытар. ЛМ А

аат. Сиртэн быгаат үгүс салааларынан сүүмэхтэнэн үүнэр намыһах умнастаах мас үүнээйи. ☉ Кустарник
Сэппэрээк быыһыгар мэччийэ сылдьыбыт туртастар онтон өлөрдүү үргэн куоппуттар. Амма Аччыгыйа
Биһиги көбүөр курдук күөгэҥнэс муох кырыстаах лоскуй-лоскуй хойуу сэппэрээктэр быыстарынан куустуһан баран хаамсан иһэбит. Далан
Сотору хордоҕой бүтэн, намтаан, сэппэрээгинэн, уулаах отон угунан саба үүммүт лиҥкир тиит ойуур кэлиэ. Софр. Данилов
ср. эвенк. супирээг ‘кустарник; заросль шиповника’

ж. 1. (коробка из жести) ньаалбаан хоруопка; 2. разг. (кусочекжести) ньаалбаан лоскуйа, лоскуй ылтаһын.

сыһ. Кыра лоскуй саҕа, лоскуй-лоскуй буола (ураты көстүүлээх үүнүүлээх сирдэри этэргэ); он-но-манна, онон-манан. ☉ Там-сям, там и сям, островками. Атырдьах диэн сир-гэ от арыы-арыы эрэ хойуутук үүм-мүт
□ Алаастарбыт тыалара дүөдэ б уолан дьөлүттэн эрэллэр буолбат дуо? Арыы-арыы биэстиитүөртүү гаалаах эрэ үчүгэй сирдэр бааллар
М. Доҕор-дуурап. Элгээннэри, боротуокалары кыйа сигири курдук хойуутук үүммүт арыыарыы куустуспут хахыйахтар көмүс сэбирдэхтэри кыбыммыттар. Э. Соколов

туохт.
1. Бөдөҥ-бөдөҥнүк, лоскуй-лоскуй көҥү бар, ойдон түс. ☉ Обрушиваться глыбами, отваливаться большими кусками
Таас хайа көҥүрүйэн түспүт сиринэн ыттан иһэбит. — Куорат уулуссатынан массыына барыаҕынааҕар сатыы да киһи эрэйинэн ааһар. Таас дьиэ көҥүрүйэн түспүтэ, массыына, тааҥка урусхалламмыта. С. Васильев
△ Бытарыйан, көөрөнөн түс. ☉ Отколупываться, разламываться на мелкие части
Быргый дьиэтин дуомун көҥүрүйэн түһэ турар титирик чарапчылаах сутуруо оһох уота сырдатан күлүмүрдэтэ турбута. Күндэ
2. Хараара оҥойон көһүн. ☉ Зиять чернотой
Үрэх чүөмпэтэ көҥүрүйэн көһүннэ. — Тыымпы күөлүм көҥүрүйдэ. Таллан Бүрэ

туохт.
1. Тырытахайыта бар. ☉ Превращаться в лохмотья, изорваться в клочья (об одежде и т. п.)
Савлук хап-сабар бэргэһэ үрдүгэр түһэн оройун харбаан көрбүтэ, хайа баран хаалбыт, ону арыйан, киһи иилэн ылбат гына илдьи барбыт лоскуй-лоскуй кумааҕылары ылан остуол үрдүгэр уурталаата. П. Филиппов
2. Быһыта, ибилитэ бара сылдьар буолан хаал (хол., сытыйыыттан, өр буһарыыттан). ☉ Сильно развариваться, превращаться в жижу, кашицу (от гниения, долгой варки и т. п.). Күөспүт этэ илдьи барбыт
♦ Этэ (этэ-сиинэ, этэ-хаана, эт-этэ) илдьи барда көр эт II
Аҥардас илиитэ-атаҕа эрэ эчэйбэтэх этэ. Этэ-хаана илдьи барбыт, улаханнык доргуйбут. М. Доҕордуурап
Биригэдьиир бырылаччы оттуллубут тордоххо киирэн, уот сылааһыгар уҥуоҕурдаан этэсиинэ илдьи барда, нукаай курдук буолла. «ХС»

1. сыһ. Быстах-быстах, онон-манан. ☉ На расстоянии друг от друга, там и сям
   Оҕолор күлсэ-күлсэ балбаахтары киэҥ бааһынаҕа илдьэн, ойдом-сойдом чохчолуу уурталаатылар. А. Фёдоров
   Дэриэбинэ соҕуруу өттө быллараакка ойдом-сойдом үүммүт бэстэринэн хайдах эрэ күнтэн хаххаламмыт курдук. Н. Павлов
   Ойдомсойдом сытар кыра-кыра бааһыналарга оҥоһуллубатах суолларынан көһүү элбэх бириэмэни ылар. ЛИК СОТҮҮүТ
2. даҕ. суолт. Онон-манан көстөр, быстаҕас. ☉ Находящийся там и сям, расположенный местами
   Ньукулай уонна лиэкэр Сиэнньэ суон тииттэрдээх, ойдом-сойдом күөх отон уктаах тыа устун тэбинэн испиттэрэ. А. Сыромятникова
   [Бөдөҥ мастар] лоскуй-лоскуй, ойдом-сойдом арыы тыа буола үүммүттэр. «ХС»

I
устаҥнаа диэнтэн холб. туһ. Хаһан эрэ кийииттэр күн оройугар диэри утуйан туран баран, оргууй устаҥнаһан тахсан күөс быстыҥа иккилии ыаҕайаны үргээн киирэллэрэ. Н. Лугинов
Халлаан улаҕата биллибэт киэҥ далайыгар, сааскы көмүөл муустара күөрэҥнэһэллэрин курдук, лоскуй-лоскуй маҥан былыттар аа-дьуо устаҥнаһаллар. А. Бэрияк
Ууга, кырдьык да, үс олус улахан туус маҥан кубалар түһэн холкутук устаҥнаһа сылдьаллар. Н. Габышев
II
даҕ.
1. Устаҥныы, долгулдьуйа хамсыыр (хол., лабаа). ☉ Колыхающийся, качающийся (напр., о ветвях)
Мас охтон барчаланар, онуоха кута-маар үүнээйилээх устаҥнас күөх лабаата дьигиҥнии, долгуҥнуу түһэр. А. Фадеев (тылб.)
2. көсп. Биир сүнньэ суох, уларыйа сылдьар (хол., олох). ☉ Изменчивый, непостоянный (напр., о жизни)
Оо, устаҥнас, туманнаах кэрэ олох күлүгэ, чараас күлүгүн тумана. В. Гаврильева

I
1. аат. Тирииттэн синньигэс гына тэлэн ылан оҥоһуллар быа. ☉ Тонкая верёвка или ремешок, вырезанные из кожи
Муҥханы сүүрбэ-отут ураҕаска тиирэллэр уонна бигэ буоллун диэн тирбэҕэнэн таарбайаллар. Далан
Былыр таҥас өтүү, аныгы быа-туһах суох кэмигэр тирии тирбэҕэни, талах, силис сигэни киэҥник тутталлара. «ХС»
2. даҕ. суолт. Тирииттэн синньигэс гына тэлэн ылан оҥоһуллубут. ☉ Вырезанный с краёв выделанной кожи
Сонум элээмэтин кэтэн, тирбэҕэ курбунан бүүрэ тардынан кэбистим. Амма Аччыгыйа
Былыргы сахалар сап оннугар иҥиир ситиини, бирээдьинэ быа оннугар оҕус инчэҕэй тириититтэн тэлэн, имитэн-мускуйан оҥоһуллубут тирбэҕэ өтүүнү тутталлара. АЭ ТЫС
♦ Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан көр инчэҕэй
Бэйэлэрэ буоллаҕына, күүстэрэ эстэринэн ыар үлэҕэ эриллэ-эриллэ, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан олорбуттар. Софр. Данилов
Биһиги үһүөн, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, сэрии ыар сылларын этэҥҥэ туораабыппыт. П. Аввакумов
ср. башк. дилбегэ ‘вожжи’
II
аат. Оттообут кэннэ ходуһа кытыытыгар быраҕыллан (хол., ото убаҕас, иинэҕэс буолан) охсуллубакка хаалбыт сир. ☉ Заброшенные неурожайные окраины сенокосных угодий
Ходуһаҕа дьон бырахпыт тирбэҕэлэрин, сайылык үрүйэлэр дулҕаларын оттууллар. Амма Аччыгыйа
[Дьэбдьиэ:] Бу сайын буоллаҕына ити алааһын тирбэҕэтин оттообокко таах хагдарытан кэбистэ. Суорун Омоллоон
Сахалар ити түбэҕэ тыраакта сүнньүнэн, хастыы эмит көс буола-буола, бытанан олорбуттар, талахтар төрдүлэрин, от ытырыылаах лоскуй-лоскуй тирбэҕэлэри тиниктэһэн. «ХС»