м. разг. луодур, күөх сүрэх.

аат. Ханнык эмэ дьиэктээх, итэҕэстээх оҥоһуллубут табаар, оҥоһук. ☉ Брак (производства)
«Өссө нуормалаах баҕастаах», — агроном бу сырыыга, көрөн туран быраагы оҥорор киһиттэн абаран, кэлэйбиттии саҥарда. П. Егоров
Үлэлиир эбээһинэстэригэр үтүө суобастаахтык сыһыаннаспат дьон: луодурдар, борогуулсуктар, быраагы оҥорооччулар биһиэхэ өссө да көрсөллөр. «Кыым»

туохт. Үлэттэн куотун, үлэлээбэккэ бириэмэни күүлэйгэ, көр гө-нарга ыыт, халтай хаамп. ☉ Бездельничать, лодыря гонять
[Өндүрүүс:] Үлэлиир кыахтаах киһи эрээри соруйан үлэлээбэккэ луодурдуу сыт а р д и э н миигин ханнык эрэ хабаларыыстар хаһыаттаабыттар. И. Семёнов
Луодурдуур киһиэхэ холкуоска миэстэ суох, луодуру холкуостан үүрүллэр. «Кыым»

туохт.
1. Халдьаайы диэки бар, айаннаа. ☉ Отправляться, направляться на северный склон чего-л., к косогору
Бүтэй ойуур бүүрүктээх «Бөрө бастаах» сайылыгым, Булуҥ-булуҥ тоҕойдоох «Булгунньахтаах» эбэккэм Хаба ортоҕутун хайа тэлэн, Халдьаайылаан эрэбин. С. Васильев
[Луодур] Хаҥыл күүһүн харыстаан, Халдьаайылаан муҥнанар. Күннүк Уурастыырап
2. халдьаайыга таҕыста диэн курдук (көр халдьаайы). Күүс-күдэх күлгэрийэн эрэр. Сотору халдьаайылыырым да буолуо. В. Лунин (тылб.)

эйэлэс диэнтэн хай
аата. Этиһии да, эйэлэһии да буолара биллибэккэ барда. Амма Аччыгыйа
Эдэр сааска хас түгэн аайы быыстала суох буола турар саҥа билсиһии уонна арахсыы, эйэлэһии уонна кыыһырсыы, эрэйдэнии уонна дьол. Н. Лугинов
Бэлэми кэрбээчилэри уонна луодурдары утары эйэлэһиитэ суох охсуһуу — хас биирдии чиэһинэй киһи эбээһинэһэ. «ХС»

туохт.
1. Киһини этэ-хаана улаханнык эмсэҕэлиир гына эрэйдээ, муҥнаа. ☉ Причинять кому-л. сильное физическое страдание, мучить
Ыарыы… Сордоон да биэрдэ. Эчи уһунун, кытаанаҕын. Н. Лугинов
Дьиэтигэр аҕалаах ийэтэ бандьыыттар Маабыраны хайдах сордообуттарын …… кэпсии тоһуйбуттара. А. Бэрияк
1921 сыллаахха өрө турбут бандьыыттар Исаевы, Игнатьевы уонна Романовы кыыллыы сордоон өлөрбүттэрэ. «Кыым»
2. Кимиэхэ эмэ кини сөбүлээбэтин, тулуйбатын курдук тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Причинять кому-л. неприятности, допекать кого-л.
Үлэлээбэккин, луодургун, күөх көппөҕүн дии-дии аны киһини сордообот буол. М. Доҕордуурап
[Ааныка:] Ол биһиги оҕобут арыычча үчүгэй буолан бэйэлэрин тэҥнээхтэриттэн ордук чорбойоору гынна диэн сордоон эрдэхтэрэ. Барыта күнүү, бэрт былдьаһыы. С. Ефремов
♦ Сорун (сор хаанын) сордоо көр сор
Миигин, туох да буруйа суох киһини сорбун сордоон, муҥмун муҥнаан, бу айылаах кэбилээтилэр. Н. Якутскай
Оттон суотчут уол сор хааммын сордуур эбээт. М. Доҕордуурап
ср. кирг. шордо ‘мучиться, испытывать муки’

I
аат эб.
1. Саҥарааччы хайааһын буолбатын туһунан күүһүрдэн этиитин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное усиление модального отрицания действия
Биһиги тиийэн Көстөкүүнү өрүһүйэрбит аата суох. Күндэ
Тахсан хат сүөкээн баран, төттөрү симээри гыммыта, иистэнэр холбуйата туох иһин батан киирэр аата суох буолта. Н. Заболоцкай
Силэпсиэпкэ сарсыарда аайы дьиэтигэр тиийэн ньаҥсыы сатаан кэбиһэбин да, киһим истэр аата суох. В. Яковлев
Кини, идэтинэн, сөбүлэһэр аата кэлиэ дуо? «ХС»
2. Киһи аата киһи диэн курдук этэр санааны бигэргэтэн быһаарар суолталаах халбаҥнаабат киэптэргэ чорботон бэлиэтээһини, күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ В устойчивых моделях типа киһи аата киһи ‘человек есть человек’ употребляется для обоснования, подкрепления, объяснения высказываемых мыслей, выражает подчеркивание, акцентирование
Саҥа үлэ аата саҥа үлэ. В. Яковлев
Ылдьаана кыыһын Маайаны: «Хамначчыттар балаҕаннарыгар сылдьыма», — диэн буойа сатыыр да, оҕо аата оҕо, быыс буллар эрэ бара турар. Н. Якутскай
Көрсүһүү аата көрсүһүү — күндүкэтэ дэлэ дуо? С. Федотов
Хайа, киһи аата киһи, ыт аата ыт ини. Софр. Данилов
II
ситим т. Чугуйар сыһыаны көрдөрөр, этии чилиэннэрин, холбуу этии чаастарын ситимниир. ☉ Выражает уступительное отношение, присоединяет члены предложения, части сложного предложения
Бастыҥ пионер аатаҕын, «Луодур» уолтан охтоҕун. П. Тобуруокап
«Ат, түөрт атахтаах аата, бүдүрүйэр», — диэтэ Кууһума, аргыһын санаатын таайбыттыы. Н. Павлов
Сорохтор туохха эрэнэллэрин бэйэлэрэ да билбэт аата, кыһылларга билигин даҕаны утарылаһан, соһумар тоһуурдары оҥортуу-оҥортуу, куотан биэрэ сырыттылар. Амма Аччыгыйа
Бииргэ сылдьыбат аата, ити тоҕо кучуйара буолла?! Н. Лугинов
Барбат-кэлбэт ааталар, күлүү гынан ыҥырбыттара дуу? Софр. Данилов
III
саҥа алл.
1. Бэркиһээһини, бэркиһээн сөҕүүнү, бэркиһээн дьиибэргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, изумление с оттенком сетования, крайнего недовольства. Бүрүнэ сытар суорҕанын Арыйа тардан ылбыта: «Бу үлүгэр итиигэ Аата сүрүн сууланнаҕын!» Күннүк Уурастыырап
Эмээхсиэн? Марыына! Аата утуйдаҕа баҕас кытаанаҕын! Н. Неустроев
Аата эттэххитин даа! Үөрэх даҕаны, эмп даҕаны хос тутааһын буоллахтара дии. Булумньу буоллаҕа дии — бастар бараммат быйаҥ, дириҥ чүөмпэ. П. Ойуунускай
2. Кыйаханыы, сүөргүлээһин, абарыы иэйиитэ бииргэ холбоспутун көрдөрөр. ☉ Выражает раздражение, крайнюю досаду, злобу, возмущение
«Аата, абата, бэйэтин үчүгэй аҕайдык үөрэтэн биэрбит киһи баар ини!» — дии санаата Болот. Н. Заболоцкай
Аата абам эбит... Ама мин атым барахсан Кинини киһилиэ этэ дуо?!! П. Ойуунускай
Аата күтүр, киһи өлбүтүгэр дылы!.. Оҕолорум этэҥҥэ сырыттахтарына, маннааҕар буолуох ынахтары булуохтара. Амма Аччыгыйа
3. Улахан үөрүү, сөҕүү-махтайыы, уонна соһуччутуттан соһуйуу-долгуйуу холбоспутун көрдөрөр. ☉ Выражает чувство радости, восхищения с оттенком изумления, волнения и неожиданности
Аата эйигин харахтыыр, эн саҥаҕын истэр күннээх эбиппин ээ! Н. Неустроев
Аата үөрүүм да баар эбит! Отчуттарбын аһатар астаннаҕым... Амма Аччыгыйа
«Аата көрсүөхпүт баар эбит ээ», — диэн Абдуркулла бобуллубут куолаһынан этэ-этэ хараҕын уута таммалыыр, кууһан ылар. Эрилик Эристиин

даҕ.
1. Умайар, умайа турар. ☉ Имеющий огонь, с огнём
Ыстапаан борук-сорук ортотугар умуллан эрэр уоттаах оһоҕун чанчыгар олорбохтоон баран, туран сытта. А. Софронов
Уоттаах чоҕу сирилэччи тардан Оһоҕун эбии оттон тигинэттэ. С. Васильев
Уоттаах гаас уһуурар Улуу турбата тардыллан, Оҥоһулла охсубутун Сотору буолаат көрдүбүт. И. Петров
2. Сырдык, сырдатыллыбыт. ☉ Имеющий свет, со светом, освещённый
Биһиги тоҥон тиийэммит, уоттаах хоско аастыбыт. Амма Аччыгыйа
Им барыара быһыытыйда, дэриэбинэ ол-бу өттүлэригэр уоттаах түннүктэр чоҕулустулар. Софр. Данилов
Ыалбыт сибилигин аҕай уоттаах этилэр, ыраахтан көрө испиппит. Н. Габышев
3. көсп. Олус омуннаах, төлөннөөх, өрө күүрүүлээх. ☉ Исполненный пылкости, огня, пламенный
Манна бастаан сатарбыта Омуоһап уоттаах саҥата, Бастаан манна ылламмыта Ойуунускай гимн ырыата. С. Данилов
Саҥа дьыл эйиэхэ уонна киниэхэ саҥа эрэли үөскэтэр, эһиги умуллубат уоттаах тапталгытын күөдьүтэр. Т. Сметанин
[Семёнов:] Эйигин эрэ уоттаах сүрэхпинэн таптыыбын! С. Ефремов
♦ Уоттааҕынан көр — кыыһырбыт, уордайбыт хараххынан чаҕылыс гын. ☉ Смотреть горящими глазами, пронизывающим взглядом
Миитэрэй Луха диэки уоттааҕынан көрөн аһарда. Амма Аччыгыйа
Уот (уоттаах) тыл көр уот II. Саатар туох эмэ сытыы уоттаах тылынан утары хардарбыта буоллар. Болот Боотур
Бу курдук Куоста Сокуонньукап уоттаах тыла, былыр баайдар дьадаҥы киһи көхсүгэр сүүрбэ биэс оруосканы бэрдэрэр оруоскаларынааҕар ордук сытыытык баайдары сирэйгэ сырбатта. Бэс Дьарааһын. Уоттаах уу (утах) — арыгы. ☉ Горячительные напитки
[Луодур] Көҥүл-күүлэй сылдьыахтаах, Уочаракка турбакка Уоттаах утах ылыахтаах. Күннүк Уурастыырап
Үксүгэр эдэр дьоннор уоттаах утахха убанан, тэлиэс-былаас дайбыы, сылтах була сатыы сылдьалларын көрсүөххэ сөп. «Кыым»
Ламуттар хааһахтарыттан түүлээх хостоноро, оттон анарааҥҥылара, чачайа-чачайа, уоттаах ууну ыймахтыыллара. А. Кривошапкин (тылб.)
Уоттаах харах көр харах. [Миша] тоҥсоҕор муруннаах уонна уоттаах харахтаах. Н. Габышев
Эрбантей элэктээбит курдук сытыы уоттаах харахтарынан бардам тойоттор диэки көрүтэлээн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Онуоха уоттаах улахан хара харахтара эбии дириҥээн, тугу эрэ толкуйдуур дуу, санааргыыр дуу курдук этилэр. Н. Заболоцкай
Уоттаах харахтаах (харах) утары көрбөтүн, <татаар тыллаах таба эппэтин> көр харах. Татаар тыллаах таба эппэтин, Уоттаах харахтаах утары көрбөтүн диэн оҥорбуппут. Ньургун Боотур
Уоттаах харах утары көрбөтүн, үс баара күлүктээхтэр кырыы харахтарынан кынчарыйбатыннар! Суорун Омоллоон
◊ Уота суох сэрии — судаарыстыбалар бэйэ-бэйэлэригэр байыаннай уонна политическай утары туруулара, тыҥааһыннаах сыһыаннара. ☉ Состояние военнополитической конфронтации государств, холодная война
Оччолорго уота суох сэрии уонна сэриинэн ииригирии кэмэ буола турдаҕына, бу куорат Мирнэй диэн ааттаммыта. И. Данилов
Сир шара хайдах эрэ тыҥаан, ыйыллан иһэргэ дылы. Уота суох сэрии тымныы тыына биллэр. Н. Босиков
Уоттаах куйаас — уот куйаас диэн курдук (көр уот II). Уоттаах куйаас сыралыттан От-мас хамсыы үүнээччи. Күннүк Уурастыырап
Бүгүн эмиэ сытайбыт курдук хара сарсыардааҥҥыттан уоттаах куйаас таҥнары сатыылаан түстэ. Г. Колесов. Уоттаах сэрии — элбэх өлүүлээхсүтүүлээх сэрии. ☉ Кровавая, с большими потерями война
Аҕа дойдуну көмүскүүр уоттаах сэрии буоларыгар Кыһыл Знамя аннынан кыайыыны ситиспиттэрэ. Н. Якутскай
Мундербектар ыраахтааҕы уоттаах сэриитигэр сылдьаннар маннык уокка, маннык алдьархайга хаста да түбэһэн буспут-хаппыт дьон. Эрилик Эристиин. Уоттаах хомурдуос биол. — хараҥаҕа сырдаан көстөр хомурдуос үөн биир көрүҥэ. ☉ Разновидность жучковых, жук-светляк, светлячок
Уоттаах хомурдуос олус дьикти. МНА ФГ

I
1. даҕ.
1. Уһаты барар тугу эмэ быһа охсор. ☉ Расположенный поперёк чего-л., поперечный
Бөһүөлэк ойуур иһигэр тутуллуо. Икки уһаты уулуссалары уонна хас да туора уулуссалары солонуллуо. Н. Якутскай
Хотон баҕаналарын икки ардыларыгар саайыллыбыт туора маһы илиитин иминэн харбыалаһан булла. С. Никифоров
Бэһис уруокка Петруша дьэ ити эҥин араас уһаты, туора тардыылары, төгүрүктэри быһааран билэр буолта. ОЛ ПА
2. Сүрүн буолбакка, ойоҕос өттүгэр сытар, баар. ☉ Неглавный, находящийся в стороне, второстепенный
Даша …… Ананий түөһүгэр сибэккитин саба быраҕаат, туора суолунан сүүрэн тэлээрэ турда. М. Доҕордуурап
Сорох үүнээйилэри туора лабаанан ууһаталлар. КЗА АҮө
Туора үрэхтэр балыгынан баайдар. «Кыым»
3. көсп. Бэйэ киэнэ буолбатах атын, туохха эмэ тус сыһыана суох. ☉ Чужой, посторонний
Кини санаатыгар туора дойду ото-маһа маннык …… киһи этин сааһынан сайар сыта суохха дылы. Л. Попов
[Коля:] Биһиги үүппүт атын туора сыта, амтана суох буолуохтаах. С. Ефремов
Бэрэссэдээтэл миигин, туора сиртэн кэлбит киһи диэн, тоҥкурууннук көрсүбэтэ. А. Бэрияк
4. көсп. Сиэри таһынан, толоос, мөкү. ☉ Не соответствующий общепринятому порядку, дурной, плохой
Луодур туора быһыытын Дьоҥҥо сирэн туойабын. Күннүк Уурастыырап
[Октябрина:] Кэнчээри, аны уларыйан туора санаалар киирээйэллэр. М. Попов
Кырдьык, кини …… харахха быраҕыллар туора кэмэлдьитэ суох курдук. «Кыым»
2. аат суолт. Туох эмэ кэтитэ, кэтит өттө (тардыы сыһыар-х тут-лар). ☉ Размер в ширину, ширина, поперечник чего-л. (употр. в притяж. ф.)
Туората уон көстөөх, ортотугар туох да отомаһа суох чыыстай дойду эбит. Ньургун Боотур
Үрдүгэ, киэҥэ, туората Маннык диэхпин билбэтим. Саха фольк. Устата биллибэт, туората көстүбэт Улахан дойдуттан күн буолан күөрэйдин. Күннүк Уурастыырап
3. сыһ. суолт.
1. Уһаты буолбакка, туохха эмэ мииннэри, уһаты барар тугу эмэ быһа охсон. ☉ Поперёк, по ширине чего-л.
Иванов биир хайыһары ылан туора тута сытан, одуулаһан кыҥнаҥнаата. Амма Аччыгыйа
Саадьаҕай ат оҕуһу туора мииммит саха киһитэ сайгыччы хаамтаран иһэр. И. Гоголев
Бүлүүнү туора алта уон түөрт миэтэрэ үрдүктээх таас быһыт дьэндэйбит. И. Данилов
2. Атын сиргэ, киэр, тэйэ. ☉ Дальше от какого-л. места, в сторону, прочь
Мылахов Прохорыч оҕонньордуун, туора баран, тугу эрэ сибигинэһэн эрэллэр. Н. Лугинов
Лиэкэр Сеня, саалаах саллааты көрөөт, туора ойбутун бэйэтэ да билбэккэ хаалла. А. Сыромятникова
Кини бүгүн кинигэтин туора ууран баран, сахалыы кэтэх тардыстан, хоһун үрдүн одуулуу сытта. «ХС»
♦ Иһигэр туора муостаах киир- бит — олус күүскэ кыыһырбыт, абарбыт. ☉ соотв. (какая) муха укусила (букв. в него вселился поперечнорогий)
Куобах Бөтөҕөтө оҕонньор иһигэр туора муостаах киирэр, хааһы курдук үлтү бутуллан хаалар. Саха фольк. «Бүгүн эн искэр туох айылаах туора муостааҕа киирдэ?» — Лев Яковлевич, суоһурҕанан, саба саҥараары гыммыта. Р. Баҕатаайыскай
Күнүн туора охтуо дуо көр күн. Ама да киһитэ кини буоллар, күнүн туора охтуо дуо, сүрэ бэрт ини. Күөмэйигэр туох эрэ туора турда көр күөмэй I. Күөмэйигэр туох эрэ туора турбутунуу, харан хаалла. М. Доҕордуурап. Сыта (кэдэрги, сытыйа, туора) бай көр бай I. Ол дьон туора байан ааттарын билбэт буолбут сурахтаахтара. Туора быһыылан — кэдэрги майгылан, толоостук тутун, үгэс буолбут сиэри кэс. ☉ Проявлять грубость, грубо нарушать общепринятый порядок
Исидор мэниктиир диэни билбэт, туора быһыыланары букатын сөбүлээбэт. «ХС». Туора илиигэ киирбит — атын, туспа дьон дьаһалыгар, көрүүтүгэр сылдьар. ☉ соотв. попасть в чужие руки
Тулаайах оҕо буолан, Туора илиигэ киирэн, …… Уҥуоҕу көмүллээбитим. Н. Тарабукин. Туора көр — кими эмэ сөбүлээбэккэ, абааһы көрөн, атаҕастаа, туорат. ☉ Относиться к кому-л. с неприязнью, затирать, зажимать кого-л., косо смотреть на кого-л. [Бырдаахап:] Туома, эйигин олус туора көрбөт киһилэрэ буолуоҥ. Н. Неустроев
Куоратымсытан туора көрбөттөр. П. Аввакумов. Туора кул- гаах истибэтин диэн — атын киһи билбэтин-көрбөтүн курдук. ☉ Чтобы чужие, посторонние люди не узнали
Бечичев аргыый аҕай, туора кулгаах истибэтин диэн, сэрэнэн кэпсии турар. П. Филиппов. Туора сот — тугу эмэ суох оҥор, ылан кэбис. ☉ Вычёркивать, удалять, исключать что-л. Биһиги киһи биир итэҕэстээҕин көрдүбүт да, кинини куһаҕаҥҥа киллэрэн, туора сотон кэбиһэбит. Н. Лугинов
Арассыыйа саҥа ылыллыбыт Төрүт Сокуона ол Дуогабар сүрүн балаһыанньаларын туора соппута. Н. Борисов
Туора сыдьаан көр сыдьаан I. Туора сыдьааннары …… кытта охсуһууга сыра-сылба эһиннэ. Далан
Туора тот (уой, туол) — сыта (кэдэрги, сытыйа, туора) бай диэн курдук (көр бай I). Туора топпут, уһаты байбыт (өс ном.). Ол туора туолбут атыыһыттар даҕаны өрөбөлүүссүйэ буолуоҕуттан ыла кумуна туттар буолбуттара. А. Сыромятникова
Куома манна таах, туора уойа сыппыт ээ, быһыыта. Д. Таас. Туора тур (хаамп) — туохтан эмэ тэйиччи туттуна сырыт, туохха эмэ кыттыма, кыттыһыма. ☉ Стоять, держаться в стороне от чего-л., не принимать непосредственного участия в чём-л.
Доҕор тойон эрдэҕинэ Тоҥхойорго бэлэмнэр, Тохтуур күнэ кэллэҕинэ Туора хааман биэрэллэр. Күннүк Уурастыырап
Сымыраахап …… туой бары саҥаттан, бары саҕаланан эрэртэн туора хаамара. Т. Сметанин
Киһи ити үлүгэрдээх буолбутун кэннэ туора турар табыллыбат. «ХС». Туора түс — кимиэхэ, туохха эмэ мэһэйдэс, утарылас. ☉ Мешать кому-л., противодействовать, противиться чему-л.
Дьиҥэр, кэлээт даҕаны, Көкөккө бара сылдьар санаалаах этэ. Ону Сүөдэр Сүөдэрэп туора түспүтэ. Н. Босиков
Ийэлээх аҕата кыыстарын дьулуһуутун туора түспэтилэр, көҥүллээн үөрэххэ ыытан кэбистилэр. ПНИ АДХ. Туора харах — 1) фольк. остуоруйа кыыллара киһини ааттыыр тыллара. ☉ Название человека в речи животных — персонажей сказок
«Туора харахтан мин куттаныам дуо, хата, мин кинини сиэн аһылык оҥостобун», — диэн этэр эһэ. Саха ост. I
[Эһэ] биир Туора Харахтан мүччү көттүм ээ дии санаан истэҕинэ, иннигэр бу иккис Туора Харах турар. Далан; 2) атын киһи көрүүтэ, санаата. ☉ Взгляд со стороны. Туора харах булугас
□ Маннык санаа баһыйдаҕына, Елена Андреевна кэтит сүүһүн быһыта сүүрбүт биллэ-биллибэт сурааһыннар …… туора харахха чуолкайдык көстөргө дылылар. А. Данилов
Бэйэбит таҥаспыт эмиэ хараҥа, онон туора харахха ылбычча көстүбэт дьоммут. С. Никифоров
◊ Туора баппаҕай калька. — эһэ. ☉ Косолапый (медведь)
[Колобок — эһэҕэ:] Эн баҕас, туора баппаҕай, хантан миигин кыайан сиэтэҥий? ЗМП Х. Туора киһи (дьон) — бэйэ уруутааймаҕа буолбатах, атын төрүттээх-уустаах, туспа киһи. ☉ Посторонний, чужой человек
[Оҕолор] туора киһи киирбитин атыҥыраан, ийэлэрин тула үмүөрүһэн, …… оҥоччу көрөн турдулар. Н. Якутскай
Дьоллоох дьоннор туора дьон туох дии саныылларыгар кыһаммат буолаллар эбит. Л. Попов
Туора күрдьэх көр күрдьэх. Ыаллар тиэргэннэрин күрдьэн, туора күрдьэх тыаһа талырдыыра. Айталын. Туора муостаах кэпс. — ынах сүөһү. ☉ Крупный рогатый скот
Ойуур ортотугар олорбут мин дьоннорум Тура-тура туора муостаах туһа диэн Туруулаһан үлэлииллэрэ. «Чолбон». Туора салаа — салаа II 3 диэн курдук. Ол туора салаа үрэҕи батыс
ср. тув. доора ‘поперёк; поперечный’, алт. туура ‘ширина’, уйг. тоҕур ‘поперёк’
II
аат., хаарты. Үс хара сэбирдэҕинэн кириэстии ойууламмыт хаарты улууһа. ☉ Трефы (карточная масть)
Буугунай, чиэрбэ эбэтэр туора түстэҕинэ, кини [Балааҕыйа] үөрэ түһэр. Г. Угаров
Дөрүн-дөрүн сибигинэйэ былаастаан саҥарсаллар: «Хотуннар, сабабын, эйиэхэ түһэбин, туоралар, буугунайдар...». А. Куприн (тылб.)

I
аат.
1. Ууну, убаҕаһы иһэргэ баҕарыы, утатыы. ☉ Желание, потребность пить, жажда
Күрбэ аннынан ып-ыраас уу кылыгырыы сытарыгар түһэн сирэйин суунар, икки ытыһынан сомсон ылан утаҕын ханнарар. Н. Якутскай
Сүөгэйдээх чэйинэн утаҕы ханнаран Биһиги куоракка киирбиппит. Эллэй
[Маайыс:] Утаххар чэй да иһэн барыа эбиккин. С. Ефремов
Мантан утаххар ис уута! — Чобуотук чаҕаарар, кэпсиир. Баал Хабырыыс
2. Утаттахха иһэр убаҕас. ☉ Жидкость для питья, напиток, питьё
Остуолга ууруллубат утах баар үһү (тааб.: эмиий үүтэ). [Хобороонньо] Көхсө-быара ыгыллан, Көлөһүнэ сарт түһэн, Умайара бэрдиттэн Утах көрдүүр субу-субу. Күннүк Уурастыырап
Кымыс айыылартан айдарыылаах дьиҥ айылҕа оҕотун ис эйгэтиттэн кэлэр бастыҥ …… утахпыт буолар. КДьА
Сахаҕа биир сөбүлэппит утаҕынан бутугас буолар. ТИИ ЭОСА
♦ Аһыы утах — аһыы уу диэн курдук (көр аһыы III)
Константин Афанасьевич …… аһыы утаҕы уймахтаабыт ахан киһи. ИИА КК. Уоттаах утах поэт. — кытаанах, уохтаах арыгы (хол., испиир, буокка, ханньаах). ☉ Спиртное, алкоголь (букв. огненный напиток)
[Луодур] Арыт түүҥҥэ куоракка Көҥүлкүүлэй сылдьыахтаах, Уочаракка турбакка Уоттаах утах ылыахтаах. Күннүк Уурастыырап
Тыҥ хатыыта миигин атааран, Атыттардыы алгыс алгыы, Кууба уоттаах утаҕынан Толоорто тиһэх бакаалын. С. Данилов. Улдьааһыннар — уус тыллаахтар, Уоттаах утах буларга Уон араас албастаахтар, Уруумсахтар, атаһымсахтар. П. Тобуруокап
ср. др.-тюрк. усаҕ ‘жажда’
II
аат.
1. Быччыҥ, силгэ сыыйыллаҕас биир иҥиирэ, иҥиир сап. ☉ Жгутик из сухожилий, сухожильная нить
Иҥиир сап утахтара, сылаас ууга илийэн, бүлүүһэ түгэҕэр тимирэллэр. Н. Якутскай
Саҥа тыырыллыбыт мастар тоҥмут иҥиир утахтарын курдук дьаарыстаммыттар. А. Фёдоров
Нууччалар мындыр дьоннор, оҕус тириитин иҥиир утаҕын саҕа синньигэстик тэлбиттэр, киэҥ кээмэйдээх сири төгүрүччү тардан иилээн кэбиспиттэр. Н. Абыйчанин
Эмиэ бу курдук бөрө тардан иҥиирин биир утаҕын быһа кэрбэппит таба оннооҕор кыһын үтүөрэн турар. ДФС КК
2. Хатан оҥоһуллубут туох эмэ (хол., быа) өһүллэр салаата. ☉ Составная часть (напр., нить, прядь, проволока) чего-л. скрученного, сплетённого (напр., верёвки, косы, троса)
Тутан турар үс утахтаах кымньыытын кыймаҥнаппахтаата. Н. Заболоцкай
Көлөппүнэ бөҕөтүн өрүллүбүт утаҕы быһа тардан көрөн быһаарыллар. ХКА
Утахтара быстыбыт торуоһунан үлэлиир бобуллар. ОҮМ
Имтеургиҥҥа кыйахаламмыт эһэ төбөтүн, Кутувьяҕа үп-үрүҥ ниэрпэ тириититтэн түөрт утах гына хатыллыбыт сабыс-саҥа маамыктаны …… биэртэлээтэ. Тэки Одулок (тылб.)
△ Туох эмэ салаата. ☉ Ветвь, рукав чего-л.
Сыпсы оҥороллоругар икки утаҕы тус-туһунан оҥорон баран, сиэтэн холбууллара. МАП ЧУу
Сахалар үс сүдү утахтан — монголоиднай, түүрүскэй, европеиднай утахтан силисмутук тардан төрүттэммит омук буолан тахсар. ВУА БС
3. Сылгы сиэлин, кутуругун эбэтэр киһи баттаҕын биир устууката. ☉ Конский (с хвоста или гривы), а также человеческий волос
Хамыйахтаах да аспытын Хаалларыахпыт суоҕа, Утах да сиэли Ордоруохпут суоҕа. С. Зверев
Төбөтүн умса туттан кэбистэ, онуоха көп баттаҕын иһиттэн онон-манан үрүҥ синньигэс утахтар сыыйыллан көһүннүлэр. А. Фёдоров
Нюта кыыс баттаҕын кылаппачыгас утахтара көстөн аастылар. М. Доҕордуурап
Аҥаар өттүгэр кэлтэччи тарааммыт баттаҕар, ооҕуй оҕус ситимин курдук, маҥан утахтар сыыйыллан көстөллөр. М. Попов
4. көсп. Сардаҥа (хол., күн уотун) саккырас сарпахтара. ☉ Лучи, искры, отходящие от сильного источника света (напр., от солнца)
Күн көмүс утаҕа саккыраан Сүрэхпэр төлөнү күөдьүтэр. Ол төлөн, кымньыынан сырдырҕаан Сир-халлаан киэлитин күндээрдэр. М. Ефимов
Ый былыт уҥуор сынан тахсан, Ыһан кээстэ үрүҥ көмүс утахтарын. Л. Попов
Сааскы күннэр, оккомаска көмүс утаҕы хатан, киирэн-тахсан истилэр. С. Федотов
Сайын ааста, тымныы буолла, Күһүҥҥү түүҥҥү тыал үрдэ, Үрүҥ көмүс ый уота Утахтарын түһэрдэ. «ХС»
△ Салгыҥҥа субуллан тахсар синньигэс туох эмэ. ☉ Устремляющийся в атмосферу узкий поток пара, жидкости, газа
Сылабаартан икки утах итии паар өрө дьурулаан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Табах буруотун курдук чап-чараас утах түһэр. ПНИ АДХ
5. көсп. Туох эмэ (хол., санаа) быстыбат ситимэ. ☉ То, что связно развивается, образуя единую логическую линию, нить чего-л. (напр., мыслей)
Үөрбүт. Үөрдүн. Кыайыы амтанын биллин. Ити үөрүү кыайыыга дьулуур биир сүрүн утаҕа. Н. Лугинов
Хайа-хайабыт санаатын утаҕын быһымаары, бу дьикти нууралы уйгуурдумаары, кини дьиэтигэр диэри тугу да кэпсэппэтэхпит. П. Чуукаар
Саха сирин бүгүҥҥү поэзията …… киһи ис иэйиитин, хардарыта сыһыанын уустук утахтарын таарыйар. Умнуллубат к. Эмискэ сыарҕа тохтуу түстэ
Гриша төбөтүнэн түөспэр анньылынна, санаам утаҕа быһа ыстанна. «ХС»
6. көсп. Киһи олоҕун, дууһатын, уйулҕатын ханнык эмэ сүүрээнэ. ☉ Какая-л. часть жизни, души, настроения, переживаний человека
Биһиги даҕаны дьол утаҕын амсайан бараммыт, бэйэбит көмүс көҥүлбүтүн сатаан көмүскэһиэхпит, иккистээн ииҥҥэ киириэхпит, кулут буолуохпут суоҕа! Суорун Омоллоон
Били Ойуурап этэринии, уйулҕатын утаҕын бүтүннүүтүн ытыһыгар хам туттаҕына эрэ табыллар кэмэ этэ. Софр. Данилов
Мин кинилиин эрэ дууһам саамай нарын-намчы утахтарын бэрийэн кэпсэтээччи этим. Н. Абыйчанин
◊ Мас утаҕа биол. — үүнээйи халыҥ таастаах мастыйбыт килиэткэлэртэн турар утаһына. ☉ Склеренхима
Тыы тумсугар синньигэс мас утахтарыттан өрөн оҥоһуллубут тордох дьардьаматыгар маарынныыр быһыылаах икки булт тэрилэ ууруллубут этэ. Далан
Деловой маһы, мас утахтары уонна мас устурууһун билиитэлэрин оҥоруу улаатыннарыллыаҕа. «Кыым». Сото утаҕа — сото икки (улахан уонна кыра) уҥуохтарыттан кырата (синньигэһэ). ☉ Малая берцовая кость
Бастакы бааһырдыыларыгар сототун утаҕын иһинэн түһэрбиттэр. С. Васильев. Хары утаҕа — киһи харытын уҥуоҕун синньигэс салаата. ☉ Лучевая кость. Харытын утаҕа тостубут
□ Ол-бу диэки эргэс-дьэргэс көрө турдаҕына — отут сэттэ бухатыыр ооҕуй ситимин курдук хара дьүһүннээх быаҕа харыларын утаҕыттан тобулута үүттээн баран онно тиһэн кэбиспит. Ньургун Боотур
Инники лабаалар дьардьамалара маннык уҥуохтардаах: окумал уҥуоҕа, хары икки уҥуоҕа (хары утаҕа, хары уҥуоҕа), бэгэччэк, харчы уҥуохтар, илин сото уҥуоҕа, бэрбээкэйдэр. СИиТ
Биир тапталлааҕын бэйэтин арҕаҕар илдьэн, харытын утахтарын икки ардынан үүттээн, онно быа уган, баайан олорбута дииллэр. В. Короленко (тылб.)
ср. алт. утых ‘шнур’, башк. сус ‘волокно, шнур’, п.-монг. утасун ‘нитка’