несов. 1. см. пережевать; 2. перен. лэбэйдээ, мээрилээ; пережёвывать всем известные истины киһиэхэ барытыгар биллэр суолу мээрилээ.

аат. Кичэйэн мэлиллибит, сиидэлэммит үрүҥ бурдук. ☉ Сеянка. О, биһи былырыын бу киэһэ сиэйэҥкэ алаадьытын сиэн лэбэйдээ да лэбэйдээ… Суорун Омоллоон
Сакалааттаһан биир куул сиэйэҥкэни ылан турар. Далан
Айаҕалыы сатаан, аны сиэйэҥкэ бурдук хааһытынан хатаҕалаабыт. С. Федотов

сущ
лахсыыр, кураанаҕы лабысхалыыр (лэбэйдиир) киһи

несов. 1. с кем (жить дружно) табыс, сатас; они друг с другом не ладят кинилэр бэйэ-бэйэлэрин кытта тапсыбаттар; 2. что, разг. (твердить) лэбэйдээ; 3. что, разг. тэрий, оҥор, бэлэмнээ; ладить сани сыарҕаны бэлэмнээ.

лэбэйдээ д и э н т э н х о л б
туһ. Ньургун бытаан саҥалаах, үгүс кэпсээннээх Эллээйэптиин өссө да өр лэбэйдэһэн кэпсэтиэ эбит, ону баара тиэтэйэн ситэ кэпсэппэккэ бибилэтиэкэҕэ тэбиммитэ. Далан
Лэбэйдэһэнлэбэйдэһэн быһаарбыттара, Луха соҕотох Тронкины аҕалбыт. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Охсуһан-этиһэн айдааны тарт, бурайсыс. ☉ Буя нить, скандалить
Саша бэрт өр муҥ хааллаан, айдаан бөҕөнү тардан баран, түүн хойут утуйбута. Н. Якутскай
2. кэпс. Туһата суоҕу лэбэйдээ, лахсый. ☉ Надоедать разговорами, болтать, пустомелить. [Ася] мин оҕо эрдэхпитин кэпсээн күллэртээн …… бэркэ тапсан олордохпутуна кыра Лэкиэс муҥхааллаан, онтон буоста таһааччы кыыс хаһыат, сурунаал аҕалан, аралдьытаннар, хаһыат үрдүгэр түһүстүм. Н. Г абышев

1. аат.
2. Охсуһуу-этиһии, айдаан, бурайсыы. ☉ Скандал с шу мом и дракой, дебош
   Буору-сыыһы сиргэйэн, Муҥхаал бөҕөнү түһэрэн, Кинилэр диэтэх урдустар Киэптэҥэлии с ы р ы т т ы л а р. С. Данилов
   [ Аҕалара] үнүрүүҥҥүтээҕэр ордук итирик кэлбитэ. Олус хотторо итирбит буолан, уһун муҥхаалы тардыбатаҕа. Н. Якутскай
3. кэпс. Салгымтыалаахтык туһата суоҕу лэбэйдээн, лахсыйан тахсар киһи. ☉ Болтун, пустомеля
   Муҥхааллары соһу тан Барабаан бөҕө баргыйда, Горна бө ҕө чоргуйда. С. Данилов
   Муҥхааллар мун ньахтарыгар сырыттым. «ХС»
4. даҕ. суолт. Охсуһуулаах-этиһиилээх, айдааннаах. ☉ Скандальный
   Муҥхаал киһи.  Муҥхаал, куһаҕан киһи этэ. Дьахталлары хаадьылыыра, итирик тиирэ. Н. Габышев

I
көр лэбэйдээ
«Ити тугуй? Бу тугуй уонна тоҕо?» Үрүт үөһэ хат-хат лэбэйдэ. Таллан Бүрэ
Оҕонньор оҕуруот аһын үүннэрии бары ньыматын туох баарын барытын, хат-хат л э б эйэн, сиһилии ыйытта. В. Яковлев
Биири биэстэ лэбэйэн Биһэн-таһан биэрэҕит. С. Тимофеев
II
1. аат. Биири үрүт-үөһэ хатылаан этии эбэтэр уһатан быһаарыы. ☉ Надоедливое повторение в речи одного и того же или многословное, долгое объяснение чего-л.
Ии, эрэйдээх, би лигин уолугар ойоору турар. Эһиги лэбэйгититтэн Тима кууһара атын диэҕэ билигин. А. Сыромятникова
Данил оҕонньор …… өйдөөҕөр улаатымсыйа соҕус туттар, итирэн билигин лэбэйигэр түс пүт Сиэллээхэби сиилиирдии одууласта. «ХС»
2. даҕ. суолт., кэпс. Биири үрүт-үөһэ этэр эбэтэр уһатан быһаарар идэлээх. ☉ Надоедливо многословный
Итинник лэбэй этиилэри истэ сатаан баран, Икки кулгааҕым истэртэн аккаастанна. Т. Сметанин
Өйдөөх киһилиин кэпсэттэххинэ Өһүргэһэ суох истэ үөрэн. Лэбэй киһиэхэ түбэстэххинэ Саталын булан куота үөрэн. С. Тумат
ср. перс. лаф ‘слово’

туохт.
1. Биири тохтоло суох хатылаан, лэбэйдээн, биһэн таҕыс. ☉ Надоедать, утомлять, повторяя без кон ца одно и то же
Дьоммут биһигини оттоон сүөһүгүтүн иитиҥ диэн мискийэр инилэр. Далан
Алҕаһы күүркэтэр туохха нааданый? Дьиҥинэн, барыта сүүс төгүл судургу, ону бэйэбит наһаа элбэхтик мискийэн, кыраны да улаатын нарабыт. Н. Лугинов
Татыйаас гим назияҕа бардаҕына, үөрэнэр үөрэҕэ олус салгымтыалааҕа, туох даҕаны сонуну, саҥаны би эрбэт, мэлдьи үөрэх кинигэтигэр суруллубуту эрэ мискийэн тахсаллар. В. Протодьяконов
2. Тохтообокко эрий-мускуй, тугунан эмэ салгыт, сылат (кыра оҕо туһунан этэргэ). ☉ Надоедать расспросами, приставанием (о ребёнке)
Кыра оҕо ийэтин күнү быһа мискийэр. «ХС»
3. көсп. Арахпакка эрэйдээ, ыар батт ы к б у о л ( санаа туһунан этэргэ). ☉ Мучить, терзать душу (о тяжёлых думах, печальных мыслях)
Ити кэмҥэ Сергейи араас санаа киирэн мискийбитэ. В. Яковлев
Кинини мэлдьи биир санаа мискийэр. Л. Толстой (тылб.)
4. көр миккий
1.
Тиһэҕэр Пётрдаах Маншиков муораҕа тиийэллэр, долгун кытылы кырбыыр, чай тааһын мискийэр. АС НИСК. Күн тахсар байҕалын биэрэгин мискийэ оонньообут күөх бааллар сэнииллэр дуу кыра бэйэбин, мин диэки Харбаһар курдуктар. Ч. А й т м а т о в (тылб.)
5. көр миккий
2
Соччо улахан кырдьаҕаһа суох эрээри, ыар олох мискийэн этирик түөстээбит, иҥиир иэннээбит буолан, эрдэ кырдьыбыт көрүҥнээх этэ. КА СДьДь
Василий Яковлевиһы сэрии ыардара мискийэннэр, билигин кыырыктыйан эрэр астаах. ССС
6. Туохха эмэ такайан үөрэт, уһуй. ☉ Обучать кого-л. чему-л., натаскивать в чём-л.
Үөрэхтээх ыччаты эрдэттэн мискийэн, кырдьаҕас, уопуттаах дьоҥҥо куурустары аһыталаан, аналлаах оскуола тэрийэн, орто звено каадырдарын дьиҥнээхтик бэлэмнииргэ уолдьаста. П. Егоров

аат.
1. Туох эмэ үөһэтэ, үөһээ ньуура. ☉ Верхняя часть, верх, поверхность чего-л.
Өрүс үрдэ үрүмэтийэн Үүт мэндээр эргийдэ. Т. Сметанин
Дьиэ үрдүттэн буор тохтон саккырыыра. «ХС»
Хотон үрдэ намыһах буоллаҕына сүөһү ордук мөлтөх туруктанар. СЫаКЫ
2. Дьиэ ис өттүттэн үөһэ сабыыта. ☉ Верхнее внутреннее покрытие помещения, потолок
Үрүппүтүн сабыы билигин проблема буолбатах, ырыынакка тиийиэххэ эрэ кэрэх. ДьХ
Былыр-былыргыттан үгэс буолбут ньыманан балаҕан буоллун, нуучча дьиэтэ буоллун, үрүтү өһүө үрдүгэр тэлгэтэ ууруу буолар. АЭ ӨӨКХ
♦ Айах үрдүн аһаа (охтор) (кымыс үрдүн ис) — ас үрдүн аһаа диэн курдук (көр ас III)
Бу түһүлгэҕэ түһэн айах үрдүн аһаа! Сырыы киһитэ сылайбытыҥ буолуо, айан киһитэ ааспытыҥ буолуо. Ньургун Боотур
[Казахстаҥҥа] Кэс тыл бэрдин кэпсэттибит. Кымыс үрдүн истибит. Күннүк Уурастыырап
Айах үрдүн охторон, далбар мааны бөҕөнү көрсөн, Сахаар оҕонньор айанньыттар быыкайкаан дьиэлэрин баар-суох бастыҥ оронугар талбытынан нарайан хоммута. В. Яковлев
Сир үрдүн бааһырдан сылдьар — сири <буору> бааһырдан сылдьар диэн курдук (көр бааһырт). Мин да төһө өр сир үрдүн бааһырдан сылдьыахпын аны кэлэн сир-уот былдьастамый? Н. Лугинов
Сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьар — күөгэйэр күнүгэр сылдьар диэн курдук (көр күн). Убайа үксүн киниэхэ, сүһүөҕүҥ үрдүгэр сылдьар киһиэхэ, эрэнэн арытардыгар букатын ыһыктынан кэбиспит курдук, ыараханнык өйөнөн сыҕарыҥныыр. П. Аввакумов
Эн билигин сүһүөҕүҥ үрдүгэр сылдьар, күүһүҥ-уоҕуҥ үрдэ буолбат дуо?! М. Горькай (тылб.)
Сыарҕа үрдүттэн отун көр сыарҕа. Эрдэттэн маһы мастааһын, саһааннааһын, кэмигэр тиэйэн киллэрии диэн суох, бары сыарҕа үрдүттэн оттунан олороллор. ТСР. Сылгыта сылгы үрдүнэн барбыт, ынаҕа ынах үрдүнэн барбыт фольк. — сылгыта, ынаҕа олуһун дэлэйбит, үксээбит. ☉ Скот его расплодился (букв. кобылы его через кобыл пошли, коровы его через коров пошли). Үрдүгэр түс — 1) кими эмэ күүскэ мөҕөн-этэн, саҥараниҥэрэн бар. ☉ Набрасываться с руганью на кого-л.
Уолум майгытыттан, сигилититтэн кэлэйэн олоробун. Абабар ытыы-ытыыбын, ити оҕонньорум үрдүгэр түһэбин да, кини даа хайдах гыныай. А. Софронов
[Аада ити киниискэни булбута буоллар] тута айдааран туруо, кэргэнин үрдүгэр түһүө, миигин үҥэн кыра куораты таарыппакка ыытыа этэ. В. Протодьяконов
Кини бу сырыыга Арбатскай үрдүгэр түспүтэ. В. Яковлев; 2) тугу эмэ түргэн үлүгэрдик, үлүмнэһэн харбаа, харбаан ыл. ☉ Набрасываться на что-л., хвататься за что-л. Килиэп үрдүгэр түстүлэр
Маска ууран аҥарын сүгэнэн хайа охсон ылан түҥэтиннилэр. Амма Аччыгыйа
Өлөөнчүк үөрүүнэн саа үрдүгэр түстэ. Болот Боотур; 3) тугунан эмэ күүскэ үлүһүй, таттаран туран дьарыгыр. ☉ Сильно увлекаться чем-л., тянуться к чему-л.. Киэһэ аайы дискотека үрдүгэр түһэр
□ Аһаан бүттэ да кинигэ үрдүгэр түһэр. НАГ ЯРФС II
Настаа кыыс сололоно эрэ түстэр, кинигэ үрдүгэр түһэр идэлээх. «ХС»
Үрдүгэр уот отун көр уот II. Баччааҥҥа диэри сорудахтарын толоро иликпин. Кэлэннэр үрдүбэр уот оттоллоро буолуо. НАГ ЯРФС II
Үрдүгэр үҥкүүлүүр көр үҥкүүлээ. Бу дьиккэрдэр үрдүбэр үҥкүүлээтэхтэрин. Л. Попов
Норуоту көмүскээччилэр хаайыллаллар, оттон тойоттор, ырҕайбыт истээхтэр, көҥүл лоһордоһоллор, биһиги үрдүбүтүгэр үҥкүүлүүллэр. А. Фёдоров
«Буолумуна, иэстэһии буоллаҕа, көҥүл үрдүбэр үҥкүүлээн эрдэххит», — дии санаата да, бөтөн хаалла. Н. Апросимов. Үрдүгэр чохчойор кур. — кими эмэ кэрээнэ суох мэлдьи атаҕастыыр, муҥнуур-сордуур. ☉ Постоянно унижать, оскорблять кого-л. (букв. на нём испражняется)
[Күөх Көппө:] Бары мин үрдүбэр чохчойдохторой, миэхэ тойомсуйдахтарай. Суорун Омоллоон
Били Толоон уола Хабырыыс сүөһү умсар баҕайыта ини. Ол аайы мин үрдүбэр чохчойоро биллибэт. «ХС». Үрдүнэн ааһар (барар) — наар ким эмэ үрдүнэн буол, кинитэ суох буолума. ☉ Постоянно обрушиваться, наваливаться на кого-л. (напр., хлопоты, испытания)
Хас ыалдьыт, хоноһо — барыта мин үрдүбүнэн ааһар. А. Софронов
Урут мунньах наар Акулина Евстафьевналаах үрдүлэринэн ааһара. Софр. Данилов
Нэһилиэккэ ыытыллар хас тэрээһин, тойоттору көрсүү, атаарыы барыта мин үрдүбүнэн барара. «ХС». Үрдүнэн көтөр — туохтан эмэ кыһыйбытын-абарбытын киминэн эмэ таһаарар. ☉ Выместить свою обиду, злобу на ком-л.
Сүрэххэ-быарга мунньуллубут абаны-сатаны ханна тарҕатыаҕы билбэт буолбут дьон эмиэ кини үрдүнэн көтөллөр. Эрилик Эристиин
Ол Кыталыктаах таҥаратын дьиэтигэр олорор ороспуонньуктар түбэһэн эн үрдүгүнэн көтөөйөллөр? «ХС». Үрдүнэн күөх оту тэлгэтэн баран, түгэҕинэн үөдэни дьө- лө хаспыт — ис дьиҥин кистэнэ сылдьар, сирэй көрбөх. ☉ Лицемер, таящий злобу против кого-л. (букв. сверху настлавши зелёной травы, под низом бездну прорыл). Үрдүнэн үрүҥ чыычааҕы, аннынан сур күүдээҕи аһарбат — бэргэнник ытар, тугу да аһарбат. ☉ Стрелять без промаха
Үрдүбүтүнэн үрүҥ чыычааҕы өрө көтүппэтэрбит, анныбытынан уһуктаах тумустаах сур күүдээҕи даҕаны аһарбатарбыт ханнык этэ диэн ытар дьон буолуохтаахтар. Н. Заболоцкай. Үрдүттэн саба быра- ҕан — ис дьиҥин билбэккэ, күдээринэ. ☉ Не вникая в суть дела
Сүбүрүнүтүөтү дьон үксэ, иһин-таһын ырыҥалаабакка, үрдүттэн саба быраҕан, байылыат олбохтоох, көтүтэр кынаттаах көҥүлбосхо олоххо холуу саныыр. «ХС». Үрдүттэн түһүмэ — кимтэн эмэ арахсан биэрбэккэ буулаа, салгыт, хал оҥор. ☉ Постоянно приставать к кому-л., надоедать, докучать кому-л. (букв. не слезать с кого-л.)
Ити буоллаҕына мин эһиги үрдүгүтүттэн, үүрэ иликкитинэ, сэттэтэ түһүөм. В. Яковлев
Сыҥааҕа тахсыаҕыттан, тос мааскатын ылыаҕыттан ыла Чиэппэрдээх Дьэллиги үрдүттэн түспэккэ, үрүт үрдүгэр соруйарын тосту уураппыта. «ХС». Үрдэ суох — туох да былаана, бэрээдэгэ суох, аҥар кырыытыттан (хол., тугу эмэ суох оҥор, кыдый). ☉ Беспорядочно, без разбора (напр., истреблять, уничтожать)
Ол билигин да хатыҥы, талаҕы үрдэ суох кэрдии туох аанньалаах үһү. П. Аввакумов
Саас куһу-хааһы, көтөрү туох да үрдэ суох кыдыйыы көтөр-сүүрэр эстэригэр тиэрдиэ. Булчуттарга к. Үрдэ суох хаһааҕа (баһаарга) киир- бит — күрүөтэ (күлүүһэ) суох окко (үпкэ) киирбит диэн курдук (көр күрүө)
Үрдэ суох хаһааҕа киирбит, таптаабытынан хоро таһар итинник ымсыы, иҥсэлээх дьон кытаанахтык сэмэлэниэх тустаахтар. «Кыым». Били дьахтар иҥсэтэ батарымына, киһи тахса сылдьыан тулуйумуна, оҕуһун кимиэхэ эрэ өлөртөрө охсон, үрдэ суох баһаарга киллэрэн чалбааттатара буолуо. «Кэскил». Үрдэ үүс бэргэһэ, анна адьыр уу — көстөр дьүһүнэ мааны эрээри, иһэ (быһыыта-майгыта) түктэри куһаҕан, сидьиҥ. ☉ соотв. хорош лицом, да чёрен душой (букв. сверху — рысья шапка, снизу — грязная вода — о людях с обманчивой внешностью). — Киэбир, чолоҥноо, эн да үрдүҥ үүс бэргэһэ, анныҥ адьыр уу ини, — Бүөтүр Уйбаанабыс, хойохтоох санаата хойдон, харыс үрдээбиккэ дылы буолбут. «Кэскил». Үрүт күүстээх — дуоһунаһынан, солотунан туһанан дьоҥҥо бэйэтин санаатын соҥнуу сатыыр киһи. ☉ Используя своё превосходящее должностное положение, навязывающий своё мнение другим. Кини тойон буолан, үрүт күүстээх, ол иһин мин тылым, төһө да кырдьык буоллар, хаалар. Н. Григорьев. Үрүтүн үөһэ (үрүт үрдүгэр) — биири, этиллибити хос-хос (хатылаа, лэбэйдээ). ☉ Надоедливо, многократно (повторять одно и то же)
Бу курдук Ыстапаан Бэдэһиэйэп үрүтүн үөһэ саҥаран көмөлүйэн ыгыллан барда. Бэс Дьарааһын
Никон оччолорго, үгүс киһи мөрөйдөөһүнүгэр баһыттаран, өрүү биири үрүт үрдүгэр кэлиилии кэбэ туран, уус тыллаах Уйбаан тииһигэр үгүстүк кыбыллара. Н. Апросимов
Төрөппүттэр оҕоттон арахсыбакка хас күн аайы биири үрүт үрдүгэр этиэ суохтаахтар. Дьиэ к.