сэкирий диэнтэн холб. туһ. Бүччүм соҕус биир муннугу булан, били тараҕайын тула сэкириспит баттахтарын туоматын көннөрүммэхтээтэ. Н. Заболоцкай
Лэппэгэр төбөтүн, чанчыктарыгар, кэтэҕэр сэкириспит баттахтарын таптаммахтаан баран оҕонньор ол-бу диэки көөртө. Н. Заболоцкай

аҥай диэнтэн дьаһ
туһ. Саҥа сэриинэн агрессор Саба түһүөн баҕаран, Акыйаан уҥуортан аҥатар Тэргэн дириҥ айаҕын. И. Эртюков
Лиэксийэ аахпыт гына лэппэгэр биэс сыыппараны Лэглэс гыннарда. Аҕытаатар буолтун Ахтыбата кэлиэ дуо — Аҕыс сыыппараны Аҥатан кэбистэ. Р. Баҕатаайыскай
Оҕонньор айаҕын кыратык аҥатан баран утуйан хаһыҥырыыр. «ХС»

туохт.
1. Кубархай, кубаҕай буолан хаал (долгуйууттан, ыарыыттан; араас эрэйтэн, кэхтииттэн — сирэй өҥүн, киһи дьүһүнүн туһунан). ☉ Становиться бледным, бескровным, бледнеть (от волнения, болезни, невзгод, страданий и т. п.)
Маайа тылыттан Сэмэнчик курус гына түстэ, сирэйэ кытаран баран кубарыйан хаалла. Н. Неустроев
Олус сылайар буолла, саҥата улам мөлтөөн, бэйэтэ улам кубарыйан истэ. Амма Аччыгыйа
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйан, этэ-сиинэ хатан, хагдарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Өлбөөркөй маҥан кубаҕай, кубархай өҥнөн (хол., күн уота куурда сиэбититтэн, эргэрииттэн эҥин). ☉ Стать, становиться бледным, белесым, блеклым, тускло-светлым; светло-серым (напр., от солнца, ветра)
Бу хара тыа ортотугар төгүрүк тыымпы күөл кубарыйан, долгулдьуйан көстөр. Н. Неустроев
Үс сүнньүөхтээх үүт күрүө, лэппэгэр суон сэргэ кубарыйыахтарынан кубарыйан баран, син туруулаһан тураллар. М. Ефимов
Ардах түһүмүнэ сир-дойду кубарыйа кууран барда. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. хувар ‘сохнуть’, тюрк. кубар ‘бледнеть, линять’

1. сыһ. Бу диэки өттө, чугас өттө; чугас, манна. ☉ На этой стороне; сюда, близко, ближе
   [Эписиэр:] Бырааттар, эһиги кэлиҥ эрэ бэттэх. Эһиги Сэпсики уонна остуорас Охоноос диэни билэҕит дуо? Күндэ
   «Бэттэх кэл!.. Ити устуулга олор!» — мин киниэхэ тимир-тамыр курдук эттим. Н. Якутскай. Егор Артемьевич толоостук кыыһыран көбдьүөрэ түстэ: «Ира, кэл эрэ бэттэх! Тоҕо мэлдьи кыыһыраҕын?!» А. Федоров
2. сыһ. дьөһ. суолт.
3. Миэстэ, хайысха суолталаах ааттары таһаарыы түһүккэ салайан, хайааһын бэтэрээ өттүгэр буоларын, саҕаламмыт кыраныыссатын көрдөрөр. ☉ Управляет исходным падежом существительных с пространственным значением (употребляется при обозначении предмета, по ту (противоположную относительно говорящего) сторону которого распространяется действие). Куораттан бэттэх кими да көрсүбэтим
   □ Охотскайтан бэттэх табалары-аттары биир сыарҕаҕа тиэллэн киирдим. Амма Аччыгыйа
   Ити оттон бэттэх лэппэгэр баттахтаах кыыһы көрөҕүн дуо? Иккиһэ ачыкылаах. Н. Лугинов
4. Бириэмэ суолталаах ааттары кытта хайааһын саҕаламмыт уонна билиҥҥэ дылы буолар кэмин ыйарга туттуллар, аат тыллары, солбуйар ааттары, ааттыйбыт даҕааһыннары, аат туохтуурдары таһаарыы түһүккэ салайар. ☉ Употребляется при обозначении начала временного периода, продолжающегося до момента речи, управляет исходным падежом существительных, местоимений, субстантивированных прилагательных и причастий
   Алта уонус сыллартан бэттэх саха литературатын атын бырааттыы литературалары кытта хардарыта сибээһэ биллэрдик кэҥээтэ. ОГГ СМ
   Чаппа уола аҕыйах хонуктан бэттэх баар-суох баайын, түөртээх соноҕоһу, айааһаан дьэргэтэн сылдьар. Амма Аччыгыйа
   Итинтэн бэттэх нарыммыт Илэ бааччы уларыйда. Күннүк Уурастыырап
   Кини саҥардыыттан бэттэх күн аайы, арыт өрүүөрүү даҕаны, сонун истэ сугулааҥҥа барар. А. Бэрияк
   Лааппытын, табаарын, ыскылааттаах аһын өрөпкүөм былдьыаҕыттан бэттэх Сараапап атыыһыт дьиэтиттэн быкпакка олордо. Н. Якутскай
   Бу оҕонньор ыалдьыаҕыттан бэттэх олох өй-мэй буолан хаалла. И. Данилов

аат. Тугу эмэ (буору, хаары) хаһар, баһар сытыы лэппэгэр эбэтэр уһуктаах төгүрүк төбөлөөх уһун укка олордуллар туттар тэрил. ☉ Лопата
Куһаҕан Хочугур күрдьэҕин тайахтанан баран, сэргэни өрө көрөн турбут. Саха фольк. Дьөгүөссэ кэнниттэн Даайыс күрдьэх тутан тахсар. А. Софронов
Күндүл хоту тыатын иһэ мас кэрдэр сүгэ, буор хаһар күрдьэх, хойгуо тыаһынан туола түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
◊ Мас күрдьэх — хаптаһыны аҥаар өттүн салбахтыы кыһан оҥорбут күрдьэх (ынах сааҕын күрдьэргэ аналлаах). ☉ Деревянная лопата, предназначенная для сгребания навоза
Саах күрдьэр мас күрдьэх.  Мас күрдьэҕи эргитэ туппут курдук икки сирэйдээх дьоннор бааллар. Амма Аччыгыйа. Тимир күрдьэх — тимиртэн оҥоһуллубут күрдьэх, лаппаакы. ☉ Железная лопата
Эдэр тойон аҥаар илиитигэр чаанньыгы, аҥаарыгар тимир күрдьэҕи туппутунан даллайан туран хаалбыт. Софр. Данилов
Дьиэлээх тойон, Баһылайы ыҥыран ылан, баһымньыларда, тимир күрдьэхтэрдэ бэлэмнээ диэн соруйда. С. Никифоров. Туора күрдьэх — үксүн паньыараттан оҥоһуллубут, хаар күрдьэр кэтит күрдьэх. ☉ Широкая лопата из фанеры для сгребания снега
Ньукуус туора күрдьэх сигэлии олорон, кыратык киҥинэйэн ыллыыр. Эрилик Эристиин
Хотуок тула күрдьүккэ туруору анньыллыбыт туора күрдьэхтэр курдук сырдатар модун прибордар саллаһан көстөллөр. С. Руфов. Хоппо күрдьэх — 1) ойбон алларарга муус бытархайын баһар төгүрүктүҥү уһун ньолбуһах хаһыылаах мас күрдьэх. ☉ Большая деревянная лопата овальной формы для выгребания из проруби мелкого льда
«Бу уол иирдэ дуу, киһини буруонан тумнараары гынна!» — дии түстэ Көлөпүнэ уонна сөтөллө-сөтөллө, хоппо күрдьэх саҕа ытыһынан атын үлүгэрдик сапсыйан нэлэҥнэттэ. Н. Заболоцкай; 2) муҥха балыгын баһар күрдьэх. ☉ Лопата, используемая при дележе добытой неводом рыбы
[Ньургун Боотур] Эриллэҕэс тиитим орто дүлүҥүн Оломооттоон ылан олорпут курдук, Эриллэ дапсыл харылаах эбит …… Кумуулаах оҕуруктаах хоппо күрдьэх саҕа Куораан далай ытыстаах эбит. П. Ойуунускай
Байбал оҕонньор хайыр муус үрдүгэр мэндэллэн туран, балыкка кыырт курдук түспүт дьону, саҥата-иҥэтэ суох, хоппо күрдьэҕинэн аргыый аҕай дуксуйан испит. А. Бэрияк
ср. тюрк. күрэк ‘лопата’