катализатордар (химическэй реакцияны, бэйэтэ кубулуйбакка эрэ, түргэтэтэр эбэтэр бытаардар веществолар. Үксүн реакцияны түргэтэтээччи-лэри К. дииллэр, бытаардааччылар — ингибитордарынан ааттаналлар.)

сыһ., кэпс. Боспойон көстөр гына, үллэччи, халыҥнык (хол., оҕоҕо туох эмэ халыҥы, көп түүлээҕи кэтэрдэн). ☉ Так, чтобы выглядеть толсто укутанным при своем малом росте (напр., о ребенке)
Лэри-лэкэгэр төбөтүн киччэччи кырыйбыттар, уол оҕолуу боспоччу таҥыннарбыттар. Амма Аччыгыйа

сыһ. Баттаҕы, бытыгы, түүнү барытын ордорбокко, онно эрэ килэйэн көстөр гына (кырый, бириэйдээ). ☉ Наголо (стричь, брить)
Лэри-лэкэгэр төбөтүн киччэччи кырыйбыттар. Амма Аччыгыйа
Киччэччи кыргыылаах баттаҕа саҥа үүнэн эрэрэ. Далан

даҕ. Лэкэйбит быһыылаах, лэкэйэн көстөр. ☉ Небольшой, аккуратный, округлой формы, слегка выступающий над основанием (напр., о голове человека)
[Мотуо кыыс] лэри-лэкэгэр төбөтүн киччэччи кырыйбыттар, уол оҕо луу боспоччу таҥыннарбыттар. Амма Аччыгыйа

сов. 1. что (выстроить) тут, онор; построить школу оскуолата тут; построить канал ханаалла оьгор; 2. что, перен. (создать) тут; построить коммунизм коммунизмы тут; 3. что, мат. тут, оҥор; построить треугольник үс муннукта оҥор; 4. что (сфор- мулировать, выразить) оҥор, сааһылаан оҥор; построить фразу этиитэ оҥор; 5. кого-что стройдаа, туруортаа; построить ряды кэккэ-лэри стройдаа.

с. 1. эбир, толбон, туһахта; корова с белым пятном на лбу үрүҥ туһахталаах ынах; 2. бээтинэ; выводить пятна бээтинэ-лэри ыраастаа; 3. перен. хара мэҥ; пятно позора саат хара мэҥэ; белое пятно икки атах үктэнэ илик сирэ, ыраас сир (географический картаҕа чинчиллэ илик сир).'

аат. Былыргы норуот сэһэнэ, кэпсээнэ. ☉ Сказание, предание, легенда. Манчаары туһунан номохтор. Номох буолбут олох.  Омоҕой уонна Эллэй уобарастарын көрдөрөр сэһэннэр саха норуотун үөскэппит өбүгэлэрбит тустарынан уопсай биис ууһун номохторо буолаллар. Саха сэһ. I
Көрбөккүт дуо, куба түүтүн? Кыырпаҕа суох маҥан тунал, Номоххо да өрүүтүн Маҥан буолар айыы, аанньал. И. Гоголев
♦ Номох оҥоһун (гын) — тугу эмэ куруук кэпсээ, кэпсээн оҥоһун. ☉ Делать притчей во языцех
Буойун сааһын тухары номох оҥостубут к э п с э э н э с и т э к э псэммэккэ хаалар. Амма Аччыгыйа
Окко киирэр үөрүүлээх күнү Кыһыҥҥыттан ол күнү номох оҥосторум, Хайдах дьыл буолуон билгэлиирим. И. Гоголев
Н.К. Док торов күүһүн-уоҕун туһунан күөгэйэр күннэригэр кинини кытта биир гэ үөрэммит, үлэлээбит, сэриилэспит дьоно уостан түһэрбэккэ номох оҥос тон сэһэргииллэр. Хапсаҕай
Номоххо (кэпсээҥҥэ, сэһэҥҥэ, хоһооҥҥо) киир (сырыт) көр кэпсээн. Нева өрүскэ номоххо киирбит «Аврора» крейсер турар.  Өлүүгэ бэриммэтэхтэрэ Саха дьоруой уолаттара Остуоруйа номоҕор киирбиттэрэ Кинилэр ньургун дьыалалара. Эллэй. Уос номоҕо буол — н оруокка кэпсээҥҥэ сырыт, киһи барыта кэпсиир кэпсээнэ эбэтэр туттар тыла буол. ☉ Стать притчей во языцех
Уос номоҕо буолбут дьоруой хас биирдии хамсаныытын, тылын-өһүн барытын өйдөрү гэр хатаабыттара, сүрэхтэригэр иҥэрбиттэрэ. Ф. Софронов
Киһи уҥуоҕун к и риэһ э аҕый ах сы лг а тура р, оттон кини үтүө аата үйэлэри нөҥүөлээн, уос номоҕо буолуон сөп. «ХС»
◊ (Туох эмэ) ис номоҕо — (туох эмэ) ис хоһооно. ☉ Суть, содержание, смысл чего-л.
Айымньы ис номоҕо. Да кылаат ис номоҕо.  Кини [Ойуунускай] айымньы ис номоҕун тас форматыгар дьүөрэлээһин маастара. Суорун Омоллоон
Дьыала ис номоҕун билиһиннэрии кэнниттэн араас суол ыйытыыга киирдилэр. С. Федотов
Түөрт-биэс чааһы быһа суруллубут сурук ис номоҕо чочуллан-чочуллан маннык буолан таҕыста. Дьүөгэ Ааныстыырап. Тыл (өс) номоҕо тыл үөр. — өс хоһоонугар маарынныыр үөрэтэр-такайар ис хоһоонноох, сирэйинэн, көнө суолтатынан өйдөнөр, оннук этиллэр фольклор айымньытын көрү ҥэ. ☉ Поговорка
Тыл номохторо этиигэ биирдии предметтэри эбэтэр көстүү лэри дьүһүннээн, быһааран биэрэллэр. Саха фольк. Үрүҥ күнэ өлбөөдүйдэ, үөһээ тыыммахтаата, өлөр күнүм кэллэ диэн (тыл) өс номоҕун өһүллэ. П. Ойуунускай
ср. тюрк. нумак, йомак ‘сказка, рассказ’, чув. юмах ‘сказка’