сутуруктаа диэнтэн бэй
туһ. Лүҥ гына түөһүн сутуруктанна. ОГГ ТЛ-8

сыһ. Дуораана суохтук, ньиргиэрэ суохтук (ыраахтан иһиллэр тыас туһунан). ☉ Глухо, приглушенно, неясно (о звуках, доносящихся издалека)
Ырыалар тылларын да, мелодияларын да Иванов быһааран истибэт, үрдүк дорҕооннор эрэ быһыттабыһытта бүтэйдик дуораһыйан иһиллэллэр. Амма Аччыгыйа
Саа тыаһа өссө эбиллэн бүтэйдик лүҥ-лүҥ гынна. А. Сыромятникова
Уоттаах харахтаах утары көрбөтүн, татаар тыллаах таба эппэтин! Сымыыттааҕар бүтэйдик, балыктааҕар кэлэҕэйдик олоруҥ, биэбэйдэрбит. Ньургун Боотур

сыһ., кэпс. Онно-манна охсуллан тыаһыы-тыаһыы, лүҥ күнэс-лаҥкынас тыастаахтык. ☉ И з д авая гулкие звуки, грохот, с грохотом. Кураа нах тимир уһаат аллара төкүнүйэн лүҥкүр-лаҥкыр түһэ турда
ср. кирг. дүҥгүр-дүҥгүр ‘подражание однообразным отрывистым звукам’

туохт., кэпс. Тугу эмэ ыараханнык, күүскэ охсуолаа, кырбаа. ☉ Крепко ударять, бить по чему-л. твёрдому, гулко стучать по чему-л., во что-л. (напр., в дверь)
Түүн утуйа сыттахтарына, ааннарын ким эрэ күүс тээх тик лүҥсүйбүт. И. Гоголев
Эмискэ буурҕа лүҥсүйдэ. Мас сүллүгэһинэн охсордуу тордох эркинигэр саалынна. С. Дадаскинов
△ Уһун нук, кү үскэ эт, тыаһаа (этиҥи этэргэ). ☉ Громко и долго греметь, грохотать
[Этиҥ] бары-барыта өрүтэ эккирии түһүөр диэри дириҥник, иҥсэлээхтик лүҥ-лүҥ гына лүҥсүйбүтэ. Далан
Күнүс ыарахан орудиелар лүҥсүйдүлэр. Эмиэ атаака. «ХС»
ср. казах. лүп ‘подражание биению сердца’, монг. түгших ‘молотить (зерно); колотить, бить колотушкой’

аат., түөлбэ. Тыа ортотугар кытыытыттан ыла дириҥ уулаах күөл, чүөмпэ уу. ☉ Таёжное озеро, глубокое от самых берегов
Бүтэй сис тыаҥ ортотугар, Чуумпу лүҥкэ уутугар, Кыыс харытын саната Кубаҥ моонньун токурутар. С. Руфов
Үөттэр үрдүк кытыл сүүһүттэн чөҥөрүспүт чүөмпэ лүҥ кэлэргэ төҥкөһөн күлүктэрин көрүнэр курдуктар. ВМП УСС

туохт. Кими-тугу эмэ сутуруккунан оҕус, күүскэ ас. ☉ Ударить кулаком по чему-л., кого-л., сильно толкнуть кулаком кого-что-л.
Дугдуруй да сутурҕаа (өс хоһ.). Оҕонньор бабыгырыы түстэ да …… умса нөрүйэн олорор дьахтары көхсүгэ сутурҕаан «лүҥ» гыннарда. Амма Аччыгыйа
Коля …… абатыйан, ыстаанын абырахтаах тобугун сутурҕаабыта. Эрилик Эристиин

тыаһы үт. туохт.
1. Биир кэм ньиргиччи «лүҥ» гынан тыаһаа. ☉ Издавать громкий, гулкий звук, громко гудеть (напр., о большом незвонком колоколе)
[Ойуун] дүҥүрүн тыаһа лүҥкүнээтэ. П. Ойуунускай
Халлааны ча ҕылҕан курбуулуур, Этиҥнэр лүҥкүнүү сүүрэллэр. Л. Попов
2. Бүтэй ньиргиэрдээх саҥата таһаар. ☉ Громко и гулко реветь, мычать (напр., о быке); громко жужжать (о пче ле)
Оҕус мөҥүрээн лүҥкүнээтэ.  Ыҥырыа лүҥк ү н ү ү р саҥатын сэргиибин, Үлүмнүүр үөр лыаҕы үргүтэ сырсабын. М. Ефимов
3. Ньиргиэрдээх бүтэҥи куоласкынан саҥар. ☉ Говорить громким, гулким голосом
Ньукууһа Сыҕаайап саҥата лүҥкүнүүр. Амма Аччыгыйа

даҕ., к эпс. Быһа охсон лаппыйбыт курдук быһыылаах (туох эрэ уһугун этэргэ); лаппаҕар. ☉ Низкий; ровно срезанный (о конце чего-л.)
ХIХ үйэ бастакы аҥаарыгар Бүлүү сүнньүгэр биир лаппычах түгэхтээх ханна эрэ ыраах оҥоһуллубут иһит көстүбүтэ. БИГ ӨҮөС
Удэгеецтар оҥочолоро диэн уһун лаппычах биир киһи хайа баҕарар соһон таһаарар чэпчэки тыыта буолар. В. Арсеньев (тылб.)
△ Кэтит уонна нам ы һ а х. ☉ Низкий и широкий
Лаппычах чөҥөчөк үрдүгэр эриэн моҕотой …… одуулаан чэҥэриҥнии олорон ойон түһэр да, дү лүҥ көҥдөйүгэр сылыпыс гынар. А. Фёдоров
Хос ортотугар …… бэйэ оҥоһуута остуол, лаппычах икки олох мас тураллар. «ХС»
△ Намыһах уҥуохтаах гы нан баран модьу, бигэ-таҕа. ☉ Небольшого роста, коренастый (о ком-л.); приземистый (о чём-л.)
[Иван Тумусов] иннигэр суон тиит кылгас дүлүҥүн атахтаан баран хаамтаран кэбиспиккэ дылы лаппычах киһи хааман лааһарыйан иһэрин таба көрбүтэ. Р. Баҕатаайыскай
Күөл кытыытыгар орулуостар тахсан кумах быарыгар үүммүт лаппычах оту сии сылдьар эбиттэр. «ХС». Тэҥн. лаппаҕар

I
туохт.
1. Тугунан эмэ бүрүллэн, хаххаланан бүтэй хараҥа буол, хараҥаран хаал. ☉ Темнеть, становиться тёмным; мрачнеть, сплошь затягиваться облаками (о небе)
Бүгүн сарсыардаттан самыыр тохтоон, халлаан бүтэйдии лүҥ күрэн турар. И. Сосин
Кулууппут иһэ күн күөрэйэ ойдоҕун аайы ордук лүҥкүрэн истэ. С. Федотов
[ Тыалара] ба раныахтааҕар улам лүҥкүрэн, уорастыйан, маһа бөдөҥөөн иһэр. «ББ»
2. Күлүгүрэн, харааран көһүн. ☉ Представать перед глазами тёмным силуэтом, темнеть
Кыра ыллык суол үрдүнэн сыгынньах, суорба таас хайа лүҥкүрэн турара. КНО
Билигин Зырянка бөһүөлэгэ турар сиригэр түҥ ойуур лүҥкүрэрэ. «Кыым»
Күһүҥҥү киэһэ түргэнник хараҥаран, хос иһинээҕи туох барыта боруоран, лүҥкүрэн көһүннэ. А. Куприн (тылб.)
3. Ч у у м п у р а н , и һ и й э н ч у ҥ к у к д ь ү һ ү н н э н , чуумпу, чуҥкук көстүүлээх буол. ☉ Застыв в тишине, приобрести мрачный, угрюмый, пугающий вид (напр., о природе)
Киһи уҥуохтаах лүҥкүрбүт томтордор анныларынан аттаахтар да, сатыылар да эттэрэ тарда-тарда ааһаллар. И. Гоголев
Уу чуумпу лүҥкүрэн, иһиллээбит курдук буолбут. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тыыны хаайыах курдук бүтэй сылаас ыга баттаан лүҥкүрбүт. Р. Кулаковскай
Москва чаҕылыйа сырдаан тоҕо үчү г э й э й! Б и ли би һ иг и …… 1942 сы л л аа хха кэлэрбитигэр дьиппиэрэ лүҥкүрэн турарын өйдөөн кэллим. КИ АДББ
4. көсп. Олох үөһүгэр киирбэккэ, кыттыбакка, түҥкэтэхтик олор. ☉ Жить замк нуто, отстранённо от общественной жизни
Оттон ыраах, түҥкэтэх лүҥкүрэн турбут Саха сиригэр ол сирэйэхараҕа суох баттал-атаҕастабыл уон оччонон диэлийэрэ. А. Данилов
5. көсп. Саҥата-иҥэтэ суох буола сабыһын; сабыстыбыт дьүһүннэн. ☉ Иметь мрачный, удручённый вид; мрачно, удручённо молчать
Сылгыһыт Сүөдэр эрэ ууну омурдубут курдук лүҥкүрэн олорор. Н. Якутскай
Настарыанньа маҥнай лүҥкүрэн баран кэлин син дьайҕарда. Н. Лугинов
Арыт ыарахан тирии баһымыкылаах лүҥкүрбүт …… хаайыылаахтар киирэллэрэ. М. Горькай (тылб.)
II
даҕ., кэпс. Сырдык аанньа тыкпат, олус күлүк, хараҥа, чуумпу (хол., тыа). ☉ Малодоступный свету, тёмный, тенистый, мрачный, угрюмый (напр., л е с)
Иһиллээбиттии иһийэн турар лүҥкүр хара тыа кэтэҕэр түтүүк кэ ҕэлэр саҥалара иһиллитэлээн ылаттыыр. Р. Кулаковскай
Лүҥкүр тайҕа быыһыгар Үөрэх кыһатын туттарбыт Сырдык дууһалаах норуот уолун Оҕо саастан истэн-билэн Умнуллубаттык өйдүүбүн. А. Старостин
△ Сырдыгы наһаа күлүктүүр, хараҥа (хол., былыт). ☉ Не проницаемо плотный, тёмный (напр., облако)
Лүҥкүр хара былыт кү нү саппыт, субу ардыах курдук дьүһүннэммит. Н. Якутскай