көр доппуруостаа
2
[Буой:] Мин да эйигин кытта доппуруостаһар кыыс буолуом ээ. Суорун Омоллоон
Барытын кини ыйыталаһан, доппуруостаһан салгытар. В. Ойуурускай
[Паабылап:] Эмиэ тойооску бөҕө быһыылаах, доппуруостаспытынан сылдьар... Хайаларын эрэ ыамайа буолла? Н. Туобулаахап

I
салаа I 1, 2 диэнтэн бэй
туһ. Киһи кэтэҕин саламмат (өс ном.). Түөрт атахтаахтар баастарын тылларынан саланан оһоруналлар. СТП АаТ
II
кэпс., көр салайын
Саҥардыыҥҥыта бэйэлэрин да бастарын сатаан саламмат тойооскулар этилэр. Н. Лугинов

хантаарыҥнаа диэнтэн холб. туһ. Дьахталлар бары таҥара дьиэтин үрдүн диэки хантаарыҥнастылар. Эрилик Эристиин
Били Туола тойооску курдук туоһапкаҕытын умнан, халтай төннөн хантаарыҥнаһа сылдьаайаххытый? В. Миронов
Аттар хантаарыҥнаһа түһээт, хаҥас диэки эргилиннилэр. Болот Боотур

хомпуустаа диэнтэн хай
аата. — Тойооску диэн, дэллиргэ оҥостуу диэн хомпуустааһын буолбат дуо? В. Протодьяконов
Кини [Виноградов] уонча хонук устатыгар миигин араас куһаҕан, киһи иилэн ылбат тылларынан үөҕэригэр, тылынан хомпуустааһыныгар мин үөрэнэн бардым. «ЭК»

даҕ., кэпс. Аанньата суох, бөрүкүтэ суох, мөлтөһүөр. ☉ Неважнецкий, посредственный
Быһата, Мавра эмээхсин мааны кыыһа үлэҕэ барбахсыар соҕус хотун буолан тахсарга тиийдэ. М. Доҕордуурап
Эйигин аһынар сүрэҕэ суох, бэйэтин эрэ иннин көрүнэр, барбахсыар соҕус тойооску эбит дии санаатым. «ХС»
Баайдарга барбахсыар Балбаара кыыс Бастаан киирэн Массыньыыс буолбут. А. Софронов

туохт., сөбүлээб.
1. Сымыйанан күүркэтэн хайҕаа, наһаа хайҕаа. ☉ Чересчур (ложно) хвалить кого-л., возносить до небес
Абааһыга дылы арбаама (өс хоһ.). Бу сырыыга Өлөксөй саатын арбыы иһэр. Биирдэ даҕаны эттэн атыҥҥа түспэт, ытааччыта куһаҕан буоллаҕына, бэркэ гыннаҕына, хойобуллуур үһү. Софр. Данилов
Биир эмэ булугас өйдөөх, албастаах, уус тыллаах ойуун үөскээтэҕинэ, кинини араастаан арбыыллар, күүркэтэллэр. И. Гоголев
2. Эбэн-сабан, улаатыннаран кэпсээ. ☉ Рассказывать, преувеличивая, приукрашивая
Чэ, кырдьаҕаас хоргутума, хайа ол дьон, ол-бу диэн арбаан, сымыйанан этэллэрин кырдьыктаныма. А. Софронов
Ити Курбалдьыннара диэн, күөгэккэй да соҕус тойооскуну, олус арбыыр эбиттэр. Күннүк Уурастыырап
Алаата оҕолор! Ааттаах күүстээх Аарыма оҕус диэн алҕас даҕаны Арбыыллар эбит! П. Тобуруокап
3. эргэр. Ким эмэ ыарыытын сүөһүгэ, сылгыга иҥэр (ойуун туһунан). ☉ Внедрять чью-л. болезнь в жертвенную скотину (о шаманстве)
Саамай кэнники Ньоҕорук ойууну аҕалан кыырдарбыттара. Ньоҕорук иирээн төрдүгэр ытык аспыта — чоккуруос харахтаах кыһыл буулур биэни арбаабыта. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. арба ‘колдовать’

1. иҥин диэнтэн дьаһ. туһ. Дулҕаҕа иҥиннэрбиттэрин «тохтотуҥ» диэн хаһыы бөҕөнү түһэрэбин, истэр ыраас! Амма Аччыгыйа
   Миигин масыанньык дьыалатыгар иҥиннэрдилэр. Лена көмүһүн хостооччу табаарыстыбаҕа, мин илдьэн туттарбыт эппиттэн, арыыбыттан бассыыбай оҥоһууну булбуттар үһү. Н. Якутскай
   Түгэх истиэнэҕэ хохто буолбут тириини тоһоҕоҕо иҥиннэрбиттэр. М. Попов
2. Тугу эмэ туохха эмэ баай. ☉ Привязывать кого-что-л. к чему-л.
   Табаларбын сэргэҕэ иҥиннэрэн баран, ыга тоҥмут киһи быһыытынан туох да эппиэтэ суох, мин балаҕан ааныгар ойон тиийдим. Н. Неустроев
   Тимофей Егорович тыытын тиит мутугар бөҕөтүк иҥиннэрээт, оҕонньору хостоһон таһаарар түбүккэ түстэ. Н. Заболоцкай
   Наартатын хамсаабат гына иҥиннэрэн баран, ыттар аһылыктарын бэрийдэ. Н. Габышев
   ♦ Өйгөр (төбөҕөр) иҥиннэр - умнубат гына өйдөө. ☉ Запомнить, запечатлеть в памяти кого-что-л.
   Ол кэпсээни мин хаһан эрэ кумааҕыга киллэриэм дии санаабатаҕым, төһөтүн өйбөр иҥиннэрэн аҕалбыппын билбэтим. Н. Заболоцкай
   Ээй, Коля диэн тойооску. Араспаанньатын төбөбөр иҥиннэрбэтэхпин. М. Доҕордуурап

сыһ.
1. Лаппа буолбатах, сиирэ, аттынан. ☉ Вскользь, по краю, мимо чего-л.
Микиитэ халты көтөн ааһан, тоҕо эрэ дириэктэр хоһугар ойон киирдэ. Амма Аччыгыйа
Биилкэни халты анньан кэбистэ. «ХС»
Сеня сүгэнэн маһы халты оҕуста. АЕ СТ
2. Туора, атын сир диэки. ☉ Прочь, в сторону
[Баһылай:] Ыл, эмээхсин, ити сүөгэйгин халты уур. А. Софронов
Эр дьон халты баран биэрбиттэрэ, дьахталлар дьиэни хомуйбуттара. Күннүк Уурастыырап
Ньургун кэлэйбиттии сапсыйан баран, халты хаамта. У. Ойуур
♦ Халты харбат — ыксаллаах, кутталлаах балаһыанньаттан арыычча быыһан, төлө көт. ☉ Улизнуть, спастись, пользуясь случаем
Эр тойоно көрбөтүгэр халты харбатан, Ылдьаана эдьиийигэр тугу эмэни биэрэн ыытаары дьулуста. Амма Аччыгыйа
Өлөр өлүүттэн халты харбаттыбыт. «ХС»
Биһиги бандьыыттартан кыл-мүччү халты харбаппыппыт. А. Кривошапкин (тылб.)
◊ Халты тэбин көр тэбин
Хаста да халты тэбинэн иһэн бэрт кыраттан өрүһүннэ. Н. Лугинов
Били тойооску, суол ойоҕоһунан хантараҥнаан иһэн, халты тэбинэн тарайар таас иэнинэн түстэ. Н. Абыйчанин
ср. бур. халта ‘едва’

1. аат.
2. Киһи тириитин уонна ис да уорганнарын көрдүгэннээн сиир сыстыганнаах ыарыы. ☉ Проказа, лепра
   «Лида, эн араҥынан ыалдьыбатах эбиккин», — диэн Сергей Иванович үөрүүлээхтик быһаарбыта. И. Федосеев
   [Екатерина Татаева] уон түөрт саастаах эдэркээн кыысчаан. Кини ийэтэ икки сыллааҕыта араҥтан өлбүтэ. «ХС»
3. үөхс., түөлбэ. Дууһа, бодоҥ, тойооску. ☉ Горемыка, калека, негодяй. Дьэ, эмиэ араҥ дии. Бу араҥы көр эрэ
4. даҕ. суолт. Ыарыһах, ханнык эрэ ааһан-араҕан биэрбэт ыарыынан ыалдьар. ☉ Больной, страдающий какой-л. хронической болезнью
   Миитэрэй өлүк сирэйдээх, араҥ дьахтар тахсан турарыттан соһуйдаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа
   Чоочо баай, тойон абаҕам, Икки атахтааҕы иҥнэрэн, Үс саханы түҥнэрэн, Иринньэх ийэтэ, араҥ аҕата Аатырарыҥ биллибэт. С. Зверев
   Бэйэтэ быһааран кэпсээбэтэҕэ буоллар, сааһын тухары аалларан ыалдьыбыт араҥ киһи диэ суох эбиппин. А. Данилов
   ◊ Араҥ (аас) аҕата — кыамматтары көрөр-харайар, аһыныгас үтүө сүрэхтээх киһи. ☉ Человек сердобольный, помогающий убогим-сирым, благодетель. Араҥ ыарыы көр араҥ
5. 1858 сыллаахха соҕотох Орто Бүлүү улууһугар аҕыс уон түөрт киһи араҥ ыарыыга ыалдьар эбит. Багдарыын Сүлбэ
   Аны араҥ ыарыы, холера, чумаа, натуральнай уоспа, ымынахтаах тиип, титириир, одуруун курдук ыарыылар суох буоллулар. «ХС»
   алт. сараҥ

халы мааргы — 1) салаҥ, мөлтөх, олус судургу оҥоһуулаах (оҥоһук, тутуу туһунан). ☉ Грубый, топорный (об изделиях, сооружениях)
Ол эрээри ох саа таһыгар олус халы мааргы оҥоһуулаах гынан баран, бөдөҥ-садаҥ үҥүүнү, эһэ тайыытын, онтон да атын булт сэбин-сэбиргэлин көрөн баран, бары даҕаны хайдах эрэ саҥаларыттан маппыттара. Далан
Халы мааргы моонньохтоох сэргэҕэ ханнык эрэ тыҥырахтаах кыылы маһынан оҥорон олорпуттар. М. Доҕордуурап
Саад улаҕатыгар икки мэндиэмэннээх халы мааргы оҥоһуулаах сарай баара. А. Гайдар (тылб.); 2) куһаҕан көрүҥнээх, томороон (сирэй быһыытын этэргэ). ☉ Невзрачный, некрасивый (о лице)
Мардьааһай сирэйинэн халы мааргытын иһин, баай-тот киһи оҕото. Т. Сметании. Халы мааргы, кып-кыһыл, баҕыстыгас сирэйдээҕин иһин Баҕыстар Баһылай диэн ааттаммыт. Р. Кулаковскай
Маарыйа дьүһүнүнэн халы мааргы, хата, ол оннугар куруутун киэргэнэр. ССЛИО; 3) тоҥкуруун, куруубай, толоос. ☉ Чёрствый, грубый, непристойный
Халы мааргы, кэрэгэй дьоннор, хомойуох иһин, билигин олус кэмчитэ суохтар. Софр. Данилов
Инсэньиэрбит үс тыллаах этиини сатаан оҥорбот халы мааргы тойооску буолан биэрдэ. И. Бочкарёв
Сорох табаарыстар тыллара-өстөрө халы мааргы, култуура өттүнэн намыһах буолар. В. Титов; халы мааргытык — модорооннук, толоостук. ☉ Топорно, грубо
Халы мааргытык баллырдаан суоруллубут сыҥаһалардаах хас да оронноох. Г. Колесов
Ол тугуй даа?! Дьүөгэм, бэйэҕинэн Халы мааргытык ыйыттаххын даа! Р. Баҕатаайыскай
Тылы-өһү мээнэ халы мааргытык туттар дьону хас биирдии киһи тута билиэн сөп. В. Кондаков