сов. күүскэ ытаан бар, марылаччы ытаа.

нареч.: плакать навзрыд маккы-раччы ытаа, марылаччы ытаа.

м. ытааһын, ытааһын-соҥооһун; громкий плач марылаччы ытаааһын.

даҕ.
1. кэпс. Кыыһынааҕар уол оҕотун ордорор, ордук таптыыр. ☉ Предпочитающий сына дочери
Ким кыы7ымсах, ким уолумсах. Ити буоста Марусята ү7үс уола төрөөбүтүгэр кыыс төрөөбөтөх диэн, марылаччы ытаабыта. В. Иванов
2. сөбүлээб. Уолаттары эккирэтиһэр, кинилэри кытта быстах кэмҥэ сылдьыһарын-эрийсэрин сөбүлүүр. ☉ Падкая на парней, молодых людей. Уолумсах буолар омнуоланар

даҕ.
1. сөбүлээб. Кыргыттары эккирэтиһэр, кинилэри кытта быстах кэмҥэ сылдьыһарын-эрийсэрин сөбүлүүр. ☉ Женолюб, юбочник, бабник
Уһуктаах Сэмэн сайыҥҥы бириэмэҕэ кыыһымсах наадатын толорорго, ону таһынан атын да барыыстары киллэрэргэ урууну-ыһыаҕы батыһар идэлээҕэ. Саха сэһ. II Магдьали бэйэтэ кырдьаҕас оҕонньор
Ол да буоллар наһаа кыыһымсах баҕайы дииллэр. Н. Абыйчанин
2. кэпс. Уолунааҕар кыыс оҕотун ордорор, ордук таптыыр. ☉ Предпочитающий дочь сыну
Ким кыыһымсах, ким уолумсах. Ити почта Марусята үһүс уола төрөөбүтүгэр кыыс төрөөбөтөх диэн, марылаччы ытаабыта. В. Иванов

аат.
1. Үүнэн турар күһүҥҥү от (ходуһа кэнчээритэ, охсуллубакка хаалбыт от), күһүҥҥү мэччирэҥ. ☉ Осенний травостой (отава или нескошенная трава)
Күөх оһорсун тулалаах күөл кытыытыгар тиксэн олорор кустарга көтүппэккэ үөмэн киирдим. Т. Сметанин
2. Тойон ыҥырыа көхсүн түүтүгэр майгынныыр сиэрэй төбөлөөх таба таптаан сиир ото. ☉ Трава с белой метёлкой (любимая пища оленей)
Оһорсуну, үрүҥ төбөлөөх оту, батыһар уһуу табалары эккирэтэ сатаан, олус сылайан-абаран марылаччы ытыыра да, син биир ситэн тэйэрэ. А. Сыромятникова
Ыам ыйын бүтүүтүгэр, бэс ыйын саҥатыгар маҥнайгы от бытыгыраан тахсар. Бу кэмҥэ үкэр, кылыс, үрүҥ төбө оһорсуннара, дулҕа сиэлэ быгаллар. СНН ТМТ
Оһорсун саас эрдэ дэлэйдик үүнэн, табалар ону батыһан, туундара устун ыһыллар кэмнэрэ кэлбит. «Чолбон»

туохт. Элбэх буолан көмөлөөн кими эмэ куолаа. ☉ Наступать, нападать на кого-л. т ол п ой , и зв од и т ь, т е рзать кого-л. всем миром, сообща
[Мунньах ха олорооччулар] бары мөрөйдөөбүттэригэр Новгородов олус ыгымсыйан оҕолуу марылаччы ытаан барда. Эрилик Эристиин
Айдар дьиэлээри гыммытын, оҕонньордоох уолу икки өттүттэн мөр ө й д ө ө н ыыппатылар. Н. Лугинов
[Уолат тар] и к к и э н к и к с э -к и к с э н а а р к иһини мөрөйдүүллэр, куттаан тахсаллар. В. Яковлев
△ Элбэх буолан тугу эмэ бул, буулаа, сүгүннээмэ (кыыллары этэргэ). ☉ Преследовать кого-л. сворой, стаей
Сарсыарда боруҥуйга туран табаларын хомуйа бараллар. Табаларын баҕар түүн бөрө мөрөйдөөбүтэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Дэриэбинэ ыттара бу билбэт ыттарын маҥнай туоратыах, атаҕастыах курдук мөрөйдөөн көр өн баран, аһыылара олус сытыы ларын билэн, тохтообуттара. «ХС»
ср. монг. мөрий ‘ставка, заклад, пари’, кирг. мөрөйлөш ‘состязаться (в беге, в скачках)’

аат. Киһи ис санаатын, дууһатын туруга, тулуйар кыаҕа. ☉ Дух, сознание, душевный склад, психика человека
Итинник уйулҕа уймаһыйар кэпсээнин кэнниттэн куруйа умайыктанар кураанах хараҕы көрөр ынырыга. Софр. Данилов
Суонда бүтүн уйулҕатынан бүтүннүүтүнэн истэ-көрө сытарга дылыта. «ХС»
Түүл айылҕатын сүнньүнэн киһи этин-хаанын, өйүн-санаатын, уйулҕатын чинчийэр учуонайдар үөрэтэллэр. БРИ ТТ
♦ Уйулҕата суох барда — аһара айманан, курутуйан, күүскэ, марылаччы ытаата. ☉ Безутешно горевать, убиваться, безудержно плакать
Аҕатын аһыйан кыыс уйулҕата суох барда. Уйулҕата көппүт (ыстаммыт, хамсаабыт) көр көт I. Туохтан ити курдук уйулҕата ыстанан сүүрбүтүн билбэт. В. Протодьяконов
[Өрүүнэ] убайын өлүгүн көрөөт, уйулҕата көппүт. И. Федосеев
Чакыана уйулҕата хамсаабыта олус. А. Сыромятникова
Уйулҕатын көтүт көр көтүт. Күн ортото балачча ааһан эрдэҕинэ, кини былыргы эр бэртэрин судургу уйулҕаларын көтүппүт Арыылаах диэки дьулуруйа турда. Амма Аччыгыйа
Эһэ часкыйыыта, атыыр саҥата сир-дойду уйулҕатын көтүппүттэрэ. Суорун Омоллоон
Ол кэмҥэ үөр таба үргэн сырсар тиҥинэс тыаһа бостууктар уйулҕаларын көтүппүт. «К». Уйулҕатын хамсат — кими эмэ олус күүскэ долгут. ☉ Сильно волновать, тревожить кого-л.
Ол эрэйдээх өлөр хаһыыта Егор уйулҕатын улаханнык хамсатта, уутун көтүтэн кэбистэ. И. Иванов. Киһи уйулҕатын хамсатыах сипсинньигэс, хап-хатан, чугдаархай хаһыы алаас иһигэр туолла. «ХС»
◊ Уйулҕа үөрэҕэ — киһи ис санаатын, дууһатын чинчийэр үөрэх. ☉ Наука, изучающая процессы и закономерности психической деятельности, психология. Балтым уйулҕа үөрэҕэр үөрэнэр

туохт.
1. Оргууй аҕай, барбах эрэ сүүр, сүүрт, таҕыс (хол., ууну, буруону этэргэ). ☉ Течь очень тихо, едва струиться (напр., о воде, дыме)
Аппаларынан, ходуһаларынан симик сүүрээн сыккыраабыта. С. Васильев
Хомурахтан нэһиилэ чочойон көстөр үөлэстэн буруо сыккырыыр. В. Протодьяконов
Манна дьүүктэ уута сүүрэр уонна хайаттан аллара сыккырыыр. «Кыым»
2. көсп., кэпс. Киһи аһыныах курдук, нэһиилэ сырыт, оннук көһүн. ☉ Выглядеть жалко, иметь жалкий вид
Күһүн киһилэрэ сыыйыллан, дьиэтигэр сыккыраан бараахтыыра, кыһын эмкэ сылдьар сураҕа иһиллэрэ. В. Яковлев
Харыйаан ууттан мэлийэн землянкатыгар бу сыккыраан киирдэ. А. Бродников
♦ Сыккыраан олор кэпс. — кыаҕа, сэниэтэ суох буол (хол., тиийиммэттүгэммэт олохтон). ☉ Испытывать нужду, жить в бедности, еле сводить концы с концами
Ол таайыҥ эрэйдээх нэһиилэ сыккыраан олороохтуур, кинини холбуур сатаммат. А. Софронов
[Бандьыыттар] ыаллары халаабыттара, төрүт даҕаны нэһиилэ сыккыраан олорор нэһилиэнньэ олоҕун өссө ордук огдолуппуттара. И. Аргунов
[Убайдаах саҥаспыт] бэйэлэрэ да инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан сыккыраан олордоллор, биир хомнуур тылы биһиэхэ эппэккэ, систэрин көннөрбөккө үлэлээбиттэрин өйдөөтөхпүнэ, …… үйэм тухары махтанабын. НЕ ТАО. Сыккырыыр (суккуруур) тыына эрэ кэпс. — күүһэ-сэниэтэ эстэн, тыыннаах эрэ. ☉ Еле живой, едва дышит
Айыы Дьураҕастай бухатыыр ап-чарай ситимигэр хам сыстан, сөрөнүллэн баран, сыккырыыр тыына эрэ ордон көбүөхтүү сытар. Суорун Омоллоон
Панов тиэхиньик дьонунаан суол сорун-муҥун көрөн, ырыы бөҕөнү ыран, аччыктааһын бөҕөнү аччыктаан, сыккырыыр тыыннара эрэ Амур өрүс кытылын булбуттара. Н. Якутскай
Бааһырбыт Сивцев хараҥанан туһанан ойуурга түспүт, суолга тахсыбакка, тоҥуу хаарынан куоракка сыккырыыр тыына эрэ тиийэр. В. Чиряев. Ытаан сыккыраа — уһуннук, истибэтэллэр ханнык диэбиттии оргууй аҕай, иһиллэриһиллибэттик ытаа. ☉ Долго и тихо плакать, скрывая слёзы
Саргы сыттыга сытыйыар диэри ытаан сыккыраатар да, хайыай, сыыһаны көннөрүллүбэт. Күрүлгэн
Сиргэ умса түһэ сытан ытаан сыккыраатым, хомойбутум бэрт буолан, адьас оҕолуу марылаччы ытаан бардым. «ХС»
ср. алт., кирг. шыркыра ‘тихо журчать’, кирг. зиркирэ ‘струиться’, ДТС сарк ‘сочиться, вытекать каплями (о жидкости)’

I
туохт. сыһыан т.
1. Толкуйга түһүүнү уонна ол кэнниттэн тугу эмэ өйдөөн, түмүктээн санааһыны, этиини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, предположение по поводу какого-л. события после некоторого раздумья
Буоллаҕа. Чэ ол үөрэхтээх билэн эппитэ буолуо. М. Доҕордуурап
Чэ, буоллаҕа, кыайан көмөлөһөрдөөх буоллаҕына көмөлөһө сатыыр киһи буолуо этэ. Амма Аччыгыйа
Дьэ, буоллаҕа, Федя итэҕэйбэтэ төрүттээх да эбит. С. Ефремов
2. Саҥарааччы иһигэр эргитэ саныыр көрүҥүнэн хом санаатын, сөбүлээбэтин, утарсарын, өһүргэниитин, хомолтотун, сүөлүргүүрүн уо. д. а. биллэрэрин көрдөрөр. ☉ Употребляется, когда говорящий, как бы рассуждая про себя, несколько иронически констатирует свое неодобрение, обиду, недоумение, недоверие, сожаление и т. п. Буоллаҕа..
Онон миигин да утары этиэ эбиккин дии? Амма Аччыгыйа
Дьэ, буоллаҕа, Сэбиэскэй былаас үһү уонна сэбиэскэй дьону дьэгдьийтэрэр. И. Бочкарев. — Онон алҕаспын бырастыы гын уонна ити туһунан умун. — Дьэ, буоллаҕа. С. Ефремов
II
сыһыан эб.
1. Түмүк оҥорор, түмүктүүр хабааннаах сэрэйиини көрдөрөр (сүнньүнэн, билиҥҥи уонна түмүктээх ааспыт кэмнээх туохт. итиэннэ ааттарынан бэриллибит кэпсиирэлэри кытта тут-лар). ☉ Выражает субъективное предположение говорящего с заметным оттенком вывода и заключения (употр. в основном со сказуемыми, выраженными гл. наст
и прош. результативного времени и именами). Быһыыта-тутуута сүрдээх эдэр, успуордунан дьарыктанар буоллаҕа. Софр. Данилов
Күн сырдыгыттан матар чааһым кэлбит буоллаҕа. С. Ефремов
Мас хайыта хаппытын этэр буоллаҕа диэн, Вася быһааран биэрээри, төҥкөҥнөөтө. Амма Аччыгыйа
△ Эбит диэн эбиискэни кытта түмүктүүр дэгэтэ биллэ күүһүрэр. ☉ С частицей эбит заметно усиливается оттенок вывода и заключения
Ити аата, миигин үөрэххэ ыыппыт төрөөбүт Сахам сирэ наадыйбат эбит буоллаҕа. Н. Якутскай
Эдэр сылдьан, түһээн көрбүт кыыһым эбит буоллаҕа. Л. Попов
Киһи киһини эрэнэрэ сыыһа эбит буоллаҕа. МНН
△ Сабаҕалыыр суолталаах сыһыан тыллары, эбиискэлэри кытта сэрэйэр суолтата лаппа күүһүрэр. ☉ Оттенок предположения заметно усиливается при сочетании с модальными словами и частицами
«Бука, куораттан тахсыбыт дьон буоллахтара», — диэн санаа өйбөр күлүм гынан ааста. И. Гоголев
Мин бэйэм даҕаны кинини «Ааныска... Аанысчаан»... диэн минньигэстик ааттаабатаҕым, арааһа, син балачча буоллаҕа. Софр. Данилов
Ичигэс, былытырбыт, сүүрбэччэ эрэ кыраадыс буоллаҕа буолуо. С. Ефремов
2. Күһэллиини хомойуу, үҥсэргээһин дэгэттээх көрдөрөр (туохт. кэлэр кэмин 1 с. кытта тут-лар). ☉ Выражает вынужденность с оттенком огорчения и жалобы (употр. с гл. буд
вр. 1-го л.). Мин эрэйдээх үчүгэйи көрбөккө, минньигэһи билбэккэ, сордонуом буоллаҕа. П. Ойуунускай
Онон, оҥорбут оҥорууларын, ыйбыт ыйаахтарын хоту сылдьыам буоллаҕа. Н. Неустроев
«Көтөр кынаттаах бииһин ууһун иннигэр арай эрэйдэнэн көрүөм буоллаҕа», — диэбит хаххан. Суорун Омоллоон
3. Оҥоһуллар хайааһын илэ бааччы буолуохтааҕын, мүччүрүйбэтин тас форматынан сэрэйии курдук көрдөрөр (кэлэр кэмнээх туохт. 2, 3 с. кытта тутлар). ☉ Выражает очевидную возможность или неизбежность высказываемого действия, сохраняя внешне форму предположения (употр. с гл. буд
вр. во 2-м, 3-м л.). Даарыйа эмээхсин аты кыайан мииниэ суоҕа буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Хойутаатахпына, аҕам оҕонньор кыыһырыа буоллаҕа. Н. Неустроев
Дьөгүөр бэтэринээр аҕатын холдьохпут диэхтэрэ буоллаҕа. Д. Очинскай
Көрдөрбүт эрэ, буут быстарынан бу диэки тэбиниэхпит буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
4. Туохтууру кытта хайааһыны хайаан да оҥорор наадатын көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ С инфинитивом выражает и усиливает необходимость совершения действия
Үлэлиэххэ, батталы утары охсуһуохха буоллаҕа! Амма Аччыгыйа
Сатаабат буоллахха, үөрэниэххэ буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Олох тосхойор дьолун толору туһанан иһиэххэ буоллаҕа. С. Федотов
5. Этиллэр санааны күүһүрдүүнү, бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает усиление, подтверждение высказываемой мысли
Кырдьыга, Сэбиэскэй былаас быстыбыттар, дьадаҥылар былаастара буоллаҕа. Софр. Данилов
Даа, үлэлиир киһиэхэ, холкуоһу үчүгэй оҥоруохха диэтэххэ, үлэ эрэ баһаам буоллаҕа. С. Ефремов
Хайа, иһиттэҕинэ эн тылгын истиэ этэ буоллаҕа. Н. Неустроев
△ Бу суолта бэрт, бөҕө, да, даҕаны эбиискэлэри кытта дууһа долгуйуулаах иэйиитэ дэгэттэнэр. ☉ Значение 5 с частицами бэрт, бөҕө, да, даҕаны получает эмоционально-экспрессивный оттенок
Тугу да билбэтим-көрбөтүм бэрт буоллаҕа. Эрилик Эристиин
Суол устун сүүрэр үчүгэйэ бэрт буоллаҕа. М. Чооруоһап
Кини билэн бөҕө буоллаҕа. С. Федотов
△ Сорох этиигэ сөбүлэспэккэ утары этии дэгэттэнэр. ☉ В некоторых предложениях приобретает оттенок возражения
Ньукулай Уйбаанабыс, алҕаһыыгын, оҕо килбигийэр буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Биллэ илик буоллаҕа, Маратигы сууттуохтара. А. Сыромятникова
«Сөрүөстүгэс да сүрүн көнүө буоллаҕа», — ким эрэ эбэн биэрдэ. М. Доҕордуурап
6. Араас дууһа долгуйуулаах сыһыаны уонна сыананы көрдөрөр. ☉ Выражает различные эмоциональные оттенки: 1) сөҕүүнү-махтайыыны. ☉ Восхищение и изумление
Барахсан, эргийэн-урбайан иэс-күүс биэртэлээн, оҕуруктаах уол оҕо буоллаҕа. Н. Неустроев
Бука, сөхпүтүм — ханнык да бэйэлээх кинигэни икки-үс күнтэн ордорбокко бүтэрэр буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Бэл, хаһан эрэ этиспит дуу, куһаҕаннык саҥарсыбыт дуу түбэлтэҥ эмиэ хайа эмэ көрүдьүөс дуу, сонун дуу өттө арыллан тахсар буоллаҕа. Н. Заболоцкай; 2) доҕордуу сэмэни. ☉ Дружеский упрек
Ууга-уокка буһан эрэйи-сору көрдөххүтүнэ эрэ, өйдөнүөх муҥҥут буоллаҕа. Софр. Данилов
Аата, булан да эттэххин! Таптал эдэр дьон сүрэҕин Маннык ырааска ыҥырарын Өйдүү сатаабат буоллаҕыҥ. П. Тобуруокап; 3) суланыы дэгэттээх хомойууну. ☉ Огорчение с сетованием
Биир мүнүүтэнэн эрдэ таҥныбатах буоллаҕа. Софр. Данилов
Эрэйдэнэн-эрэйдэнэн иитэн бараммыт, оҕобутун кэнниттэн көрөн хаалыахпыт буоллаҕа. А. Софронов
Аны кэлэн аан дойдуга Аймах дьону дьоннонорбун, Аал уоту отторбун Аастаҕым буоллаҕа. С. Зверев; 4) кыыһырыыны-абаккарыыны. ☉ Раздражение и гнев
Киэр бар! Киһини сүгүн утуппат буоллаҕа. Н. Неустроев
Ол киһи харандаас төбөтүнэн киһини үөрэхтэн матарар буолан баран, туох да куһаҕаны оҥорботох киһи курдук хантаарыҥныыр буоллаҕа! Амма Аччыгыйа
Уонна өссө оонньуох диэбитин, ол баҕайы итэҕэйиминэ: «Суох, окко оонньообоппун, харчыта уур», — дии-дии, ымсыырдан, хаартытын тыытырҕатар буоллаҕа! Амма Аччыгыйа; 5) кыһыйыыны-абаккарыыны. ☉ Досада с возмущением
«Туох босхо бэлэхтээх баҕайытай! Ону-маны барытын түөрэн айдаара иһэр буоллаҕа!» — диэн Мөрүөн иһигэр кыһыйа саныыр. Д. Таас
«Көр, биир эмэ үчүгэй тыыны сэрэххэ манна хаалларыллыбатах буоллаҕа», — диэн Егоров кыһыйбытын эппитэ. «ХС»
Түөкүттэр, ааспыт сэриигэ ситэ кэһэйбэтэх буоллахтара! Софр. Данилов; 6) долгуйан баҕарыыны, сананыыны. ☉ Эмоциональное желание, намерение совершить что-л. Оо, дьэ үчүгэйдик бэлэмнэнэн баран, ааҕыам да ааҕыам буоллаҕа! — дии санаата Артур. Амма Аччыгыйа
Аҕаа, көрүүй, атым сүүрүк, Адьас тыаллыы көтүүһүк! Аны сайын ыһыахха Аппын сүүрдүөм буоллаҕа! П. Тобуруокап; 7) ымманыйыыны-атаахтатыыны. ☉ Умиление и чрезмерное восхваление; 8) суланыыны, үҥсэргээһини (үксүн сатаатар диэн сыһыан т. кытта сэргэстэһэн). ☉ Сетование, жалоба (чаще всего сочетается с модальным словом сатаатар)
Сатаатар, түргэнник кум-хам тутан кэбиспэт буоллаҕа. И. Федосеев
Бачча сордонон-муҥнанан куорат курдук сиртэн, үрүҥнэри, бырааттары булаайамый диэн кэлбитим кэннэ, аны кыһыл үспүйүөнэ диир буоллахтара (марылаччы ытыыр). С. Ефремов
△ Бу суолта бэйэтэ диэн эбиискэни кытта туттуллан, ордук чуолкайданар, күүһүрэр. ☉ С частицей бэйэтэ оттенок сетования, жалобы более усиливается
Хаарыан тириини Самсон баҕайы былдьыах бэйэтэ буоллаҕа. Н. Заболоцкай
Сүүрбэ хонук тухары бу сыт-сымар ортотугар сылдьыах бэйэм буоллаҕа... Софр. Данилов
Олохтоох суорт сиэмэтэ суох буолан, мэлийиэх бэйэбит буоллаҕа. П. Егоров