анат. матка || маточный.

прил. мед.: внематочная беременность оҕо матка таһыгар үөскээһинэ.

1) брюхо, утроба; туолбат киэли ненасытное брюхо; 2) анат. матка; 3) разг. вместилище; киэҥ киэли большая ёмкость чего-л.

аат.
1. Синньигэс биил. ☉ Талия, поясница. Кургумум ыалдьар
2. Оҕо үөскүүр уоргана. ☉ Чрево, матка
Ийэм эрэйдээх Үс куҥун Ибили тэбинэн, Кургумун иһиттэн Куота көтөн таҕыстым. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Киһи иһин аллараа өттүн ойоҕос кытыылара. ☉ Нижняя боковая часть туловища спереди
Икки чараас кургумум аҕай …… Икки балык этим аҕай. П. Ойуунускай

аат. Сүөһү (ынах) ууһуур уорганын тас өттө. ☉ Внешний половой орган у самки крупного рогатого скота
Сүөһү ууһуур уонна төрүүр уорганыттан ордук маатка, орбоҥ, яичник араастык сүһүрэн ыалдьааччы. МСО ЫКТУО
Сүөһү саптарыыга баҕарыытынан тас бэлиэтэ быртаҕырыы диэн аатырар; ол половой өттүнэн ордук көҕүйүүтүттэн, орбоҥ итиэннэ киэли (матка) салыҥнаах бүрүөтэ үллүүтүттэн, кытарыытыттан биллэр. СИиТ

побуд. от сабырҕаа = 1) быстро и сильно ударять, шлёпать (напр. мокрой тряпкой); 2) энергично и быстро сосать (матку — о телятах и жеребятах).

аат.
1. Сүөһү төрүүрүгэр төрүөх иннинэ уонна кэннинэ кэлэр чалахайдыҥы хабах. ☉ Плодный пузырь (у животных)
Ынаҕын кэнниттэн туох эрэ хара кэҕэй бөлтөйөн тахсыбытын көрөн, ынаҕы төрөтө үөрүйэҕэ суох кыыс дьулайда уонна буккулунна даҕаны. М. Доҕордуурап. Ынах төрөөбүтүн кэннэ кэнэҕэскитэ уонна кэҕэйэ хаалан матката …… ыалдьар. Ыанньыксыт с.
2. Саҥа төрөөбүт ньирэй туйаҕын ис өттүнэн баар иһэхтиҥи үөскээһин. ☉ Плотное образование с внутренней стороны копыта у новорожденного теленка
Ньирэй сүүрбэ-отут мүнүүтэ кэнниттэн турбатаҕына, көмөлөһөн хаамтара үөрэтиллэр, атахтарын кэҕэйин хоҥута тутуллар. МСИ ССНьЫаУО
МНТ кэкэ ‘сок матки’, орд. гэхи ‘оболочка зародыша’

I
туохт. Ыалдьан баран, үтүөрэн чөлгөр түс (хол., ыалдьыбыт харах үтүөрбүтүн этэргэ). ☉ Полностью восстановиться после болезни (напр., о глазах)
Эрэйи эҥээрбитинэн тыырбыппыт да, торбос соммутун устубатахпыт, буор көһүйэбитин уларыппатахпыт, ньылбараҥ харахпыт өҥүрбэтэҕэ, этирик куҥмут туолбатаҕа. Суорун Омоллоон
II
аат.
1. Үүт ас (хол., кымыс) уһуннук турбут иһитин түгэҕэр, ис эркинигэр сыстыбыт хойуу көлбөх. ☉ Вязкий осадок, клейковина на стенках сосуда, в котором долго хранились молочные продукты (напр., кумыс)
Симиир өҥүрэ. ПЭК СЯЯ
2. Киһи, сүөһү ис уорганнарын салыҥнаах бүрүөтэ. ☉ Слизистая оболочка на стенках внутренних органов человека и животных
Оҕо түһэртэрии кэнниттэн ордук үгүстүк үөскүүр ыарыы – матка салахайдаах өҥүрэ тымныйар. ЮВА ДьГ
монг. өнгөр, кирг., телеут. өҥөр

(иҋэ, ҋ - носовое й) 1) мать || материнский; ийэ кылын тёща; кииринньэҥ (или сүтүөр ) ийэ мачеха; ийэ ууһа материнский род; 2) самка (имеющая детёнышей); оҕолордоох ийэ эһэ медведица с медвежатами; 3) мотня (невода) # ийэ буор а) основной слой земли; ийэ буоругар диэри хас = копать до появления плотной однородной массы земли; б) родная сторона; родное пепелище; Ийэ дойду Родина; ийэ көлөһүнэ (таҕыста ) он сильно вспотел, он исходит потом; ийэ кут фольк. мать-душа (один их трёх элементов души); ийэ кыыл уст. дух, душа шамана; ийэттэн төрүү сыгынньах в чём мать родила; ийэ уу самое глубокое место в озере; основная впадина;(орто ) аан ийэ дойду (срединная) изначальная матушка-земля (земля как обиталище людей); хортуоппуй ийэтэ картофель-матка.

аат.
1. Туох эмэ ис киэҥэ, ис киэбэ. ☉ Вместилище, внутреннее пространство
[Борохуот аал] Киэбэ биллибэт киэҥ Киэлитин иһигэр Кэмэ суох элбэх Киһини киллэриннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Саалар тыастарын халыҥ сис тыа бэйэтин киэлитигэр дьөлө эҕирийэн ылла. Эрилик Эристиин
Куртах киэлитин түгэҕэр аҕыйах дьэҥкир куртах аһыыта дьалкылдьыйар. АВТ ГСЭ
2. Туох эмэ киэҥ нэлэмэн иэнэ. ☉ Широкое пространство, просторы чего-л.
Киҥкиниир киэҥ халлаан кэтит киэлитэ кэҥээбитэ, киэркэйбитэ. Далан
Эйэ! Аан дойду кэтит киэлитигэр кэрэтик иһилиннин ити тыл. Эллэй
Истиэп киэҥ нэлэмэн киэлитин кыһыл көмүс сэлиэһинэй муоратыгар кубулутуохтара. БТТ
Тахсабын Туут хайыһарбын иилинэн Туундара киэҥ киэлитигэр, Саҥа суол тэлэн. «ХС»
3. Киһи иһэ. ☉ Живот человека, брюхо, чрево, утроба
Кини бэйэлээх, Киэлитин киэптээтэ, Киэбин кэбэлиттэ. А. Софронов
Дьэ, мин бэйэлээх, киэҥ киэлим бэркэ киэптэннэ, уҥуоҕум-сүһүөҕүм олус ыараата. Күннүк Уурастыырап
Киэли …… монголлар былыргы тылларыгар ис (живот) диэн эрэ өйдөбүллээх эбит. Багдарыын Сүлбэ
△ анат. Дьахтар уонна тыһы харамай ууһатар уоргана; оҕо үөскүүр миэстэтэ. ☉ Матка
Дьахтар барахсан баара …… Киһи киһи буолбут Киэҥ киэлитин иһигэр [эр киһи сиэмэтэ] Булдьугуруу тэптэ. П. Ойуунускай
Киэҥ киэлитин иһигэр …… оҕо мөҕүстэ. П. Ойуунускай
Прикладынан кырбаабыттара да, …… кини киэлитин иһинээҕи оҕону өлөрбөтөх эбит. В. Васильев
4. көсп. Туох эмэ эйгэтэ. ☉ Среда, пространство, сфера
Мин куоракка киирбитим …… устудьуон олоҕун киэлитигэр киирбитинэн барбытым. А. Бэрияк
Андрей Саввич …… саха ускуустубатын бүтүн аан дойду киэҥ киэлитигэр таһаарда. «ХС»
Олоххо Кынтаяров курдук киһи наада буолбута. Ким эрэ биһигини урукку чычырбас хааттан киэҥ киэлигэ таһаарыах тустаах этэ. «ХС». Тэҥн. эйгэ
♦ Киэҥ киэлилээх — моҕус, аһастаах киһи. ☉ Обжора, прорва.
бур. хээли