тай I диэн курдук
Мачайар дьоруо былаастаах хаамыынан тайытан иһэр. Саха нар. той. IV

дьүһ. туохт. Чугас-чугас үктэнэн, чэпчэкитик уонна түргэнник хаамп, сүүр. ☉ Ходить, бегать легко и быстро, часто перебирая ногами
Мачайар Баһылай оргууй аҕай сыбдыйан туран тойонноох диэки хааман дыбдыйан тиийбит. Саха фольк. Трынкин хаарга уйдаран хааман дыбдыйан кэллэ. С. Дадаскинов
«Бу ырыган кырса дыбдыйбыт», - диир аҕам. ИИА КК. Тэҥн. дыгый, сыбдый

даҕ., эргэр. Итирдэрдээх. ☉ Опьяняющий
Итириктээх арыгыта иирдэн, Иирээн-кутураан эркинниигин …… Кыһыылаах арыгыга ылларан, Кыбыстыылаах кыдьыкка кытараҕын! Өксөкүлээх Өлөксөй. Ол көйүү кымыс бэрт минньигэс уонна итириктээх буолар. Саха сэһ
1977. Дьахтар үрүҥ көмүс бодунуоһу олоччу туппут, үрүҥ көмүс үрүүмпэни олоччу уурбут, итириктээх испиириттэн толору куппут, Мачайар Баһылай утары хааман истэҕинэ, ыллыы тоһуйбут. Саха фольк.

туохт.
1.
көр сүл I 2 [Мачайар Баһылай] далыгар ойон тиийэн, алта аты тутан ылан, куйахаларыгар тиийэ сиэллэрин сүлүйэн ылар. Саха фольк. Куораттан ыҥырыллыбыт парикмахер кулууп кэннигэр, маҥан балаакка иһигэр, эр дьон баттахтарын сүлүйэр, оҕонньоттор бытыктарын бириэйдиир. Эрилик Эристиин
2. фольк. Уоскуй, уҕарый. ☉ Успокаиваться, смягчаться
Өмүрбүччэ-соһуйбучча ити алҕас саҥарбыппын. Дьэ, кыыһырыма-уордайыма. Сүрэҕиҥ сүлүйдүн, быарыҥ манньыйдын. Софр. Данилов

аат.
1. Дьон уонна кинилэр иитэр сүөһүлэрэ. ☉ Люди и их скот
Мачайар Баһылай көлөтүн-билэтин ылан, киһитин -сүөһүтүн оҥостон, атын миинэн баран …… ыллыыр. Саха фольк. Тахсан суоллаан көөртө, киһилиин-сүөһүлүүн Амма диэки барбыттар. Эрилик Эристиин
Бу сир ото-маһа, хамсыыра-харамайа, киһитэ-сүөһүтэ …… норуот айымньытыгар туойулунна. И. Данилов
2. кэпс. Дьон-сэргэ. ☉ Люди
Туох да тыас-уус иһиллибэт, киһи-сүөһү биллибэт. Н. Неустроев
Лоҥкуудаҕа бүгүн киһи-сүөһү бөҕө тоҕуоруйда. М. Доҕордуурап
Быйыл киһи-сүөһү бөҕө элбээтэ, техника сайдан эрэр. С. Ефремов

1. кэпс. атыы- һыт 2, 3 диэн курдук. Мачайар Баһылай Дьокуускай куоракка дьоһун торгуомсугунан сураҕырбыт. Саха нар. ыр. IV
   Бурсуй-кулаак, тойот-торгуомсук суох буолалларын туһугар — кыһыл гвардияҕа киирэммин, саа эмиэ туппутум. П. Ойуунускай
   Торгуомсук, баай, ойуун урдустара …… Уон албаһы була сатаабыттара. Эллэй
2. даҕ. суолт. Туох эмэ атыытынан дьарыгырар. ☉ Занимающийся торговлей, продажей чего-л.
   Торгуомсук дьон убайдарым, Туолката суоҕу кэпсиир эбиккит. Саха нар. ыр. III
   Торгуомсук дьону, …… көрүөхпүт, булуохпут суоҕа. П. Ойуунускай
   Торгуомсук дьахтар кинини …… элэккэйдик көрсүбүтэ. М. Горькай (тылб.)

бадьара дьоруо – 1) ат айанныырыгар икки хаҥас эбэтэр икки уҥа атахтарын наар ылан үктүүрэ. ☉ Иноходь (об аллюре лошади)
[Саллааттар] хара элэмэс аты бадьара дьоруонан түһэрэн иһэр салгын харааччы сиэбит сирэйдээх, бытыктаах киһини бары эндэппэккэ биллилэр. П. Филиппов
Маҥан табанан, маҥхаай табанан бадьара дьоруо уурдаран, баран иһэбин. Л. Попов; 2) поэт. киһини долгуппат үчүгэй айаннаах (хол., ат). ☉ Художественный эпитет, описывающий езду на иноходце
Мачайар Баһылай биэс мөһөөккө барбатах бадьара дьоруо атын миинэн алааһы хайа хаамтаран тахсар. Саха фольк. Бадьара дьоруо аттардаах Баҕарах-Хаҥалас оҕолоро, Бааралаахпын билэннэр, Барбат-кэлбэт буоллулар. Саха нар. ыр. II
Сиэллээх моонньохтоох Чороон айахха Бадьара дьоруо сылгы Батыччахтыыр арыылаах Саамы кымыһын Дьалкылдьыччы куттулар. П. Ядрихинскай

аат., эргэр., итэҕ.
1. Тугу эмэ оҥорорго көҥүллээһин, бэйэ үтүө санаатын, баҕатын биллэрии. ☉ Благословение
Мачайар Баһылай тэринэн баран, аччыгый баһаар таҥаратын дьиэтин таһыгар биир биэдэрэ тыыннаах испиири иһэрдэн туран, эдэр дьонтон былаҕастабыанньа, кырдьаҕас дьонтон алгыс ылан аттанан айаннаабыт. Саха фольк. Мин Гришаҕа ийэлии былаҕастабыанньабын ыытабын, эйиэхэ төһө бэркэ сулууспалыыр? А. Пушкин (тылб.)
2. Кими эмэ, таҥара дьиэтин эбэрээтин толорон, сибэтии гыныы, тугу эмэ оҥорорун көҥүллээһин. ☉ Освящение чего-л., благословение кого-л. (по церковным обрядам)
Дьэкиим (тоҥхолдьуйа-тоҥхолдьуйа баран, аҕабыыттан былаҕастабыанньа ылар). Дорообо, баачыка, дорообо. А. Софронов
Таҥара сырдык тыыны сахаларга тарҕатарга кыһанара сибэтиэй санаа! Онон эн баҕаҕын толорон, таҥараҕа эмиэ биир храмы тутаргар былаҕастабыанньа биэрэбин! Н. Якутскай

I
дьүһ. туохт. Иннин диэки үтэ сылдьар кэтит түөстээх буол. ☉ Бросаться в глаза своей выпяченной широкой грудью
«Бастааҕынан» ааҕыллыбыт Матайбыттар бараннылар, «Үтүө лэринэн» сураҕырбыт Өһөгөйдөөхтөр өртөннүлэр. Саха фольк. Арай Матайар Ма ап па м у н н у н т ы а һ а «с с … с ы ллаа» диэн сыыбыргыыр эрэ. П. Ойуунускай
ср. монг. матах ‘сгибать, выгибать, делать изогнутым, гнуть’, бур. мата ‘гнуть’, монг. матийх ‘изгибаться, гнуться дугой’
II
даҕ. Баайы, үбү-аһы мээнэ, туһата суохха ыһар-тоҕор, ыскай (киһи туһунан). ☉ Расточительный
Харчыга дьэ матай киһи.  Мачайар сүрдээх матай киһи буолбут, аҕыс тыһыын ча харчыга иэһирбит. Саха нар. той. Тугун кистиэмий, аҕам бокуонньук матай соҕус этэ. «ХС»
Борокуоппай матай киһи буолбатах этэ эрээри, дохуот, харчы ыллаҕына, улахан аҥаарын дьоҥҥо ыһан кээһэр үгэстээҕэ. ССХУо

аат. Күүс-күдэх мөлтөөһүнэ, сылайыы. ☉ Усталость, утомление
Дьулуурдаах ыарахан үлэ сылаата таайан, халыҥ от сабыылаах, тэстибэт отуу иһигэр кыһалҕата суох, сылаастык утуйан хаалаллар. Күннүк Уурастыырап
Мин суунан этим-сииним чэбдигирбит, сылаам ааспыт, саҥабар түспүт курдук этим. Далан
Харахтарын анныгар санаа-оноо, сылаа бэлиэтэ буолбут күөх күлүктэр түспүттэр. Н. Лугинов
◊ Сылаата таҕыста — тото-хана аһаан, дуоһуйа утуйан, сынньанан сылайбыта ааста. ☉ У него прошла усталость (напр., от плотной еды, крепкого сна и отдыха)
Мачайар Баһылайга дьахтар бэйэтинэн, сымнаҕас гына, сылаата таҕыстын диэн, уҥа ороҥҥо орон оҥорон биэрдэ. Саха фольк. Эдэр дьон аһыы түстүлэр да, сылаалара таҕыста, тиҥ курдук буола түстүлэр. Н. Якутскай
Күнү быһа утуйбуппун да, сылаам адьас тахсыбатаҕын сөҕө санаабытым. С. Федотов. Сылааҕын таһаар кэпс. — сылайбыккын аһар (хол., үүттээх хойуу чэйи эбэтэр арыгы иһэн). ☉ Разогнать усталость (напр., выпив чаю с молоком или немного вина)
«Хайыыбыт, сылаабытын таһаара таарыйа, чэйдээн барыахха дуу?» — Фёдоров дьонун диэки хайыста. М. Доҕордуурап
ср. алт. чыла ‘утомление, усталость; дрёма, дремота’