лёгкий туман; марево, мгла; үрүҥ күдэн белая мгла; аан күдэн тымныы сильный мороз с туманом.

1) чад, дым; дымная мгла; 2) перен. разг. юрта; избушка.

аат. Тумарык, хараҥа тумарык. ☉ Мгла
Куоппас көттө, куонньах тэмтэйдэ. ПЭК СЯЯ

туохт. Тугу эмэ чуолкайдык кыайан быһаарыма, мунаахсый. ☉ Быть в нерешительности, сомневаться, раздумывать, колебаться
Ол диэки барыахпын мунаардым.  Оҕонньор мунаарбыт быһыынан бытыгын имэринэ олорбохтоото. Амма Аччыгыйа
Туохтан саҕалыаҕын кини мунаарар этэ. В. Яковлев
ср. каракалп. мунаар ‘мгла (завеса тумана, пыли)’, башк. монар ‘мгла, пелена’, кирг. мунар ‘марить, покрываться мутноватой белёсостью’

аат. Буруо, буруо-тараа, быыл. ☉ Дым, пыль, мгла
Улуу ойуун туойбут тойуга тохтообот туман күдүө буолбут. ПЭК СЯЯ
◊ Сай күдүө — киэҥ уонна тымныы (тула өттүттэн аһаҕас, үргүйэр — дьиэ туһунан). ☉ Просторный и холодный (о доме, который продувается со всех сторон)
Сай күдүө сайылыктаах. ПЭК СЯЯ
Эн бэйэлээх Сайдам киэҥ эйгэлээх Сай күдүө баҕарахтаргар …… Босхо бастаах Бороҥ урааҥхай Чугаһыа баара дуо? Күннүк Уурастыырап

мунаа маҥан — олус ыраас, сырдык, маҥан дьүһүннээх. ☉ Совершенно белый, чистый, светлый
Икки ба лаҕан аннынан Талба өрүс мунаа маҥан мууһунан бүрүллэн сытар. Амма Аччыгыйа
Аралдьыйаары, киэҥ хочону эргиччи көрүтэлээтэ. Барыта мунаа маҥан хаар. Н. Габышев
Мунаа маҥан хаар тан түүҥҥү хараҥаны туора тарыйан, кутаа уот чугаһыы түстэ. «ХС»
ср. каракалп. мунаар ‘мгла (завеса тумана, пыли)’

туохт.
1. Хараҥаран, күлүгүрэн көһүн, хараҥар. ☉ Темнеть, сгущаться
Күн уота кыыһан, тула ыһырыктыйар, күлүгүрэр. Л. Габышев
Ытыс таһынар хараҥаҕа хараххын аспытыҥ да, симпитиҥ да син биир — туох да көстүбэт ыһырыктыйбыт дойдута. Е. Неймохов
Дэриэбинэ умайбыт тобоҕо кэннибэр хара буруонан ыһырыктыйан хаалбыта. СҮК
2. Хараҥатыҥы кытархай, кыаһаан дьүһүннэн (киһини этэргэ). ☉ Краснеть, багроветь (о человеке)
Кини үрдүк уҥуохтаах, кэлии курдук халыҥ, ыһырыктыйбыт киһи. Н. Павлов
Баһылайап кинээс саала ортотугар саһыл истээх сонун бүрүнэн, ыһырыктыйан олорор. ЕА НТ
Холкуос бэрэссэдээтэлэ Гавриил Иванович ыһырыктыйан суостаах көрүҥнээх. «Чолбон»
ср. др.-тюрк. ыш, ис ‘сажа, копоть; дым, туман, мгла’

I
аат.
1. Аһыы сыттаах хойуу буруо; буруоттан салгын күдэннирэн, тула хараҥаран көстөрө. ☉ Густой едкий дым, чад; дымная мгла, марево
Күн кыпкыһыл буолуор диэри ыыс түһэр. В. Протодьяконов
Таатта уҥуоргу сис тыа көстүбэт буолан хаалар, тула буруо, эргиччи ыыс. Бэс Дьарааһын
Дууп мастаах тыа умайбыта, дэриэбинэ тулата бүтүннүү ыыс, туман. А. Данилов
2. Тириини таҥастыырга анаан ыһаарар хойуу буруо; тириини буруоҕа ыһаарыы. ☉ Сильный дым, чад для окуривания кожи; пропитывание кожи дымом, окуривание
Тириини имитии кэмигэр ыыстааһын киэҥник туһаныллара, онно анаан ыыс дьиэтин туталлара. «Чолбон»
Ньиэрпэ тириититтэн быаны тэлэллэр, сорҕотун ыыска тутан, уллуҥ гыналлар. УАЯ А. Бу таҥас ыыһа үчүгэй эбит, кыра аайы илийиэ суох. СТБКТ
△ Эт, балык аһы ыһаарар буруо. ☉ Сильный дым, чад для копчения мясо- и рыбопродуктов
Горуох миинин ыыска тутуллубут убаһа биитэр сибиинньэ түөһүн кытта буһарыахха сөп. Дьиэ к.
◊ Ыыс маҥан — саһарымтыйан көстөр, саһархайдыҥы маҥан. ☉ Желтоватобелый
Оҕонньор ыыс маҥан баттахтаах төбөтө бүөбэйдиир үүнээйилэриттэн арахпакка лэкээриҥниир. П. Аввакумов
Ыыс туман көр туман. Оһох буруота ыыс туман буолан, сэлиэнньэ дьиэлэрин саба үллүйэн кэбиһэр. Н. Якутскай
Халлаан дьүүлэ-дьаабыта биллибэт, бүтүннүү өрт буруотун курдук, ыыс туман. Суорун Омоллоон
Хойуу ыыс туманынан бүрүллүбүт Кэлиэнэ хочотун киэҥ киэлитин иһигэр ыраах соҕус …… сыарҕа тыаһа иһиллэр. Эрилик Эристиин. Ыыс хара — болоорхойдуҥу хара. ☉ Серовато-чёрный
Ыыс хара буруолаах пуойастар Ыарахан ындыылаах бараллар. Т. Сметанин
Эмискэ мыраан үрдүнэн ыыс хара буруо көһүннэ. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. ыш, ис ‘дым; копоть, сажа; мгла’
II
аат. Куһаҕан, быдьар тылынан үөҕүү. ☉ Грубая ругань, брань, оскорбление кого-л. неприличными словами
Бу курдук ыыска олоруох кэриэтин, арахсыбыт, атах балай барбыт ордук ини. Амма Аччыгыйа
Ыраас нарын уос хайдах Ыыһынан ыһыахтаныай? С. Руфов
◊ Ыыс аат — хос аат диэн курдук (көр аат I)
Наара Суох диэн бастаан ыыс аат курдук иҥэрэ сатаабыттарын, бар дьоно таптал аакка кубулута охсубуттар. «Кыым»

1. аат. Сайын уһун куйаас кэмигэр саҕах, халлаан буруолаах курдук буолан тунаарыйан көстүүтэ эбэтэр кыһыҥҥы улахан тымныыга туманнырыыта; буор-сыыс, буруо о. д. а. хойуутук көтүүтэ. ☉ Марево во время длительного летнего зноя или туман из-за сильных морозов зимой; густой дым, пыль и т. д. Орто дойду дуолана Сулана-кэлэнэ Суудайа олордоҕуна …… Күлүк көстүбэт Күдэнэ оргуйда. П. Ойуунускай
   Инники кирбии хара күдэнэ арыый дьэҥкэрдэ. Т. Сметанин
   Эдьиийдэриэм, кэрэ кыыс Кими көһүтэрий? Суолга күдэн көтөрүн Тоҕо кэтэһэрий? С. Данилов
2. даҕ. суолт.
3. Буруоҕа маарынныыр, буруотуҥу (салгын күдэннэнэн, былыт, буор көппүтэ буруоҕа маарыннаан көстүүтэ о. д. а.). ☉ Похожий на дым, как дым (о воздухе, облаках, пыли и т. п.)
   [Этиҥ] Күдэн былыт үктэллээх, Итир былыт илдьиттээх, Дугуй былыт олбохтоох. Өксөкүлээх Өлөксөй. [Тыраахтар] Көхсүн иһиттэн Көҕөччү хара Күдэн буруонан Күллүргэччи тыынар. Саха фольк.
4. Улахан, модун (кыах, күүс-уох). ☉ Мощный, сильный
   Оок-сиэ дуо, оҕолоор! Күтүр дьаалы [арыгы] Күдэн күүһүн, Орулуур уоҕун, Мэнилийэр бэрдин эбитин! Өксөкүлээх Өлөксөй
   [Ыччатым] Туспа дойду Торҕон дуулаҕалара Күөнтүүр күннэригэр …… - Уоттаах харахтарын умсары көрдөрөөр, Күдэн күүстэрин Көтүрүтэ охсоор. С. Зверев
   ♦ Күдэҥҥэ көт — күдэҥҥэ көппүт диэн курдук (көр көт I)
   Ардыгар ити курдук киһиттэн сылтаҕа суох тыалар умайаннар, айылҕа мөлүйүөнүнэн баайа күл-көмөр буолар, күдэҥҥэ көтөр. Амма Аччыгыйа
   Төрөөбүт норуотум! Күн сирэ көрүөҕэ: Күөрэйбит көлдьүн күүс Күдэҥҥэ көтүөҕэ. Эллэй
   ◊ Күдэн куйаас — улахан куйаас, өҥүрүк куйаас. ☉ Сильный зной, нестерпимая жара. Эгэй, чэ дуу! Саҥа дьыл салалынна, Үтүө дьыл өҥөйдө, Унаар куйаас оонньоото, Күдэн куйаас көрүлээтэ. Саха фольк. Күдэн туман — хойуу туман. ☉ Густой клубящийся туман
   Күдэн туман Күүскэ көттө, Күлэр күммүт Көмүлүннэ. Күннүк Уурастыырап
   Кыараҕас муус түннүктэр ононманан күдэн туманынан үрэ тураллар. Күндэ. Күдэн үп (баай) — барамматхороммот үп (баай), халыҥ баай. ☉ Неиссякаемое, чрезмерное богатство
   Күдэн үппүн күр баайбын Көмүспүттэн-сэгэрбиттэн Харысыһар буоллахпына, Хайдах ама табыллыай? Күннүк Уурастыырап
   ср. монг., бур. күдэр, хүдэр ‘сильный, крепкий’, монг. күдэн ‘пыль, мгла’

I
даҕ. Туох да сырдык көстүбэт, бүтэй хараҥа. ☉ Совершенно тёмный, беспросветный, непроглядный (о тьме, ночи). Түҥ хараҥа. Түҥ түүн
□ Сотору түҥ хараҥа буолла. Амма Аччыгыйа
Түҥ түүн илин эҥээртэн хотой кыыл курдук сабырыйа күөнтүү көтөн кэллэ. Суорун Омоллоон
Түлүк бараан түүн ийэ Түҥ хара сабыытын Аргыый аҕай түүрэн Арҕаа саҕахха түһэрдэ. С. Васильев
△ Хойуу буолан күн аанньа көрбөт, хараҥа (тыаны этэргэ). ☉ Тёмный, дремучий (о лесе)
Түҥ хара тыаны бүрүммүт Амма улаҕатыттан бөрөлөр улуһан онолуһар саҥаларын дуораана иһиллитэлээн ылар. Р. Кулаковскай
Түҥ тыа, суолбут айан суолугар киирэр чинчитэ ырааттахпыт аайы мэлийэн истэ, өссө уҥа диэки иэҕиллэн түҥ ойуур диэки түһэ турда. «ХС»
♦ Түҥ бараан түүн — хабыс-хараҥа түүн. ☉ Глухая ночь
Түбэ тыаҕа түҥ бараан Түүммүт түһэн налыйда. Көмүс кыымын ыһыахтаан, Кутаа үөһэ умайда. М. Ефимов. Түҥ бүтэй — сайдыыта суох, түҥкэтэх (киһи); олус хаалыылаах, хараҥа (олох). ☉ Отсталый, забитый (о человеке); тёмный, неразвитый (о жизни)
Кыыча бу түҥ бүтэй хараҥа олоҕор сатаатар биир үтүө дьыаланы оҥоруо этэ. Софр. Данилов
Кырдьан хаалбыт кулуба, тугу да билбэт түҥ бүтэй күтүр туох үчүгэйдээх буолуой? А. Сыромятникова
Биир үйэ чиэппэрин иһигэр Мин Сахам сирин түҥ бүтэй түгэҕэр Хайдахтык олохпут сайынна?! Дьуон Дьаҥылы. Түҥ хааһах <киһи> кэпс. — аһара кэнэн, түҥкэтэх киһи. ☉ Невежественный, тёмный, отсталый человек
Биһиги курдук түҥ хааһах буолуохтара дуо — бу билбиттэрэ-көрбүттэрэ эчи элбэҕин. С. Федотов
«Тугу да сатаабат түҥ хааһах киһи ханна даҕаны ыт курдук көрүллээччи», — диэн тойон кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
◊ Түҥ былыргы (былыр) кэпс. — төрүт былыргы (былыр), үйэлэр улаҕаларынааҕы. ☉ Относящийся к глубокой древности, незапамятным временам
Ичээн этим-сииним били Түҥ былыргы үйэлэр түгэхтэриттэн Иҥэн кэлбит итэҕэли Өйбөр соҥнуур дуо, тириэрэн? В. Миронов
Суруналыыс үлэтэ аан дойду бэйэтин курдук түҥ былыргы. «Кыым»
Бу кыыл түҥ былыр өлбүт. П. Ламутскай (тылб.)
ср. др.-тюрк. түм ‘густой’, туркм. гүм ‘мгла; мрак, тьма, темнота’
II
тыаһы үт. т. Саа эстэр тыаһа. ☉ Подражание звуку выстрела
Шагуров эписиэргэ «түҥ!» диэн хаһыытаата. Т. Сметанин
Дьэ, кырдьык, «түҥ!» дэспэккэ улааппыт уол оҕо суох буолуо дии саныыбын. П. Аввакумов
ср. кирг. дүҥ ‘сильный, глухой, отрывистый звук’