м. 1. (миг, мгновение) түгэн; 2. (этап) түгэн, кэм; текущий момент билиҥҥи кэм; 3. (обстоятельство) түгэн, өрүт; важный момент в работе үлэҕэ улахан суолталаах түгэн; # в один момент керүөх түгэнэ, көрүөх бэтэрээ өттүнэ; в любой момент хайа баҕарар кэмҥэ.

удобный случай, подходящее время; маны түгэн түбэстэҕинэ санатыам при удобном случае я это ему напомню # көрүөх түгэнэ в один миг; кыл түгэни-нэн очень быстро; этиэх түгэнэ в одно мгновение (букв. за время, нужное для выговаривания слова).

аат. Бириэмэ олус кылгас кэрчигэ (киһи хараҕын чыпчылыйан ылыан икки ардыгар курдук холобурдаах). ☉ Мгновение, миг. Бөрө аһары соһуйан чыпчылҕан ыккардыгар таалан ылбытыгар Кустук кини хабарҕатыгар түспүтэ. Н. Лугинов. Чэ, доҕоччуок! Арахсарбыт субу аҕыйах чыпчылҕан хаалла… Д. Апросимов
Биир чыпчылҕан түгэнэ: Левчунец утарсааччытын булгу сөрөөн түһэрэн, болевой приёмҥа киллэрэ охсор. «Кыым»
◊ Чыпчылҕан түгэнэ — көрүөх (чыпчылыйыах) түгэнэ диэн курдук (көр түгэн II)
Көр, биир чыпчылҕан түгэнэ бүтүн олоххун быһаарар эбит. Айысхаана
Мин өлүөм, Мин төннүөм Айбыт айылҕам киэҥигэр, Ийэ буорум иһигэр… Тохтуо суоҕа онтон Чыпчылҕан да түгэнэ Олох устар күрүлгэнэ. ДМЕ ИТ
Ыт, чыпчылҕан түгэнэ балыгы киһи илиититтэн ньылбы тардан ылар да, кытыл диэки ыппыт охтуу быыраттар. В. Санги (тылб.)

көрүөх билэ дьон көр күрүөх
Көрүөх билэ дьоммор Күндү көҥүл олоҕу Күөйэ көтөн ылан Көтөллөнөн көстүөҥ. Саха фольк. Күн ыраахтааҕыбыт Күчүмэҕэй сокуона Көрүөх билэ дьоҥҥо Күһэлтэлээх буолсу Диэбитиҥ иннигэр …… Буруйдааҕынан ааттаан Боручуотам кэлбитиҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эн билэр-билбэт көрүөх билэ дьонноруҥ, эн үрдүк ааккар сүгүрүйээччилэр, эн сырдык кэриэскин ытыктааччылар. С. Васильев
Көрүөх бэтэрээ өттүгэр көр <көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар). Күөл ортотугар уонна түөрт өттүгэр ойбоннору көрүөх бэтэрээ өттүгэр тэспиттэр. Далан
«Дружба» эрбиинэн эмэхсийбит хатыҥнары көрүөх бэтэрээ өттүгэр охтороллоро. И. Федосеев. Көрүөх талата түөлбэ. — бэрт түргэнник. ☉ В один миг, в мгновение ока
Уолаттар обургулар барытын көрүөх талата быһааран кэбистилэр. Э. Соколов
Тиэхээннээх Алыампый саҥата суох Сиэгэн [киһи аата] мотуордаах оҥочото бэлэм турарын төлө тардан, көрүөх талата уҥуоргуну буллулар. Э. Соколов. Көрүөх түгэнэ — бэрт түргэнник; сонно тута, уталыппакка. ☉ Очень быстро; без промедления, сразу же
Ону көрүөх түгэнэ, тоһуйан турбут курдук, төттөрү кутаа ортотугар астылар. «ХС»

туохт. Кэмиттэн кэмигэр хараххын бэрт түргэнник симэн ыл (эт-хаан ирдэбилинэн). ☉ Непроизвольно опускать и поднимать веки, моргать, мигать
Сөдүөччүйэ, аан тыаһын истэн, күн сырдыгын көрбөт буолбут хараҕынан, чыпчылыйа-чыпчылыйа, олоотуур: — Хайа, бу хайаҕыт киирдэ? Н. Якутскай
Мин уйан дууһалаах, били ырыаҕа ылланардыы чараас чарааһынан чыпчылыйбыт, минньигэс минньигэһинэн мичилийбит …… кыыһы талыам этэ. Далан
Дьиэлээхтэр соһуйан хаалан тыыммакка да, чыпчылыйбакка да Күһэҥэй оҕонньору тобулу көрбүттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ <Көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар) көр бэтэрээ
Көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр, истэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр кэлэ оҕуста. Ньургун Боотур
Кини, чыпчылыйыах икки ардыгар таҥна охсоот, таһырдьа сып гынна. С. Никифоров
Бу охсуһуу барыта чыпчылыйыах икки ардыгар буолла. СҮК. Чыпчылыйыах иннинэ — олус кылгас кэмҥэ, хараххын симэн баран арыйыаҥ икки ардыгар. ☉ В мгновение ока, в один миг. Оҕом чыпчылыйыах иннинэ аҕала оҕуста
□ «Чыпчылыйыах иннинэ» — биирдэ чыпчылыйан ыларга сөптөөх олус кылгас бириэмэ. ПАИ СМС
Көрүөх (чыпчылыйыах) түгэнэ көр түгэн II. Тустуук утарсааччытын чыпчылыйыах түгэнигэр тиэрэ хатыйан түһэрдэ. И. Семёнов
Хаартыһыттар уолуйан чыпчылыйыах түгэнэ саҥата суох олорбуттара. И. Гоголев
Чыпчылыйыах түгэнэ буккулла түһэн баран, кырдьаҕастарбыт строй иннигэр тахсан турдулар. И. Павлов
ср. бур. сабшаха, сабшалха ‘мигать’, кирг. жыбыҥда ‘быстро мигать, подмигивать’

втягивать в себя; салгыны эҕирий = вдохнуть воздух; ууну эҕирий = втянуть воду (нечаянно) # этэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр мгновенно моментально, в мгновение ока.

мигать, моргать; хараххын чыпчылый= мигать глазами; көрөн баран чыпчылыйыма= уставиться не моргая; киниэхэ чыпчылыйан кэбистэ он ему мигнул (подавая знак) # чыпчылыйыах иннинэ в мгновение ока.

1. мүнүүтэ; десять минут первого уон иккини уон мүнүүтэ ааста; без пяти минут три үс буолуо биэс мүнүүтэ баар; 2. (мгновение) начаас; зайти на минуту начаас киирэ сырыт; 3. геогр. мүнүүтэ (кыраадыс). # с минуты на минуту бэрт соторунан; одну минуту! тохтуу түс!

дьүһ. туохт.
1. Эмискэ хараххар көстөн ыл. ☉ Промелькнуть перед глазами, показаться на мгновение
Уола, соһуйбут курдук, уот сырдыгыттан хараҥаҕа элэкис гынан хаалла. Амма Аччыгыйа
Эмискэ, бааһына биир муннугар Элэкис гынна маҕан былаат. С. Васильев
Титиик кэннинээҕи ойуурга киһи көхсө элэкис гынан хаалла. М. Доҕордуурап
2. көсп. Эмискэ өйгөр охсуллан аас (хол., санаа туһунан). ☉ Появиться на мгновение, промелькнуть (напр., о мысли)
Наһаар соһуйда. Сирэйэ кубарыс гына түстэ. «Уолум» диэн санаа элэкис гынан ааста. Суорун Омоллоон
«Таптардым», — диир санаа элэкис гынар. С. Васильев
Эмискэ сирэ хараҥарар, «ханна бардым» диэх санаа элэкис гынар. У. Нуолур
3. көсп. Биллибэккэ, түргэнник аас (бириэмэ туһунан). ☉ Пролететь незаметно, быстро (о времени)
Өссө хас да хонук элэкис гынна. Н. Габышев

туохт. Эмискэ сырдыы түһэн баран сүт (күлүмнүүр уот, кыым туһунан). ☉ Вспыхнуть на мгновение, мигнуть, сверкнуть, блеснуть (о свете, искре)
Оһох үөлэһиттэн кыымнар дьирим гыналлар.  Олох устуутугар биирдии киһи олоҕо, үүт-үкчү долгун курдук, биирдэ эрэ көстөн дьирим гынан ааһар. П. Ойуунускай