скверный, мерзкий, отвратительный; быдьар тыллар скверные слова; быдьар тыллаах сквернослов; быдьар тылларынан этистилэр они наговорили друг другу много гадостей.

1) дикий; дьиикэй кыыллар дикие звери; дьиикэй племялар дикие племена; 2) перен. мерзкий, гнусный; дьиикэй быһыы гнусная выходка.

1) уст. нечистый, скверный; 2) бран. дрянной, паршивый; хара дьайдаах дрянной, паршивый, мерзкий; дьэ хара дьайдаах сүөһү ! ну и дрянная скотина!

прил. 1. (мерзкий, гадкий) быдьар, сидьиҥ, наһаа куһаҕан; скверный залах наһаа куһаҕан сыт; 2. разг. (плохой, дурной) куһаҕан, нэҥэй; скверная дорога нэҥэй суол.

1. 1) гадкий, мерзкий; сидьиҥ үөн мерзкая тварь; 2) дошедший до крайней степени падения (очень грязный, неряшливый и т. п.); 2. мерзость, скверна.

1. даҕ. Киһи сиргэниэн курдук куһаҕан, сидьиҥ. ☉ Скверный, мерзкий, отвратительный
   Бостуой Быдьар тылы былаабыт, Ыстырыыс тылы ыллаабыт, Куһаҕан тылы холбообут диэн, Сиргэнэн кэлэйиэххит. А. Софронов
   «Быдьар да кэмэлдьилээх киһигин, Борис, эн!» — Сергей тахсан иһэн силлээбитэ. В. Яковлев
   [Фашистскай Германия] Хара дьайдаах харса-хаан, Быдьар быһыы, бардам майгы Иитиллибит сирэ бу баар, — Кыыл арҕаҕа, кыраммыт дойду. Л. Попов
2. аат суолт. Сидьиҥ быһыы, үөхсүү тылынан саҥарыы, үөхсүү. ☉ Мерзость, скверность; сквернословие
   Бу маннык сидьиҥнии, фашистыы Кытыастар хаанынан сууммуту, Кытарар уотунан тыыммыты Дьуккуччу харахтыы илигим, Дьулайдым, быдьартан сиргэнним. С. Васильев
   Хара сааныыны, үөхсүү тыл быдьарын Маҥнай бу алааска иһиттилэр. Таллан Бүрэ
   Саҥаһым бу саҥата хатанын, бу тыла быдьарын. Г. Колесов
   ◊ Быдьар балык — бэйэтэ, чылбыгыр эрээри саллаҕар бастаах, хатыылаах тириилээх, лапчааннарын хатыылара туора сырдык-хара дьураалардаах өрүс балыга. ☉ Широколобка (рыба)
   Бэл билигин ким да балыгынан аахпат балыктарын, кыра диэн ааттанааччыны: ынайбыт истээх ырыган лаханы (быдьар балыгы) итиэннэ муора хаахынайын кытта туттараллара. В. Санги (тылб.). Тэҥн. лаха, лааха, лаха балык.

1. даҕ.
2. Чэбэрэ суох, кирдээхтик туттар. ☉ Неряшливый, неопрятный, нечистоплотный
   Хотон иһиттэн чанчарык баҕайы эмээхсин дьахтар ойон тахсыбыт. Саха фольк. Дьону сымыйанан балыйар, куруубай, чанчарык дьахтар, дьиҥинэн, дьахтар буолбатах. И. Гоголев
   [Пономарёв] урут сүрэҕэлдьэс, уоруйах, наһаа чанчарык этэ. Н. Заболоцкай
   △ Ырааһа суох, кирдээх. ☉ Неопрятный, неаккуратный, грязный
   Бөһүөлэктэр бэрт чанчарык көрүҥнээхтэр. Софр. Данилов
   Чанчарык остолобуойдарга Сахсырга үөрэ сирилии көтөр. Р. Баҕатаайыскай
   Дайыыкка оһох тутуутун сүрдээх чанчарык үлэ курдук саныыр. В. Титов
3. Сидьиҥ, куһаҕан, сиэргэ баппат (хол., тыл). ☉ Мерзкий, гнусный, скверный (напр., о слове)
   Киһи буурҕаны саамай чанчарык тылынан үөхтэр-үөхпүт. С. Дадаскинов
   Кини ол курдук чанчарык сигилилээх, суобас хаар диэн мэлийбит, билии-көрүү өттүнэн быстар татым. «Сахаада»
4. аат суолт. Кирдээхтик туттар, чэбэрэ суох, ньирээхи киһи. ☉ Неряха, грязнуля, замарашка
   Орой-төбөт мэниктэр, Чанчарыктар, мэлдьэхтэр …… Муҥхаал бары ыҥырыллар Муҥхааллар мунньахтарыгар. С. Данилов
   Марбаала диэн соҕотох эмээхсин бүтүн бөһүөлэккэ чанчарыгынан аатырар. Л. Попов
   ср. тув. чылчырык ‘слякоть, скользкая грязь.’

1. даҕ.
2. кэпс. Киһи сиргэниэн курдук куһаҕан, быдьар, быртах. ☉ Гадкий, мерзкий, вызывающий отвращение. Сидьиҥ кыыл. Сидьиҥ өлүү
   □ Сир сидьиҥ үөнэ Чэҥэрикээн кутуйах [чабычах] Сиксигин сиритэ кэбийдэ
   Саха фольк. [Андаҕарбын булгуттахпына] Хотугу өлүү буолан, Хол-буут арахсыым; Сидьиҥ өлүү буолан Симэлийэ ууллуум. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тобугун үрдүнэн Торбос сыалыйалаах …… Сидьиҥ дьүһүннээх Симэхсин эмээхсин Үөһүн таттаран, Үөгүтэ иһилиннэ. П. Ойуунускай
   Сибиинньэ туохха да туолбат, наһаа моҕус, наһаа иҥсэлээх, оботтоох, көрөргө-харайарга олус түбүктээх, сидьиҥ, киһи күүһүн-күдэҕин эһэр кыыл. В. Протодьяконов
   △ Кирдээх, чанчарык (хол., үлэ туһунан). ☉ Связанный с грязью, нечистотой, грязный (напр., о работе)
   Нарколог-быраас үлэтэ ыарахан, ол эрээри дьоҥҥо чахчы биллэр-көстөр туһалаах. Ол эрэ толуйар Вера Сергеевна санаатыгар кини түбүктээх, ыарахан, быыһыгар сидьиҥ да үлэтин. Далан
3. Киһи кэлэйиэн курдук түктэри, сиэрэ суох куһаҕан. ☉ Вызывающий отвращение своей неприличностью, порочностью, аморальностью, омерзительный, мерзкий. Сидьиҥ сигили. Сидьиҥ быһыы. Сидьиҥ тыл
   □ Арҕаа Европаны уу курдук кэспит өстөөх сэриитэ томороон күүстээҕин, сидьиҥ сигилилээҕин саха норуота билэр этэ. Амма Аччыгыйа
   Сидьиҥ быһыыны, сымыйаны өсөһөн, куттаан кыайбаккын. Харса суох охсуһан эрэ кыайыахха сөп. Софр. Данилов
   Киһи биир сидьиҥ өрүттээх буолла да, атына көмүс да дуйдааҕын иһин, син биир сидьиҥ киһи. Н. Лугинов
4. аат суолт.
5. Туох эмэ киһи сиргэнэрэ, кэлэйэрэ, куһаҕана, түктэритэ. ☉ Что-л. гадкое, мерзкое, омерзительное, вызывающее отвращение, гадость, мерзость
   Сирэйбин-харахпын киртитэн, Сидьиҥин ыраастатар Симэхсин оҥостуох буолла. П. Ойуунускай
   [Тыаһааны:] Өлбүт дьон уҥуохтарын үөһэ Үүс тэллэҕи тэлгээн утуйуохтааҕар Хардаҥ окко сир сидьиҥиниин Хоонньоһон утуйбут ордук. И. Гоголев
   Үүнэн иһэр үтүө үйэ бэртэри төрөтөр, хаалан сүтэн эрэр үйэ үөһэ ахтыллыбыт курдук, сидьиҥи, чиччиги үөскэтэр. Н. Заболоцкай
   Бэҕэһээ киэһээҥҥи кэпсэтииттэн Кууһума, бадаҕа, олус кэлэйбитэ. Туох эрэ сидьиҥтэн, куһаҕантан куотан эрэрдии сирэйин мырдыс гыннараат, тэйэ хаампыта. С. Федотов
6. үөхс. Киһини олус куһаҕан быһыылаах-майгылаах, туох да кэрээнэ суох диэн үөхсэн этии. ☉ Гад, подлец, мерзавец
   «Ыйаа! Сидьиҥ!» — диэн хоруйдаабыта Оксана. Суорун Омоллоон
   Ылдьаа субу тиийэн ол сидьиҥ сиһин үөһүн тардыах курдук омуннуран барда. Н. Заболоцкай
   [Сүөкүлэ:] Кииригиэм, …… ханнык хара сидьиҥнэр бу дьүһүҥҥүн дьүһүлээтилэр. С. Ефремов
   «Сидьиҥ, саата суох!» — диэбитэ киниэхэ [Наташа]. Л. Толстой (тылб.)
   ср. др.-тюрк. сидиҥ, кирг. жижиҥ ‘недержание мочи’, эвенк. сидынг ‘неряха’

даҕ.
1. Киһи өйүгэр баппат куһаҕан, сидьиҥ (хол., быһыы-майгы, тыл-өс). ☉ Скверный, отвратительный, безобразный (напр., о нраве, словах). Түктэри быһыы
□ Кырдьаҕас киһиттэн түктэри майгылаах, наһаа кырыктаах. Н. Лугинов
Лааппы иһигэр икки эр киһи турар, биирдэстэрэ, сытыган сыттаах эти эргитэ сылдьан көрөкөрө, түктэри тылынан үөхсэр. Н. Якутскай
Кини таҥаһа киһи көрөрүттэн түктэри дьүдьэх эбит. Эрилик Эристиин
△ Түҥнэри майгылаах, киһилии быһыыта суох. ☉ Мерзкий, дурной (о поведении)
Үс биис баһылыктара: «Түҥнэри майгылаах, төттөрү санаалаах Түктэри оҕо төрүөтэ эбээт, бадаҕа!!!» — дэстилэр. П. Ойуунускай
Оо, олоххо араас да сирэйдээх-харахтаах, түктэри майгылаах дьон баар буолаллар эбит. Күрүлгэн
Кырдьаҕас таайын түктэри сигилититтэн төһө даҕаны хомойдор, Семён арыый уоскуйан, сымнаҕас куолаһынан эттэ. «ХС»
2. фольк. Олоҥхоҕо-остуоруйаҕа үчүгэй, кэрэ курдук тыллары кытта ситимнэһэн «сатала суох (үчүгэй)» суолтаҕа туттуллар. ☉ В эпических текстах и сказках в сочетании с такими словами, как үчүгэй ‘хороший’, кэрэ ‘красивый’, употребляется со значением «превосходный, прекрасный» (букв. страшно красивый, ужасно хороший)
Таҥас бүтэй этэ көстүбүт, эт бүтэй бүлтэһэ көстүбүт, бүлтэс бүтэй силиитэ көстүбүт уртуус курдук өрө-таҥнары дьалкылдьыйа олорор түктэри бэйэлээх үчүгэй кыыс оҕо. Саха фольк. Саха киһи төрдө буолбут Сабыйа Баай хотун барахсан Үөгүлээбитинэн үҥнэрин аҕай кытта: Түүлгэ түһэммэтэх Түктэри бэйэкэлээх Куударалаах астаах, Кулун эмньик, Уордаах-киҥнээх Уол оҕо мүччү ойон тахсан, Таас иэнинэн таралыс гына түһэн Татынньахтаабытынан барда... П. Ойуунускай

1. даҕ.
2. Сырдык киирбэт буолан киһи тугу да чуолкайдык арааран көрбөт. ☉ Тёмный, непроглядный (напр., о ночи)
   Хараҥа түүннэргэ ханна эрэ ыраах торҕон бөрө улуйан эҥсэлитэр. И. Федосеев
   Барар сирдэрэ ыраах эбит. Үрэх бастарынан, аҥхайдарынан баран иһэн хараҥа ойуурга киирдилэр. Т. Сметанин
   Мичил хараҥа хоско соҕотоҕун олорон, бэрт элбэҕи эргитэ санаата. Г. Колесов
3. Харааран көстөр өҥ. ☉ Тёмный цвет
   Хараҥа былыт быыһыттан, Уорбалыырдыы, ый быкта. Күннүк Уурастыырап
   Ардайдаах сиэллээх, кутуруктаах диэн сырдык уонна хараҥа кыллар булкуһан үүммүт буоллахтарына этиллэр. АНД СӨДьИ
4. Хара өҥҥө чугаһыыр ханнык эмэ өҥ эгэлгэтэ. ☉ Тёмный оттенок какого-л. цвета
   Халлаан хараҥа күөх дьэҥкир мындаатыгар хотугу сардаҥа кубаҕай толбонноро дьиримнэһэ оонньууллар. Н. Габышев
   Тирии уорҕатын түүтүн хараҥа күөх, сырдык күөх, бороҥ дьүһүннээххэ араарыллар. АВЛ ГСФ
   Иннилэригэр өрүс төрдүн араҕас уутуттан чыҥха атын өҥнөөх муора хараҥа күөҕүнэн кэрэлэнэн ыдьырыйа сытара. В. Катаев (тылб.)
5. көсп. Ыар, эрэйдээх, муҥнаах (хол., олох, кэм). ☉ Трудный, тяжёлый, безотрадный (напр., о жизни, времени)
   Мин куойа саныыбын ол сэмэй ааппыныын Хаһан эрэ арахсар хараҥа чааспын. С. Данилов
   Аҕыйах сыллааҕыта холкуостар онтон сопхуостар тэриллиэхтэрин иннинэ хараҥа олох диэн манна баара. Н. Якутскай
   Оҕо сылдьан оччотооҕу хараҥа олоххо ойуун кыырарын, удаҕан далбыйарын элбэхтик истибитим. В. Протодьяконов
6. көсп. Сиэрэ суох, куһаҕан, омсолоох, киһи кэлэйиэн курдук түктэри (хол., быһыы-майгы). ☉ Мерзкий, гадкий, вызывающий отвращение (напр., о поступке)
   Хабырыттар Хабырыыс: «Дьэ, кырдьык бу курдук хараҥа, бу курдук дьиикэй, бу курдук сидьиҥ быһыы-майгы үөскээбэт гына кэһэтиэххэ наада...» П. Ойунуускай. [Мартыын:] Өлөргүн кэрэйбэккэ үтүө быһыыны оҥороҕун дуу, эбэтэр хоргустук Хараҥа айыыга киирэҕин дуу? И. Гоголев
   Бары даҕаны урукку өттүгэр хараҥа дьыалаҕа кыттыбыт, айыыны-буруйу оҥорбут дьон буолар эбиттэр. Болот Боотур
7. көсп. Билиитэ-көрүүтэ кыараҕас, үөрэҕэ, сайдыыта суох. ☉ Отсталый, неграмотный, тёмный
   Олохтон хаалбыт, хараҥа тыа дьонун араас албыннарыгаркуулдьаҕаларыгар үктэтэн, уҕалдьылаан, саа туттарбыттар. Н. Заболоцкай
   Мин ийэм, кини саастыылара — сахам хараҥа дьахталлара, Үөрэҕи, сайдыыны билбэккэ, Үлэттэн атыны көрбөккө …… Олороохтообуккут эбит дии. И. Эртюков
8. көсп. Сайдыыта, кэлиитэ-барыыта суох, түҥкэтэх, хаалынньаҥ (сир, дойду туһунан). ☉ Глухой, захолустный (о местности)
   Сүрдээх хараҥа дойду — биһиги нэһилиэкпит. Амма Аччыгыйа
   Бандьыыттары бэриннэрэр боппуруоһу Алексей Елисеевич оччотооҕу олус хараҥа, хаалан олорбут ыраах кытыы сирдэр олохтоохторун көмүскүүр-харыстыыр үтүө майгылаах, гуманнай соруктары кытта ситимниир. Н. Заболоцкай
   Кэбээйи түбэтэ уу-тыа булдунан баай, былыргыта бэрт түҥкэтэх, хараҥа муннук этэ. КНЗ ТС
9. аат суолт.
10. Туох да көстүбэт им-балай. ☉ Темнота, тьма, темень, мрак
    Дьөгүөрдээн хараҥаттан хараҥаҕа диэри таһырдьа үлэлиир. Амма Аччыгыйа
    Күһүҥҥү хараҥаҕа көмүлүөк оһох иннигэр хас да ыал ити курдук үлэлии олорор. Күндэ
    Онно-манна кус саҥарар да, хараҥа буолан көстүбэт. Т. Сметанин
11. көсп. Билии-көрүү, үөрэх суоҕа. ☉ Невежество, непросвещённость, дремучесть, темнота
    [Биэссэр] Дьон хараҥатын бэккиһээн, кыһалҕаҕа түбэспит дьадаҥылары аһынан, чыпчырына-чыпчырына, илгистэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
    Мин онно үөрэниэм, үлэлиэм... оччоҕо хараҥа быраһаай! Эллэй
    Баай ыал хаһаайыстыбата хамначчыт үлэтинэн тэриллэрэ. Оччотооҕуга, олох хараҥатыгар, сүөһүнү эмтээһин, талан ууһатыы да суоҕа. ВМП УСС
    ♦ Хараҥа баттал — сору, муҥу көрдөрөр, киһи быраабын сарбыйар ыар баттабыл, атаҕастабыл. ☉ Тяжёлое бремя, гнёт
    Саха дьадаҥыта үгүс үйэҕэ хараҥа баттал, кыһалҕа ыар сүгэһэрин сүгэн нүксүйбүт көхсүн көннөрбүтэ. Софр. Данилов
    Бэйэҥ даҕаны истэриҥ буолуо, тулаайах хаалан хараҥа батталга үөскээбит киһибин. Эрилик Эристиин
    [Киириктээх] Хараҥа батталга тэпсиллэн, хайдах эмэ хоргуйан өлбөт эрэ иһин …… түүннэри-күннэри үлэлээн сордоноллоро. С. Ефремов. Хараҥа буруй — сиэргэ баппат ыар быһыыланыы. ☉ Тяжкое преступление
    Эн тускар, хомуньууһум туһугар өлөн эрэр кыһыл саллааты атаҕастаабыт хараҥа буруйгун хаһан эрэ өйдүөҕүҥ. Амма Аччыгыйа
    Кинилэр арҕастарыгар хараҥа буруй ыар таһаҕаһа, кинилэр атахтарыгар бэйэлэрэ өрбүт хааннаах тимир кыаһылара. Т. Сметанин
    Хаһааҥҥа да дылы олордорбун Хараҥа буруйум, Халыҥ айыым Хаһан да хаалыа суох. А. Сыромятникова
    Хараҥа дьай — хара дьай диэн курдук (көр дьай III). Хараҥа дьайдарын суох гынарга охсуһуох тустаахпыт. П. Ойуунускай
    Баттал хараҥа дьайын кыайан, бары сиргэ бастыҥ аатыран турдун Модун уохтаах Сэбиэскэй Аармыйа. Эллэй
    Хараҥа (тымныы) күлүктэн көр тымныы. Хараҥа күлүктэммитим, Үтүөбүн — үлтүрүтэргэ үлүһүйбүтүм, Айыыбын — алдьатарга дьалыһыйбытым, Абаккайын-алдьархайын ньии, оҕолоор!!! Суорун Омолоон. Хараҥа на- каас — хара накаас диэн курдук (көр хара). «Бу курдук хараҥа накааска, хара сорго олоруом суох этэ», — диэн бэркэ муҥатыйар буолла. П. Ойуунускай
    <Хараҥа> түүнү харахтан көр түүн II. Фашистар ыам бырдаҕын курдук элбэх сөмөлүөттэрэ Ийэ дойдубут столицатын Москваны буомбалыы хараҥаны харахтанан халаахтыы көппүттэрэ. ИИФ УС
    Хараҥанан харахтанан харбаан барыахтарын баҕалаахтар да бааллара. «Чолбон»
    Хараҥаҕа (түүҥҥэ) ылларда (былдьатта) көр түүн II. Василий халыҥ хаарга эккирэтэн икки тайаҕы өлөрдө. Биирдэрин икки суукка эккирэтэн, ханна хараҥаҕа былдьатта да, куруҥ маһы охторон уккунньахха сыранан нухарыйан ыла, үһүс сууккатыгар күн тахсыыта өлөрөн холболообута. «ХС». Хараҥаны харбаабыт, ыйдаҥаны ытыспыт — маппыт, кураанах, туга да суох хаалбыт. ☉ Оставаться с пустыми руками
    Хараҥа элбэх — хара баһаам диэн курдук көр хара. Саа тыаһаатаҕына, туох да хараҥа элбэх кус көтөн тахсара. И. Тургенев (тылб.)
    ◊ Хараҥа санаа — хара санаа диэн курдук (көр санаа II)
    Америка агрессордара хара дьайдаах былааннарын толороору Кореяҕа интервенцияны саҕалаабыттара. Ол хараҥа санаалара сааттаахтык тоҕунна. С. Данилов
    ср. др.-тюрк., тюрк. хараҥху, караҥгы ‘тёмный’