м. 1. (миг, мгновение) түгэн; 2. (этап) түгэн, кэм; текущий момент билиҥҥи кэм; 3. (обстоятельство) түгэн, өрүт; важный момент в работе үлэҕэ улахан суолталаах түгэн; # в один момент керүөх түгэнэ, көрүөх бэтэрээ өттүнэ; в любой момент хайа баҕарар кэмҥэ.

удобный случай, подходящее время; маны түгэн түбэстэҕинэ санатыам при удобном случае я это ему напомню # көрүөх түгэнэ в один миг; кыл түгэни-нэн очень быстро; этиэх түгэнэ в одно мгновение (букв. за время, нужное для выговаривания слова).

аат.
1. Бириэмэ кээмэйэ: мүнүүтэ 60 гыммыттан биирэ. ☉ Секунда
Сөкүүндэттэн мүнүүтэ, Мүнүүтэттэн чаас туолар, Чаастан хонук бүтүүтэ, Ыйдар, онтон сыл буолар. П. Тулааһынап
Остуол чаһыта, биир кэм ааһар кэми сөкүүндэнэн ааҕан, тохтообокко чыллыргыыр. В. Тарабукин
Аҕыйах сөкүүндэ буолаат, землянка иһигэр кыранааттарым дэлби тэптилэр. Т. Сметанин
2. кэпс. Кэм олус кылгас, чыпчылыйыах түгэнэ. ☉ Очень короткий промежуток времени, момент, миг
Сүгүрүйүөх кэриҥнээхпин Сүрэхтэрин сылааһынан Сөкүүндэҕэ да миигин Дьоллообут дьону булан. С. Тарасов
Мин сөкүүндэҕэ саҥарбатахпына, тумнастан өлөөрү гынааччыбын. Р. Кулаковскай
Кылгас кэрэ сөкүүндэлэр Кырааскаланан аастахтара. С. Васильев

аат. Бириэмэ олус кылгас кэрчигэ (киһи хараҕын чыпчылыйан ылыан икки ардыгар курдук холобурдаах). ☉ Мгновение, миг. Бөрө аһары соһуйан чыпчылҕан ыккардыгар таалан ылбытыгар Кустук кини хабарҕатыгар түспүтэ. Н. Лугинов. Чэ, доҕоччуок! Арахсарбыт субу аҕыйах чыпчылҕан хаалла… Д. Апросимов
Биир чыпчылҕан түгэнэ: Левчунец утарсааччытын булгу сөрөөн түһэрэн, болевой приёмҥа киллэрэ охсор. «Кыым»
◊ Чыпчылҕан түгэнэ — көрүөх (чыпчылыйыах) түгэнэ диэн курдук (көр түгэн II)
Көр, биир чыпчылҕан түгэнэ бүтүн олоххун быһаарар эбит. Айысхаана
Мин өлүөм, Мин төннүөм Айбыт айылҕам киэҥигэр, Ийэ буорум иһигэр… Тохтуо суоҕа онтон Чыпчылҕан да түгэнэ Олох устар күрүлгэнэ. ДМЕ ИТ
Ыт, чыпчылҕан түгэнэ балыгы киһи илиититтэн ньылбы тардан ылар да, кытыл диэки ыппыт охтуу быыраттар. В. Санги (тылб.)

көрүөх билэ дьон көр күрүөх
Көрүөх билэ дьоммор Күндү көҥүл олоҕу Күөйэ көтөн ылан Көтөллөнөн көстүөҥ. Саха фольк. Күн ыраахтааҕыбыт Күчүмэҕэй сокуона Көрүөх билэ дьоҥҥо Күһэлтэлээх буолсу Диэбитиҥ иннигэр …… Буруйдааҕынан ааттаан Боручуотам кэлбитиҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эн билэр-билбэт көрүөх билэ дьонноруҥ, эн үрдүк ааккар сүгүрүйээччилэр, эн сырдык кэриэскин ытыктааччылар. С. Васильев
Көрүөх бэтэрээ өттүгэр көр <көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар). Күөл ортотугар уонна түөрт өттүгэр ойбоннору көрүөх бэтэрээ өттүгэр тэспиттэр. Далан
«Дружба» эрбиинэн эмэхсийбит хатыҥнары көрүөх бэтэрээ өттүгэр охтороллоро. И. Федосеев. Көрүөх талата түөлбэ. — бэрт түргэнник. ☉ В один миг, в мгновение ока
Уолаттар обургулар барытын көрүөх талата быһааран кэбистилэр. Э. Соколов
Тиэхээннээх Алыампый саҥата суох Сиэгэн [киһи аата] мотуордаах оҥочото бэлэм турарын төлө тардан, көрүөх талата уҥуоргуну буллулар. Э. Соколов. Көрүөх түгэнэ — бэрт түргэнник; сонно тута, уталыппакка. ☉ Очень быстро; без промедления, сразу же
Ону көрүөх түгэнэ, тоһуйан турбут курдук, төттөрү кутаа ортотугар астылар. «ХС»

аат.
1. Алта уон сөкүүндэ усталаах бириэмэ кээмэйэ. ☉ Мину та
Истиэнэҕэ ыйанан турар чаһы тын көөртө уон буолара баара-суоҕа биэс мүнүүтэ хаалбыт этэ. Суорун Омоллоон
Сөкүүндэттэн мүнүүтэ, М ү н ү үтэттэн чаас туолар, Чаастан хонук бүтүүтэ Ыйдар, онтон сыл буолар. П. Тобуруокап
Аҕыс чаас буолуо аҕыйах мүнүүтэ хаалбытын кэннэ уончата уһугуннаттаран Миша айалаан-дьо йолоон түөһүллэн турар. Н. Лугинов
2. кэпс. Кэм кылгас түгэнэ. ☉ Короткий отрезок времени, момент, миг
Бу мүччүргэннээх мүнүүтэҕэ саамай наадалаах суол умнуллан эрэрин өйдөөбүт киһи курдук, Александр Попов соһуччу ньиргийэ түспүтэ. Амма Аччыгыйа
Туйааран куйаас да күн этэ: Халлааҥҥа ку раан күөх былыта… Бу бүгүн ол күндү мүнүүтэ Тыыннаах ахтыыта ыллаата. С. Данилов
Бу мүнүүтэлэр Өлөк сөйгө ордук кэрэ, олус долгутуулаах буоллулар. В. Протодьяконов

сов. 1. (летя опуститься) көтөн кэлэн түс, көтөн кэлэн олор; 2. перен. (обрушиться) көтөн түс, түс, ааҥнаа; 3. (улететь) көтөн бар, көтөн хаал; 4. перен. (исчезнуть) көтөн хаал; сон мигом слетел с меня уум эмискэ көтөн хаалла; 5. разг. (упасть, сорваться) эһиллэн хаал, аллара көт; # это слово нечаянно слетело с языка ити тыл алҕаска төлө ыстанан таҕыста.

туохт. Кэмиттэн кэмигэр хараххын бэрт түргэнник симэн ыл (эт-хаан ирдэбилинэн). ☉ Непроизвольно опускать и поднимать веки, моргать, мигать
Сөдүөччүйэ, аан тыаһын истэн, күн сырдыгын көрбөт буолбут хараҕынан, чыпчылыйа-чыпчылыйа, олоотуур: — Хайа, бу хайаҕыт киирдэ? Н. Якутскай
Мин уйан дууһалаах, били ырыаҕа ылланардыы чараас чарааһынан чыпчылыйбыт, минньигэс минньигэһинэн мичилийбит …… кыыһы талыам этэ. Далан
Дьиэлээхтэр соһуйан хаалан тыыммакка да, чыпчылыйбакка да Күһэҥэй оҕонньору тобулу көрбүттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ <Көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар) көр бэтэрээ
Көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр, истэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр кэлэ оҕуста. Ньургун Боотур
Кини, чыпчылыйыах икки ардыгар таҥна охсоот, таһырдьа сып гынна. С. Никифоров
Бу охсуһуу барыта чыпчылыйыах икки ардыгар буолла. СҮК. Чыпчылыйыах иннинэ — олус кылгас кэмҥэ, хараххын симэн баран арыйыаҥ икки ардыгар. ☉ В мгновение ока, в один миг. Оҕом чыпчылыйыах иннинэ аҕала оҕуста
□ «Чыпчылыйыах иннинэ» — биирдэ чыпчылыйан ыларга сөптөөх олус кылгас бириэмэ. ПАИ СМС
Көрүөх (чыпчылыйыах) түгэнэ көр түгэн II. Тустуук утарсааччытын чыпчылыйыах түгэнигэр тиэрэ хатыйан түһэрдэ. И. Семёнов
Хаартыһыттар уолуйан чыпчылыйыах түгэнэ саҥата суох олорбуттара. И. Гоголев
Чыпчылыйыах түгэнэ буккулла түһэн баран, кырдьаҕастарбыт строй иннигэр тахсан турдулар. И. Павлов
ср. бур. сабшаха, сабшалха ‘мигать’, кирг. жыбыҥда ‘быстро мигать, подмигивать’

нареч. в сочет. с гл. означает резкость, силу и завершённость действия: төлө ас = открыть, раскрыть, растворить (рывком); төлө көт = выскочить, вырваться (с силой); төлө тарт = освободить, развязать (одним сильным движением или быстро, мигом); төлө бар = соскользнуть (напр. о натянутой верёвке); төлө ыһыгын = выпустить, упустить, отпустить; маһын бастаан төлө ыһыгынна он первым выпустил палку (при игре в перетягивание).

I : хап гын = однокр. издать хлопающий звук, хлопнуть; ытыһын охсон хап гыннарда он хлопнул в ладоши; халҕан тыаһа хап гынан хаалла дверь быстро захлопнулась.
II : хап сабар сейчас же, тут же, моментально, мигом, сразу; хап сабар ылла он тут же схватил; хап сабар барда он сразу ушёл.