даҕ. Ииммит-хаппыт, ырбыт-дьүдьэйбит. ☉ Похудевший, побледневший, осунувшийся
Куураҕас көрүҥнээх киһи. — Дьиэ кэргэнэ бүтүннүү аччык сылдьан ыарахан үлэҕэ миккиллибиттэриттэн дьүүкээ, ыарыһах «куураҕас хааннаах», «уҥуох-иҥиэх тахсыбыт» дьон. Күндэ

туохт. Эмискэ саба биэрэн тунуй, тарҕан (сыт, салгын туһунан). ☉ Резко обдавать запахом, холодом
Халҕаммыт дьэ аһылынна, умайа турар лаампа уота олус сырдыктык күлүмнүү тыкта, сып-сылааһынан, аһыы көлөһүн уонна кырааска сытынан аҥкылыс гынна. Н. Габышев
Арай биир киэһэ Аҥааттар халҕан Арылла түһэн, Аргыардаах тымныы, Аҥкылыс гынна. Эллэй. [Уолаттар] күнү быһа сэлээркэҕэ, бэнсииҥҥэ миккиллэн-миккиллэн бараннар, биэрэстэлээх сиртэн аҥкылыһан кэлэллэр. И. Семенов

чэпчэт диэнтэн атын
туһ. Эмээхсин тугу да билбэт, тугу да өйдөөбөт буолан, буруйун чэпчэттэриэх курдук быһыыланна. П. Ойуунускай
Үгүс киһи үөрүүтүн үллэстэн, Хомолтотун да чэпчэтиһэн, Дьон тэҥинэн үлэҕэ миккиллэн — Күндьыл ааһара түргэн да түргэн! В. Сивцев
Бэрт былыр биир тулаайах хамначчыт кыыс, ыйдаҥа түүн күөлгэ аргыһаҕынан уу баһа киирэ сылдьан, эрэйин-муҥун чэпчэттэрээри, ыйтан көрдөспүт. КНЗ СПДьНь

1. сыһ. Туһата суох, таах-сибиэ; мэһэй буолар курдук. ☉ Бесполезно, бесцельно, мешаясь (лежать, висеть и т. п.)
   Суонданы тутан илдьиэхтэриттэн дьиэ иһигэр-таһыгар илги-талгы миккиллэн биэрдэ. Софр. Данилов
   Наһаа улахан, илги-талгы түспүт толоос быһыылаах-тутуулаах, хап-хара илиитинэн бинтиэпкэ сааны бобуччу туппут Уус олордо. А. Сыромятникова
2. даҕ. суолт.
3. Туһата суох, мэһэй эрэ буолар. ☉ Бесполезный, создающий помеху, неудобство в чем-л.
   Ээ, бу эмиэ тугум-тугум Илги-талгы тутуурай? Улахан тойоттору Оргулларыгар тиэрдиэм үһү, Бэйи тохтуоххут, Мин испэр тойоргуоххут... Т. Сметанин
4. Кытаанах, тимир-тамыр (курдук). ☉ Жесткий, твердый
   Илги-талгы курдук. ПЭК СЯЯ

аат.
1. Биригээдэ, звено треһи, управлениены кытта ханнык эмэ үлэни (хол., тутууну) толорорго түһэрсибит кэлэктиибинэй дуогабара. ☉ Подряд (обязательство выполнить какую-л. работу — напр., бригадный)
Кини «Якутзолото» холбоһукка бастакынан биригээдэнэн бэдэрээт ньыматын олохтообута. «ХС»
Ахсыс дьиэ акылаатын тутууга В. Тишин биригээдэтэ үлэ тэрээһинин уларытарга быһаарыммыта. Бэдэрээтинэн үлэлииргэ учаастак салалтатыгар этии киллэрбиттэрэ. «Кыым». Тутууну икки ньыманан ыытабыт: хаһаайыстыбаннай ньыманан уонна бэдэрээтинэн. «Ленин с.»
2. эргэр. От оттуурга, таһаҕас таһыытыгар дьадаҥы баайы кытта кэпсэтиитэ (үгэс курдук хабалаҕа киирэр усулуобуйаҕа). ☉ Подряд (договор, обычно устный, между бедняками и баями на заготовку сена, леса, перевозку груза, как правило, на исключительно кабальных условиях для бедняков)
Ыраахтааҕы саҕана бэдэрээт эгэлгэтигэр, бырыһыан ынырыгар миккиллэн-миккиллэн баран, хамначчытынан киирэрбит. Суорун Омоллоон
Кини хас сайын аайы Алдаҥҥа, бэдэрээккэ диэн ааттаан, алааһынан, үрэҕинэн көһө сылдьан, биирдии тыһыынча бугулу туруоран биэрэрэ. Күннүк Уурастыырап
Сорохторо баайдарга хамначчытынан сылдьара, сорохторо күнүнэн-ыйынан бэдэрээккэ үлэлииллэрэ. С. Васильев
◊ Бэдэрээккэ киир эргэр. — бэдэрээккэ үлэлииргэ кэпсэт. ☉ Наняться в подряд
Бүгүҥҥү түөрт уончалаах холкуостаах нэһилиэгин, улууһун баайдарыгар бэдэрээккэ киирэн, хабалаҕа хаптарбытын, эрдэ турар эрдьигэн, хойут утуйар кулут буолан сиэлбитин субу баар курдук өйдүүр буолбаат. Суорун Омоллоон
Бэдэрээккэ (бэдэрээт) кэпсэт көр бэдэрээккэ киир. Тыһыынча биэс сүүс кэриҥэ ахсааннаах мас кэрдээччи сахалары тойотторо, мас бэлэмнииргэ бэдэрээт кэпсэппэтэх буоланнар, үүртэлээн кэбиһэллэр. Н. Якутскай
Сорохтор сир куортамныыллар, сорохтор эһиилги сүөһү айаҕар кэпсэтэллэр, сорохтор от охсорго …… сорохтор арыы бэдэрээтигэр кэпсэтэллэр. МНН
Бэдэрээккэ ыл көр бэдэрээккэ киир. Чэ, ылыҥ, этиҥ эрэ, баай дьон суох буоллахтарына, кимтэн бэдэрээккэ ылыахпытый, кимиэхэ сүүрэн-көтөн биэрэн кырбаһы-тооромоһу бэриһиннэриэхпитий? Эрилик Эристиин. Бэдэрээт көтөҕүүтэ — бэдэрээккэ киирэн, таһаҕаһы таһыы. ☉ Перевозка грузов по подряду
Эр бэртэрин талан, Дьокуускайтан табанан бэдэрээт көтөҕүүтүгэр ыыппыттара. «ХС». Бэдэрээт тарт — бэдэрээттэһэн таһаҕаһы тас. ☉ Брать подряд на перевозку грузов
Аҕыйах табалаахпын, онон кыһыны атыыһыттарга бэдэрээт тардан айахпын ииттинэр этим. А. Софронов

1. даҕ.
2. Айааһамматах, сыарҕаҕа, ыҥыырга үөрэммэтэх, ахсым (хол., ат, таба туһунан). ☉ Необъезженный, дикий (о лошади, олене)
   Ыҥыырга хатааста түһээтин, ыытан кэбиһэллэр. Хаҥыл сылгы кэлин атаҕынан өрө тэбиэлэнэ-тэбиэлэнэ, арыт өрө тура-тура мөҥөр. Хомус Уйбаан
   Урут наартаҕа көлүллэ илик сорох хаҥыл табалар мөхсөн чиччигинэһэллэрэ. «ХС»
   Хаҥыл аты ындыылааһын буоллун, кыыллыйбыт табаны сыһытыы буоллун, барытыгар кини урут баар буолааччы. «Кыым»
3. көсп. Омуннаах-төлөннөөх, уохтаах, эрчимнээх, дохсун (киһи). ☉ Горячий, полный силы, чувств; дерзкий (человек)
   Сыыдам хаҥыл уолаттар сылгы сылгылаатылар, Бөдьөкө бөҕө уолаттар Бүтэйгэ бөҕүөрдүлэр. Д. Говоров
   Маайа, сирэйэ кытаран баран, аат эрэ харата аһыыр, урукку чобуо бэйэтэ сыппаан, хаҥыл бэйэтэ сымнаан, кэнэн баҕайытык туттан олорор. Н. Якутскай
   Баҕар, дьэ эһиги билбэккэ саарыаххыт: Балысхан сүүрүктээх олоххо миккиллэн Хаҥыл уол хаамыыта билигин бытаарбыт, Хап-хара хараҕар оонньообот дьэргэлгэн. В. Сивцев
4. көсп. Күүстээх, уохтаах, дохсун (тыал, буурҕа, сүүрүк туһунан). ☉ Сильный, буйный, неистовый (о буре, ветре, течении реки)
   Ханна эрэ бэһиэлэйдик хаҥыл кутаа кытыастар, Мин сүрэҕим итинник Күөдьүйбүтэ эдэр сааспар. И. Гоголев
   Тайҕа тыйыс, хаҥыл үрэҕэ Суорба хайалар быыстарынан дохсуннук халыһыйар. И. Гоголев. Дохсун уох, хаҥыл майгы барыта манна [Аллаҥҥа] кэлэн хаайтарбытын курдук, өрүтэ түллэҥниир, үлүскэннээх айанынан доллоһуйа устар. А. Сыромятникова
5. аат. суолт.
6. Айааһамматах ахсым ат эбэтэр көлүллүбэтэх таба. ☉ Необъезженная лошадь или дикий олень
   Хапытыан хаҥылы айааһааччы. А. Сыромятникова
   Хабдьы [киһи аата] ханнык да күндүл хаҥылтан дьулайбат этэ. А. Бродников
   Сылгы саамай чычаарар, киһи көмөтүгэр наадыйар бириэмэтэ, ити, бырдах саҕанааҕы кэм быһыылаах. Манна хайдахтаах да хаҥыл чычаарар. чугаһатар. «Кыым»
7. Уох, омун, эрчим. ☉ Пыл, огонь, темперамент
   [Абааһы уола — удаҕан дьахтарга:] Күтүр өстөөх Дохсунуҥ кэм да солбонуйбатах, Хаҥылыҥ кэм да сыһыйбатах буоллаҕа. ТТИГ КХКК
   ср. кирг. хаҥҕыл ‘кляча’, эвенк. кангил ‘одичалый олень’

1. даҕ.
2. Хойуу буолбатах, уутуҥу (хол., суорат, миин). ☉ Жидкий
   Ситэ хойдо илик сып-сылаас убаҕас көбүөр икки дьабадьытынан сынньылыйда. Софр. Данилов
   Убаҕас аһылык, көөнньөрбө оҥорор кормо-сыахтар оҥоһуллаллар. СДК
   Кэргэнэ кыһана сатыыр, сарсыарда аайы убаҕас хааһы буһаран сиэтэр, ол туһалаах диир. К. Симонов (тылб.)
3. Хойуута суох, сүөгэйэ аҕыйах (үүт). ☉ Нежирный, с низким содержанием жира, жидкий (о молоке)
   Уопуттаах сылгыһыт кэпсииринэн, эдэр биэ үүтэ аҕыйах, убаҕас. ДВР САЗС
   △ Амтана суох, амтан киирэ илик, сымсах. ☉ Содержащий излишнюю влагу, водянистый; некрепкий, ненасыщенный, жидкий
   [Сынаҕы Баай:] Кырдьаҕас бөрө! Собулҕа эккинэн, Убаҕас кымыскынан мэҥиэлээн, Биһигини үөҕээри, кырбаары Соруйан ыҥырбыт эбиккин. И. Гоголев
   Егоровна убаҕас диэн Чэйбин кыратык сирдэ, «Килиэпкин бытарытан Быһыма», — диэн үөрэттэ. Т. Сметанин
   Иһим иһигэр эрдэххиттэн — Убаҕас бутугаһынан угуттаабытым, Иҥиир этинэн эрчийбитим. С. Васильев
4. Сыата-арыыта суох, көпсөркөй, барбат мииннээх, амтана суох (хол., көтөх эт, балык туһунан) ☉ Не имеющий вкуса, нежирный, постный (о костлявой рыбе, постном мясе). Убаҕас эттээх балык.
   □ Эккит-арыыгыт убаҕаһыттан Эчикийэ ис ыарыы буоллум. П. Ойуунускай
5. Хойуута суох, чэпчэки, көтүмтүө (хол., буруо, туман туһунан). ☉ Негустой, неплотный, легко рассеивающийся, жидкий (напр., о тумане, дыме)
   Арай, тыаны үрдүнэн өрө дьурулаан тахсыбыт убаҕас буруо өргө диэри көстө турда. Амма Аччыгыйа
   Күөл үрдүнэн чэпчэки буруоҕа холоонноох убаҕас туман көтөн эрэр. У. Нуолур
6. Ситэ кытаата илик, чиҥэ суох; көпсөркөй. ☉ Рыхлый, «жидкий» (о теле, мышцах)
   Кини Уһун курааннарга Убаҕас куҥнаннар даҕаны, …… Элгээн, иэримэ дьиэлэнэн испитэ, Үрэх хочолорунан Үксээн, үөр сүөһүлэнэн барбыта. С. Васильев
   Баҕар, Оҕолообут оҕом Уйан киэптэммит, Убаҕас Уу ньулдьаҕай эттэммит, Кырдьар-хаалар Кыһалҕалаах күммэр Өйүүр Үрүҥ көмүс үҥүү буолуо суох диэн, Хотун ийэ Хомойон Хорҕолдьун хараҕын уутун Хороммута буолуо. С. Васильев
7. Быыһа суох элбэх, хойуу буолбатах, сэдэх, чачархай (хол., тыа, баттах туһунан). ☉ Редкий, не часто расположенный (напр., о растительности)
   Сотору кини [Витя] убаҕас тыа, аппа, быллаар быыстаах сирдэринэн киирэн, хаамарын түргэтэтэн биэрдэ. Н. Заболоцкай
   «Хата бу сөп этии», — Семён Табунанов диэн кырдьаҕас оҕонньор сөбүлэһэн убаҕас бытыгын убахтаата. М. Доҕордуурап
   Туллукчаана туруоруллубут бугуллары кэриччи көрдө. Бугуллар убаҕастара. «ХС»
8. Аҕыйах, хам-түм көстөр буолар, сэдэхтик хатыланар. ☉ Повторяющийся, появляющийся через большие промежутки времени, редкий, немногочисленный
   Тэйэ соҕус мантан пиэрмэ, Кэлии-барыы убаҕас. Баал Хабырыыс
   [Сүөдэр] булт убаҕаһыгар тэптэрэн, хас да сыл сааламмакка, бултаабакка сылдьыбыта. КН ТДь
9. аат суолт.
10. Кытаанах буолбатах, иһиккэ куттахха иһит киэбин ылынар уутуҥу туох эмэ. ☉ Жидкость
    Көҕөрүмтүйэ, кытарымтыйа көстөр убаҕастаах дьоҕус аампыланы туппутунан өр да өр олордум. Г. Угаров
    [Хааны] өһөҕө сөҥмүтүн кэннэ, дьалкыппакка эрэ, сэрэнэн убаҕаһын баһан ылан атын иһиккэ кутуллар. Ону субай диэн ааттыыллар. Дьиэ к. Тиит хатырыгын бытарытан баран оргуттахха, чэй курдук өҥнөөх убаҕас буолар. НБФ-МУу СОБ
11. харыс. т. Киһи-сүөһү бүөрэ оҥорон таһаарара, иик. ☉ Моча
    «Тоойуом, Миичикэ хараҕа ыалдьан сабылынна. Эмп гыныах этэ, манна ииктээ эрэ», — диир. Аккаастаһабын да, ол убаҕас убайбын Миичикэни харахтыах тустаах үһү. Р. Кулаковскай
    Үчүгэй хаба ортотуттан ону-маны туойан бардыҥ. Эргэ тахсан оҕо убаҕаһыгар миккиллиэххин ыксаабыт буоллаххына, кубул-дьибил буолбакка көнөтүнэн эт. Э. Соколов
    [Харытыаналаах Хаппытыан] хааннарын, силлэрин, хойууларын, убаҕастарын анаалыска туттардылар. Б ЭБ
    ♦ Убаҕас мэйии (мэйиилээх) (кэпс.) — улаханы кыайан өйдөөбөт, сыппах өйдөөх. ☉ Недостаточно сообразительный, неумный, глуповатый (букв.: жидкие мозги)
    [Өргөстөй:] Умуннахпына убаҕас мэйиим былыык бадарааҥҥа Тордуйалаах тардыы, тохтон хааллын! И. Гоголев
    Эбэтэр уораан тымныы кыһарыйыан Убаҕас мэйиитэ сэрэйбэккэ Акаарытыгар былдьаттарбыт Аҥала сордоох эбит дуу? [Кыстыы хаалбыт тураах]. В. Гольдеров
    Мин, убаҕас мэйиилээх бэдик, ол күндү баайы умнантэмнэн, от-мас төрдүн ахсын ыһыталаан кэбиспиппин. Ф. Постников
    Хойуутугар бөппүт, убаҕаһыгар чачайбыт көр бөт II. Хойууларыгар бөтөннөр, убаҕастарыгар чачайаннар олоҥхо саха киһи төрдө буолан олорбуттар үһү. Саха фольк. Хойуугар бөтөҥҥүн, убаҕаскар чачайаҥҥын, баайгар бардамнааҥҥын, Сыллай түөкүн, киһиттэн чиэски тылламмыккын, урааҥхайтан утары майгыннаммыккын! Амма Аччыгыйа. Хойуутугар быһахтаммыт, убаҕаһыгар хамыйахтаммыт — хамыйах салааччы, ньылаҥнаан аһааччы буол. ☉ Стать прихлебателем у кого-л. (букв.: схватиться за нож на твёрдое, схватиться за ложку на жидкое [на пищу])
    Ол усталаах туоратын тухары Урааҥхайдар биһиги — Омук-өһүк Убаҕаһыгар хамыйахтамматахпыт! Хол дойду Хойуутугар быһахтамматахпыт! С. Васильев
    ср. чув. шевек ‘жидкий’