даҕ. Сүгүлээннээх, аймалҕаннаах, айдааннаах. ☉ Беспокойный, хлопотный; многолюдный
Түүнэ суох түбүлээннээх Күндүл күнүс Күлүмчаҕаан, Сандал-күлүм Самаан сайын. П. Ойуунускай
Ордук түбүүлээннээх сиринэн иниспиэксийэ испэсэлиистэрин хоһо буолла. В. Яковлев

даҕ. Олус элбэх төттөрү-таары кэлиилээх-барыылаах, хойуу сырыылаах (хол., улахан куорат уулуссата). ☉ Очень многолюдный, оживленный (напр., об улице, полной машин, народа). Уулуссаҕа дьон аалыҥнас
□ Тиэргэҥҥэ сүөһү бөҕө аалыҥнас, атыыр оҕус мөҥүрээн лүҥкүнүүр, ыххайан эрэрдии, суостаахтык айаатаан ылаттыыр. М. Доҕордуурап
Хаты Баалыны үрдүнэн Халлааҥҥа чарпа сулустар Аалыҥнас былыт быыһыттан Арыллан тахсан кээлтэрэ. Күннүк Уурастыырап

1. аат.
2. Улахан түмсүүлээх мустуу; сүгүлээн. ☉ Многолюдный сход; беготня, хлопоты
   [Бөҕүлүк удаҕан Муус Буодьулааҥҥа:] Төп саҕа төбөбүт оройунан Түһэр хаан курдук Түбүлээн түстэ. Тугу гынан утуйан оҥтордуҥ. Соххор муоһааным Субай хаанынан ытаабыта Тоҕус төгүрүк хонно. ТТИГ КХКК
   Ол күнтэн ыла нэһилиэккэ түбүлээн бөҕө түспүтэ. Н. Яковлев
3. Олоххо буола сылдьыбыт түбэлтэ. ☉ То, что произошло, случилось в жизни, событие, происшествие
   Үһүйээн диэнинэн, бииринэн, ол-бу итэҕэлтэн ситимнээх, иккиһинэн, олоххо дьиҥ баар буола сылдьыбыт түбүлээннэри, дьоннор ол-бу эбиилэринэн кубулутан кэпсиир кэпсэллэр ааттаналлар. Саха фольк. Киһи олоҕо кэмэ биллибэт үгүс үөрүү өрөгөйдөөх түгэннэринэн, хомолто курус түбүлээннэринэн баай. А. Кондратьев
   Суруйааччы тус олоҕун, санаатын, сырыытын, кыттыбыт түбүлээннэрин утум-ситим уус-уран пуорманан суруйар. ВГМ НСПТ. Хаһааҥҥы сахтар хабырыһыыларын, Төһөтөөҕү үйэлэр түбүлээннэрин, Истээччи да эгэлээн өйдөөбөтөҕө, Олоҥхоһут да оҥоллоон быһаарбатаҕа. Доҕордоһуу т.
4. даҕ. суолт. Сүгүлээннээх, аймалҕаннаах; үгүс киһилээх. ☉ Многолюдный; неспокойный
   Улахан түбүлээн мунньах буолбут. ПЭК СЯЯ
   Кыһына суох кый ыраах Кавказ хайатын быыһыттан, Бачча түбүлээн түөлбэттэн Бу уйаҕас тыл, Булан ылла аҕаны, — Сылаанньыйбыт сүрэхтээх, Сырдыгынан сыһыччы көрбүт саханы. К. Туйаарыскай
   ср. бур. түбэрөөн ‘топот’

даҕ.
1. Тардыылаах, угуйуулаах, умсулҕаннаах (дьон холобурун туһунан). ☉ Притягательный, привлекательный, заразительный (о силе чужого примера, стремления, энтузиазма)
Хас да буолан бииргэ сылдьар, бииргэ бултуур олус көхтөөх, үчүгэй буолааччы. Н. Якутскай
Доҕордуу дьоҥҥо Үлэлиир көхтөөх, Сынньанар көрдөөх, Ким эрэл доҕордоох — Ол дьоллоох! П. Тобуруокап
Мин от охсон кудулуппутум, субуу субуулаан өрүкүппүтүм, …… кыдама кыдамалаан мадьарыспытым — ол барыта кэрэ, үчүгэй да, көхтөөх да этэ! А. Бэрияк
2. Күргүөмнээх, үлүмнэһиилээх, үлүскэннээх, үлүһүйүүлээх. ☉ Массовый, многолюдный, увлекающий, азартный
Алаадьы арыылааҕа үчүгэй, үлэ көхтөөҕө ордук (өс хоһ.). Дьиҥнээх үөрүү үтүө көхтөөх. Амма Аччыгыйа
Ыһыах бары көрүн-нарын, Ыһыах көхтөөх оонньууларын Ырыа-тойук Ыаһахтаах Ыччаттарбыт күөдьүттүлэр. М. Хара
Ойуунускай национальнай-культурнай тутууга саамай көхтөөх, айымньылаах салайар үлэни ыыппыта. «ХС»
3. Күө-дьаа, сэргэх. ☉ Оживленный, живой
Кинини [оҕонньору] кытта аргыстаһар тугунан эрэ ордук сэргэх, көхтөөх, өссө ордук көрдөөх да диэх курдук буолла. Амма Аччыгыйа
Итиннэ-манна көхтөөх кэпсэтиилэр доргуһаллар, бастакы кэмчиэрийсии, тардынсыы ааһан эрэрэ биллэр. В. Яковлев
Дьон бары намыһах уҥуохтаах, өтөгөр түөстээх, саҥарбыт-иҥэрбит көхтөөх аргыспытыгар хайыспыттара. Н. Заболоцкай

I
даҕ. Элбэх барыылаах-кэлиилээх, киһи-сүөһү элбэхтик сылдьар, тиэстэр (сирэ, уулуссата). ☉ Многолюдный, оживлённый (о местности, улице)
Манна хоту дойдуга сылга биир киһи сырыттаҕына, ол аата элбэх сырыылаах сир диэн ааттанара. Н. Якутскай. Геннадий Иванович манна даҕаны сөмөлүөттэр тохтоло суох түһэллэрин уонна көтөллөрүн көрөн улаханнык үөрдэ: «Биһиги да сирбит сырыылаах дойду буолбут!» И. Данилов
II
даҕ., фольк. Уһун синньигэс, субурхай (киһи сирэйин, муннун этэргэ). ☉ Длинный, прямой, продолговатый (о носе, лице человека)
Эскэл тый силиитин Сыыйа тарпыт курдук Сырыылаах муруннаах, Дорооболоһор курдук нуоҕалдьыйа, Кэпсэтэр курдук эйээрэ, Субу кэлэн турара Эриэккэһэ да бэрдин, Дьиктитэ да кэрэтин. С. Зверев
[Уолбут] Алтан үүн тиэрбэһин курдук Арылхай сытыы харахтаах Паамат кыыл Уллуҥун уҥуоҕун Уһаты туппут курдук Сырыылаах муруннаах... П. Ядрихинскай
♦ Түүн (түүҥҥү) сырыылаах <түүлээх уллуҥах> — түөкүн, албын, уоруйах киһи. ☉ Вор, мошенник (букв. с ночными похождениями мохнатая подошва)
Муус Кудулу байҕал Түгэҕэр түптүрдэммит, Түүн сырыылаах Түүлээх уллуҥах Бардам быһыылаах, Баламат майгылаах [Уот Уһутаакы]. П. Ойуунускай
Соҕуруулуу арҕаа ыккардынан, Түүҥҥү сырыылаах Түөкүн дьонум сырыттыннар диэн, Хааннаах кэһэҕи ыйаабыт. С. Зверев

I
тэс I диэнтэн хай
аата. Ойбону киэҥник тэһии туох туһалааҕый? Айылҕаны х.
II
даҕ.
1. Олус үргүүк, ыраахтан куотар, туттарыгаһа суох (үксүгэр сылгы туһунан). ☉ Пугливый, резвый, не поддающийся обузданию, укрощению (обычно о лошади)
Оннук тэһии кыылы хайдах ситэн өлөрөҕүт? Далан
Кырдьык да тэһии сылгы быһыылаах, уһун өтүү көнтөһү үс киһи туппутун үрдүнэн, күөгүгэ хаптарбыт күстэхтии мөхсөр. И. Никифоров
Саас тэһии соноҕоһу айааһыыр диэн бэйэтэ биир сонун. «ХС»
△ Наҕыл буолбатах, түргэн. ☉ Быстрый, стремительный
Куруорка Чаарап сынньалаҥын, наҕыл муоралыы налыйбакка, тэһии долгуннуу тэтимнээхтик атааран истэ. Р. Баҕатаайыскай
Куйаараллар кый үөһэнэн Кураан тэһии былыттара. П. Дмитриев
Кураан тэһии былыттара, үрүҥ таҥаһы кырыйа-кырыйа тыал хоту ыыталаан кэбиспиттии, кый үөһэнэн тэлээриһэн ааһаллар. Хомус
2. көсп. Сытыы, чобуо. ☉ Смелый, бойкий
Тэбиэлиир сүрэхтээх. Тэһии санаалаах этим. А. Софронов
Намыйаан сүрдээх булугас, тэһии өйдөөх киһи. Далан
△ Элбэх дьонноох, кэлиилээхбарыылаах. ☉ Оживлённый, многолюдный
Эн дьиэҥ уонна тиэргэниҥ, элбэх чыычаахтаах тыа кэриэтэ, мэлдьи сэргэх, тэһии буолаллар. В. Титов
◊ Тэһии сүрэх (сүрэхтээх) кэпс. — тугу эмэ оҥоро, айа-тута сылдьар. ☉ Находящийся в постоянном движении, созидании
Дьиҥнээх булчут тэһии сүрэҕэ оннук. С. Федотов
Тэһии сүрэхтээх диэн туох эрэ туһалааҕы, саҥаны оҥорорго мэлдьи дьулуһар, куруук түбүктээх, үлэни таптыыр киһини ааттыыллар. ССС
ср. др.-тюрк. тезиг ‘быстрый, расторопный’, тез ‘убегать’

1. даҕ.
2. Түгэх өттө аллара ыраахха диэри тиийэр, аллара иһирдьэ киирэр. ☉ Имеющий большую глубину, глубокий
   Дириҥ күөл. Дириҥ хаспах. Бандьыыттар өрүс дириҥ көҥүһүнэн тахсар айан суолунан тоһуйбуттар эбит. Амма Аччыгыйа
   Түгэҕэ көстүбэт дириҥ хороон айаҕа кыра соҕус кырыалааҕа. Эрилик Эристиин
   Бу хотун үрэх дириҥ чүөмпэтин түгэҕэр, күный сардаҥата тиийбэт дириҥэр …… ыас хара баҕа үөскүүр үһү. Н. Павлов
   △ Бэйэтигэр ханыылыы предметтэргэ холоотоххо ордук иһирдьэ киирбит, тимирчи түгэхтээх. ☉ Имеющий значительную глубину по сравнению с другими подобными предметами, глубокий
   Дириҥ тэриэлкэ. Быыкаа дэхси сүүһүгэр дириҥ курбуулар түһэн ааһаллар. Л. Попов
   Дириҥ баҕайы уһаакка үөһэттэн уу кутар курдук, тигинэс бүтэй тыас иһиллэр. Т. Сметанин
3. Сиргэ эбэтэр туох эмэ иһигэр ыраахха диэри киирэр. ☉ Находящийся далеко от поверхности, проникающий на значительную глубину, глубокий
   Дириҥ силистээх мас. Дириҥ баас. Сир дириҥ киппэ түгэҕиттэн Мин маннык нүһэр саҥаны иһиттим. С. Данилов
   Мохсоҕол дириҥ хаары иһинэн тэлэн, кинини [бөрөнү] ойоҕолуу сүүрбүтэ. Н. Заболоцкай
4. Иһирдьэттэн, ис түгэҕиттэн тахсар (тыыныы, ынчык о. д. а. тустарынан). ☉ Исходящий из глубины, глубокий (о дыхании, вздохах)
   Туох эрэ дириҥ ынчык курдук тыастар иһиллэллэр. Суорун Омоллоон
   Оҕонньор, дириҥ баҕайытык үөһэ тыынан баран өр түннүгү одуулаан турда. Эрилик Эристиин
   Үрэх диэкиттэн бэрт дириҥ, иҥсэлээх мөҥүрээһин сири түгэҕиттэн ньириһийэн иһилиннэ. Далан
5. Харах дала ылбат киэҥ, куйаар. ☉ Уходящий вдаль, не имеющий видимого предела, глубокий (о небе)
   Түгэҕэ биллибэт дириҥ халлаан күөх ыстаал куйаҕа кытара, сандаара кыыһар. А. Бэрияк
   Оо, Улуу Куосумас! Иилиир сиксиккинэн эргийтэлиэх, Дириҥҥинэн-үрдүккүнэн тэлэһийтэлиэх. П. Тулааһынап
6. көсп. Тугу эмэ ыраахтан эргитэ аҕалан, төрдүттэн түөрэ өйдүүр, көрөр, быһаарар. ☉ Глубоко проникающий в суть чего-л., глубоко мыслящий, основательный, глубокий
   Эрэйдээх-буруйдаах киһи санаата дириҥ, киэҥ буолааччы (өс хоһ.). Өндөрөй оҕонньор дириҥ санаалаах, кини, ити Баһылай Киппээнэп курдук, көтө-көтө түспэт киһи. П. Ойуунускай
   Ким баҕарар тугу да оҥороругар дьон дириҥ өйүгэр, үтүө үгэһигэр, олоҕун илгэтигэр тирэҕирэр. Н. Якутскай
   △ Олохтоохтук, үчүгэйдик толкуйдаммыт. ☉ Значительный, фундаментальный, всесторонний, хорошо продуманный, глубокий
   Кини билигин дириҥ былааны төгүрүччү сыаналаабыта үстүөрт хонно. П. Ойуунускай
   Дириҥ хабааннаах научнай үлэ ааптара. Н. Лугинов. «Дьыл кэлиитин ырыата», «Сут дьыл» туһунан тойук дириҥ ис хоһоонноохтор. Саха фольк.
7. көсп. Ис сүрэхтэн тахсар, киһиэхэ ордук күүстээхтик тиийэр, ордук истиҥ иэйиилээх. ☉ Обладающий глубиной, сердечный, исходящий от души, задушевный, сильный (о чувстве, состоянии)
   Дириҥ таптал. Дириҥ махтал. Ыраас тапталынан, истиҥ умсугуйуунан, дириҥ ытыктабылынан Тогойкин сүрэҕэ сылыйа сытта. Амма Аччыгыйа
   «Ис сүрэхтэн дириҥ таптала, дириҥ санаата суох быстах быһыы кыыс оҕону, сирэйин уот харааччы салыырын курдук, куттуохтаах», - дии саныыра Оксана. Суорун Омоллоон
   Быстах өстөһүүнү дириҥ доҕордоһуу кыайар. Амма Аччыгыйа
8. көсп. Киһи санаатыгар ордук ыарахан, ыар. ☉ Проникнутый печалью, тяжелый, скорбный, глубокий
   Ийэ-аҕа оҕолорун иинин үрдүгэр кыайан ытаабат да, ынчыктаабат да гына дириҥ кутурҕаҥҥа тумнастан турбат буолбуттар. Амма Аччыгыйа
   Лоокуут Ньургуһун өлүөҕүттэн ыла өссө дириҥ ыар санааҕа ылларбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
9. көсп. Туох эмэ төрүт өттүгэр тиийэр, төрүт өттүн хабар. ☉ Глубоко коренящийся, достигший полноты своего проявления, глубокий
   Дириҥ мөккүөр. Дириҥ кириисис. «Атын сиргэ баран оттооһун хараҕа суох дириҥ ороскуот», - диэтэ Яков. М. Доҕордуурап
   [А.В. Косарев аатынан саахта кэлэктиибэ] Алдан кыһыл көмүһүн бырамыысыланнаһын дириҥ тохтууттан таһаарарга …… быһаарыылаах күүс буолбута. «ЭК»
10. көсп. Ким да билбэтин курдук кичэйиллэр, бобуулаах. ☉ Недоступный, тщательно скрываемый, глубокий
    Кулуба күтүөтү сирбит төрүөтүн дириҥ кистэлэҥ сураҕа букатын хойут биллибит. Амма Аччыгыйа
    Ол дириҥ кистэлэҥ кылааты Уонунан мөлүйүөн сыл анараатыгар Ийэ буор сир барахсан …… Дойду үрдүнэн ыспыт эбит. С. Зверев
11. аат суолт.
12. Туох эмэ үөһээ өттүттэн аллара түгэҕэр диэри тиийэр кэриҥэ, уһуна. ☉ Расстояние от края, поверхности чего-л. до дна, глубина
    Сиэмэни көмүү дириҥэ сүнньүнэн сир сиигиттэн уонна састаабыттан тутулуктаах. ХКА
    [Айанньыттар көлүйэни] аал оҥостон ортотугар киирэн дириҥин кэмнээтилэр. Дириҥэ биэс-алта миэтэрэ. «ХС»
13. Туох эмэ түгэҕэ, аллара ыраахха сытар өттө. ☉ Дно водоема, большого углубления, глубь, глубина
    Балык уу дириҥин былдьаһар, киһи күн үтүөтүн батыһар (өс хоһ.). Антон …… ханна эрэ сир түгэҕэр бэрт дириҥтэн, ким эрэ хаһыытыырын дуу, ытыырын дуу иһиттэ. Т. Сметанин
    [Ат] эмпэрэ аннынааҕы дириҥҥэ мөхсүбүтэ уонна уу анныгар тыынын былдьаспыта. Л. Попов
    △ Уу кытылыттан, кытыытыттан иһирдьэ баар, тэйиччи ыраах өттө. ☉ Пространство какого-л. водоема, расположенное на большом расстоянии от поверхности, берега, глубина
    Сөтүөлүүргүтүгэр дириҥҥэ киирбэккит. Инньэ гынан киһиргээн Клим дириҥҥэ киирбит. Суорун Омоллоон
14. көсп. Туох эмэ түгэх ис дьиҥэ, төрдө-төбөтө. ☉ Суть чего-л., глубина
    [Г. Григорян Саха сиригэр хаалбыта] мин санаабар, кини ырааҕы, дириҥи көрөр киһи буолан, маны оҥордо. Суорун Омоллоон
    Уолаттар бүгүҥҥү мөккүөрдэрэ Миша: «Киһи …… киһи дьикти даҕаны!» - диэн, дириҥи толкуйдаабыт бөлөһүөктүү, саҥа аллайбытыттан саҕаланна. Н. Лугинов
    ♦ Дириҥ харахтаах (хараҕа дириҥ) - кыраҕа астыммат, ордук элбэҕи эрэйэр, ордук иҥсэлээх. ☉ Не удовлетворяющийся малым, падкий на что-л., жадный
    Байар киһи хараҕа дириҥ (өс хоһ.). Күһүнүгэр Константин Пиронсков диэн бэрт дириҥ харахтаах киһи бириинчиктээн быалаабыта - сэттэ уон алта сэнтиниэр от буолбут сурахтааҕа. Ф. Софронов
    ◊ Дириҥ (чөҥөрө) далай - дириҥ уу, чүөмпэ. ☉ Глубокий водоем, омут
    Уол оҕо барахсан долгуннаах дириҥ далай үөһүнэн туос тыынан элээрдэн иһэр. И. Гоголев
    [Чупчуруйдаан Чурумчукуну] Чөҥөрө далай диэки Дьулуруппутунан барда. Эллэй. Улуу кулуһуҥҥа да умайбат, дириҥ далайга да тимирбэт Дьоллоох олох туругурбута. Саха фольк. Дириҥ далай түһүлгэ үрд. - элбэх дьонноох-сэргэлээх, дэлэй астаах-үөллээх түһүлгэ (хол., ыһыахха). ☉ Место, обширное поле, где проводится богатое и торжественное угощение с приглашением многочисленных гостей, многолюдный пир (напр., на национальном празднике лета - Ысыах)
    Чөҥөрө чүөмпэ саҕа Дириҥ далай түһүлгэтэ тэрийээр. П. Ойуунускай. Бу аан ийэ дойдум …… Уйгу-быйаҥ үктэллэммит эбит, Дириҥ далай түһүлгэлээх эбит. Саха фольк. Дириҥ дойду дьилбинэ (дьирбинэ, дьиккэрэ, дьибилгэтэ) фольк., миф. - Аллараа дойду түөкүнэ. ☉ Оборотень Нижнего, подземного мира, обиталища злых духов
    Дириҥ дойду дьилбиннээхтэрин кытта тилэх тэпсэн, анараа дойду албыннарын кытта аат былдьаһан, күөн көрсөн, күрэс былдьаһан, орой охсуһан [олордохпут буоллун]. П. Ойуунускай. Дириҥ дойду дьилбинин, хаһааҥҥыттан бииргэ холборуспут киһитин кытта арахсыбакка сырыттаҕай да, оҕоккобут? Саха фольк.
    тюрк. тэриҥ