мудрый; муударай киһи мудрый человек.

советовать, давать советы кому-л.; наставлять кого-л.; маны хайдах оҥорорбун сүбэлээ посоветуй мне, как это сделать; суүс киһи сүбэтин сүбэлээ погов. дай мудрый совет (букв. дай совет ста человек).

даҕ. Лаппа саастаах, кырдьаҕас көрүҥнээх, оннук майгылаах. ☉ Похожий на старика и мудрый, как старик (о молодом человеке). Оҕонньордуҥу көрүҥнээх киһи
□ Оччотооҕу эдэр Коля, кырдьык да, оҕонньордуҥу быһыылаах-майгылаах, үлэлээххамнастаах ыччат этэ. «ЭК»

даҕ.
1. Мэнигэ, тэбэнэтэ суох, оттомноох. ☉ Смирный, тихий, спокойный
Кини өйдөөх, көрсүө, сэмэй оҕо, хайаан даҕаны үөрэҕи ылыаҕа. В. Протодьяконов
Көрсүө сирэйдээх-харахтаах эдэр киһи киирэн кэллэ. П. Филиппов
2. Өйдөөх, толкуйдаах. ☉ Умный, толковый, мудрый
Көҥүл санаалаах, Көрсүө мэйиилээх, Көнө сүрэхтээх Аан Алахчын хотун. П. Ойуунускай
Оннук, мин эппиппинэн буоллун. Көрсүө тыл бэлиэ! П. Аввакумов
ср. п.-монг. кэрсэгү ‘проницательный, сметливый, умный’

даҕ. Улахан өйдөөх, билиилээх уонна олоххо дириҥ уопуттаах. ☉ Мудрый
Будьуруспут модороон мастар Лоҥкуначчы кэпсэтэ турар Муударай оҕонньоттор курдуктар. Эллэй
Муударай кырдьаҕастар олорботох сирдэригэр өйдөөх, үтүө ыччаттар үөскээбэттэр дэһэллэр. И. Гоголев
Ту ох да диэбитиҥ иһин, Тимофей Егоровичтара улахан өйдөөх, букатын муударай киһи сылдьар быһыылаах. Н. Заболоцкай

1) стараться казаться стариком, мудрее, старше своих лет; 2) изображать из себя старшего.

даҕ.
1. Олус улахан, баараҕай (көрүҥүнэн, кээмэйинэн). ☉ Очень мощный, крупный, внушительных размеров
Кини [тиит] остуоруйаҕа этиллэр аарыма бухатыыр курдук аар тайҕаны быһар төбөтүнэн үрдээн көстөр. И. Данилов
Оҕо адьас кыратыттан ыла барыны билэ үөрэниэхтээх, оччоҕо эрэ кини төрөөбүт төрүт айылҕатын — аар тайҕатын, аарыма таас хайаларын таптыахтаах. А. Кривошапкин (тылб.)
Мин хаамабын дьон бөлөҕөр, Бу аарыма тутуулары сөҕө: Мин дойдубар — Саха сиригэр Үүнүөхтэрэ эбээт маннык дьиэлэр. С. Данилов
Бэрт сэдэхтик көстөр муус үйэ аарымаларын (мамоннар тустарынан) бүтүн өлүктэрэ, дьардьамалара булуллан баран наука үлэһитин кулгааҕар тиийбэккэ хаалар түбэлтэлэрэ үгүс этэ. ГКН МҮАа
2. Ытык кырдьаҕас; кырдьаҕас уонна улахан (үксүн кыыл туһунан). ☉ Почтенных лет, старый и мудрый (обычно употр. как эпитет, выражающий почтение к старости); матерый (о животных)
Дьахталлардыын, оҕолордуун, аарыма кырдьаҕастардыын үлэҕэ утахтара хамматахтыы дьулуһаллар. М. Доҕордуурап
Миичээн иннигэр аарыма хардаҥ эһэ кинини уоттаах харахтарынан уун-утары көрөн турар эбит. А. Кривошапкин (тылб.)

I
туохт.
1. Тылгын лаппа таһааран уоскун салан. ☉ Облизывать губы, облизываться. Уоскун салбан
□ Дьөгүөрдээн, үөһээ уоһун икки уһугар бөлүөхсэ үүммүт …… бытыгын салбанан кэбиһэ-кэбиһэ, хоһооно иһиллибэттик тугу эрэ ботугуруур. Амма Аччыгыйа
Ньирэйдэр үүттэрин бүтэрэн бэрт минньигэстик салбаналлар. Н. Заболоцкай
Куура хаппыт уоһун салбанаат, оҕонньор оронуттан турда. «ХС»
2. көсп. Аска эбэтэр туохха эмэ иҥсэлэн, ымсыыр. ☉ Облизываться на что-л. Күһүҥҥү киһи күлбүтүнэн, сааскы киһи салбаммытынан (өс ном.)
[Куорат кыргыттара] Сасыат оонньууга салаҥнык салбаннылар, Былааччыйалара тыалырда, Тэллэхтэрэ тэлээрдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
3. көсп. Төлөнүнэн салаа (уоту этэргэ). ☉ Охватить пламенем, слизывать (об огне)
Аҕабыт булбут суруктарын …… билиитэ иһигэр уган биэрбитин уот уһун тылынан салбанан кэбистэ. Эрилик Эристиин
II
даҕ.
1. Салбах курдук хаптаҕай, кэтит. ☉ Плоский и широкий, как лопасть (напр., о человеческом языке)
Илимньит салбан эрдиитинэн Салгыбыттыы эрдинэр. С. Данилов
Салбан тыллаах Сатаан саҥаран Саргытын сататын Салайар кыаҕа суох, Хомоҕой тыллаах Хоһуйан-туойан Ордугун, омсотун булуо суох. С. Зверев
2. көсп. Киэҥ, холку (хол., санаа). ☉ Умный, мудрый (о мысли), масштабный (об уме)
Тоҕо салбан санааҥ санньыйан, санаарҕаабыттыы салбаҕыран, саллан санньылыйдыҥ?.. А. Софронов

аат.
1. Урут буолан ааспыт эбэтэр ким, туох эмэ туһунан кэпсээн, уос номоҕо оҥоруу, былыргы кэпсээн. ☉ Устный рассказ, история, передающиеся из поколения в поколение, предание
Сорох өс хоһоонноро ол-бу сэһэннэртэн, көрдөөх кэпсээннэртэн, биитэр остуоруйалартан үөскээн-төрөөн тахсаллара саха фольклоругар баар. Саха фольк. Оксана бу сэһэни ийэтиттэн, атын да кырдьаҕас дьонтон истэр буолара. Суорун Омоллоон
Ньыыкан кырдьаҕас дьонугар, дойдутугар үгүс үйэлэргэ аата ааттана, сэһэн буола туруо. А-ИНА ДьБО
2. Сиһилии, уһуннук сэһэргэһии; сэһэргээһин. ☉ Долгая, подробная беседа; рассказ
Тылтан тыл, сэһэнтэн сэһэн төрөөн-үөскээн, Доропуун оҕонньор көрдөөх эдэр хоноһотунуун билсиһиилэрэ улам улаатан, доҕордоһууга үүнэн истэ. Н. Заболоцкай
Оҕонньордоох эмээхсин аһыыр кэмнэрэ эрэ буоллар сэһэннэрэ тобуллааччы, онон бу киэһэ эмиэ була сатыы-сатыы кэпсэтии буолан барда. Эрилик Эристиин
Биһиги ханнык баҕарар хоноһо туох дьикти сэһэннээҕин истэн тэйэр үгэстээхпит. И. Федосеев
3. лит. Арамааннааҕар кыараҕас сюжеттаах литературнай айымньы. ☉ Повесть (литературный жанр)
Онон сэһэммит бастакы, иккис бастарын син ситимнээтибит. Н. Габышев
Сэһэн — уус-уран литература эпическэй айымньыларын ортоку көрүҥэ, ис хоһооно балай да уустук, геройдара элбэх буолаллар. СЛ-8
Беллетристика — кэпсээнинэн суруллубут уус-уран айымньылар: арамаан, сэһэн, кэпсээн, новелла, уочарка — уопсай ааттара. ВГМ НСПТ
4. кэпс. Дириҥник толкуйдуур дьоҕурдаах киһи, бөлүһүөк. ☉ Мыслитель, философ. Кини [Курууппа Ойуун] итэҕэли билэр эрэ буолбатах, туһанар киһи, ол иһин биһиги кинини саха биир сэһэнин (бөлүһүөгүн) быһыытынан көрөбүт. КОК
5. эргэр. Айыы ойууна. ☉ Белый шаман
Айыы ойуунун былыр сороҕор ыһыах ойууна диэн ааттыыллара, сороҕор сэһэн дииллэрэ. «Сахаада»
♦ Сээркээн сэһэн фольк. — норуот тылынан уус-уран айымньытыгар ойууланар олус муударай, барыны-бары билэр уонна ону наһаа уустаан-ураннаан кэпсиир кырдьаҕас оҕонньор. ☉ Персонаж в фольклорном произведении: мудрый, всезнающий старик, обладающий талантом красноречивого рассказчика (букв. красноречивый говорун)
Түмэн дойду Түннүгэ буолбут, Биэс улуус Билгэһитэ буолбут, Сэттэ улуус Сээркээн сэһэнэ буолбут. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сээркээн сэһэн, тойон эһэм! Ыраах да буолларгын ыксалаан, Суох да буолларгын чугаһаан, Түскэ сүбэлээ, Айылгыга алҕаа! А. Софронов
Сэттэ бөссүөк бэйэтэ Сэттэ былас бытыктаах Сээркээн сэһэн оҕонньор. С. Данилов
◊ Сэһэн аллай — эмискэ баҕайы сэһэргиириҥ киир (үксүгэр аҕыйах саҥалаах киһини этэллэр). ☉ Неожиданно начать много говорить, рассказывать (обычно о неразговорчивом человеке), язык развязался
Уулаах олоҥхоһут идэтинэн бастыҥнар кэккэлэригэр баарын туһунан, туохха да хараҕа туолбатах кулуба тойон Баһылай Доодороп бэрт элбэхтик сэһэн аллайан …… тойотторго кэпсиирэ. Эрилик Эристиин. Сэһэн этии тыл үөр. — ыйытыыта эбэтэр күүһүрдүүтэ суох, туох эрэ туһунан сэһэргиир этии. ☉ Повествовательное предложение
Сэһэн этии кэннигэр туочука туруоруллар. СОТТЛ
Көннөрү кэпсээни сэһэн этии, ыйытыылаах этиини ыйытыы этии дэнэр. АЕ СТ
Сэһэн этии холку куолаһынан ааҕыллар. ПНЕ СТ. Сээркээн сэһэн — уруккуну-хойуккуну үчүгэйдик билэр, өйдүүр киһи (үксүгэр кырдьаҕас оҕонньору этэллэр). ☉ Человек, обладающий феноменальной памятью, склонный к красноречию (в основном о стариках), добрый рассказчик
Сэмэн оҕонньор Айдаар билэринэн, сүрдээх сэргэх, сээркээн сэһэн бэйэтэ, уола баарыгар тыла-өһө аанньа тахсыбата. Н. Лугинов
Миэхэ сахам ырыалара Сээркээн сэһэни санаталлар, Арыт кинилэр кылыһахтара Кыыс бэрдигэр маарынныыллар. С. Данилов
Айылҕа, көтөр-сүүрэр дьикти кистэлэҥнэрин, таайыллыбат таабырыннарын билиэххин баҕардаххына, сээркээн сэһэн кырдьаҕастары тутус. М. Чооруоһап
ср. тюрк. чэчэн, чечен, шешен ‘красноречивый; сказитель, народный певец; мудрец’, монг. цэцэн ‘мудрый, умный; мудрец’

I
1. аат. Куоскаҕа майгынныыр дьүһүннээх-бодолоох бытархай эбирдээх болоорхой хойуу көп түүлээх кыыл, устата биир миэтэрэ кэриҥэ. ☉ Рысь
Кинини да «хаар бөҕө баттыыр» буоллаҕа. Сүлүһүннээх чолбон ырбата саһылы-бэдэри кылыыны мииннэрэ охтороро ахсаабыт. Амма Аччыгыйа
Тииҥи, саһылы, бэдэригэр тиийэ урусхаллаабытын кини ийэтигэр, Маайаҕа, бүтүн күөс быстыҥа кэпсээн суруйбута. Н. Заболоцкай
Түҥкэтэх тыаларга хагдаҥ эһэлэр, бэдэрдэр ордууланаллар. КВА МГ
2. даҕ. суолт. Бэдэр тириитинэн тигиллибит (бэргэһэ, саҕынньах о. д. а.). ☉ Рысий. Бэдэр бэргэһэ. Бэдэр саҕынньах
□ Мэник Мэнигийээн бэдэр саҕынньаҕын окко-маска ыйаабытыгар дылы (өс хоһ.)
Дьуһуурунай тахсаары эргиллэн эрдэҕинэ, Бурхалей, эргэ бэдэр бэргэһэтин өҥөлөспүт киһи буолан, дьиэ тымныытын этэн туран, тимир оһоххо биирдэ-иккитэ оттор маһы көрдөстө. Эрилик Эристиин
Аргыылаптаах балаҕаннарыгар бэдэр бэргэһэлээх, бөрө саҕынньахтаах, саалаах киһи мадьарыс гына түстэ. Софр. Данилов
Ыас хара быыһык саҕынньахтаах Оной Өлөксөөн бэдэр истээх бөрө саҕынньаҕы нэлэкэйдии кэппит Көмүһээрэй атыыһыттыын кэпсэтэ тураллар. В. Протодьяконов. Тэҥн. үүс
♦ Бэдэр мэйии — 1) олус өйдөөх, мындыр. ☉ С тонким, проницательным умом, мудрый
Эрдэлиир ийэтэ Даарыйа эмээхсин бэдэр мэйии эрэйдээх этэ. Амма Аччыгыйа
Бэдэр мэйии оҕонньор хайаан да өр дуу, өтөр дуу буолаат, барытын өйдүө. И. Гоголев; 2) киитэрэй, уодаһыннаах өйдөөх. ☉ Коварно-хитроватый
Мэҥиэни эрэ көрдөр мэйиилиин иирээччини эрбэх үрдүгэр эргитэн баран, уопсай үптэн-астан охсо түһэн ылааччы бэдэр мэйии дьоннор биһиэхэ да бааллар. Р. Баҕатаайыскай. Тэҥн. тииҥ мэйии.
◊ Бэдэр киэнэ (бэрдэ) бэртэлээҕэ — саамай бөдөҥ, баараҕай бэдэр, кини тириитэ. ☉ Матерая рысь, а также ее шкура
Сытыаран көрө-көрө, олордон көрө-көрө, бэдэр киэнэ бэртэлээҕинэн, буобура киэнэ муҥутуурунан, саһыл киэнэ саҕахтааҕынан, киис киэнэ киргиллээҕинэн талан туран таҥыннардылар. Ньургун Боотур
Бэдэр бэрдэ бэртэлээх саҕынньаҕын ньэлбэгэйдии кэтэн нэлэлдьийэн-хотолдьуйан киирдэ. П. Ойуунускай. Тэҥн. бөрө киэнэ бөртөлөөҕө. Бэдэр түүтэ от бот. — боҕуруоскай от. ☉ Тимьян (чабрец, богородская трава)
Бэдэр түүтэ отунан мэһэмээни ыһаарар, уокка оттор мутук булар уонна суорат суораттыыр. Күннүк Уурастыырап. Бэйэтэ бэдэр — аарыма тыһы бэдэр. ☉ Матерая самка рыси
Миэхэ биллэрдэххинэ, билэрбин этэн да көрүүм: бэйэтэ бэдэр саҕа мэйиикэйин сыыһынан билгэлии сыт эрэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
II
аат., эргэр. Ким эмэ ыччата, оҕото, төрүөҕэ. ☉ Потомок кого-л.
Бэйэҕиттэн ситиспэтэххэ, бэдэргиттэн ситиһиллиэ (өс хоһ.). Уоттаах халлаан улуу уураахтарын быһыытынан буоллаҕына, бэйэҕиттэн ааһан бэдэргиттэн иэстиэхтэрэ. П. Ойуунускай
Хааннаах өс! Бэйэтиттэн ситиспэтэххинэ, бэдэриттэн ситис! Кинилэр умналларын саҕана, биһиги өйдүүрбүт саҕана буоллун! Далан
Аан дойду көхсүгэр кэлин айылҕаны үүннээһини (бэйэм көрбөтөҕүм иһин) бэдэрим да көрөө ини! С. Руфов