эриир-мускуур диэн курдук
Быһа саныырга төһө да итиннигин иһин, олох эриирэ-буруура, ис-иһигэр киирдэххэ, туспа. Н. Якутскай

абар диэнтэн дьаһ
туһ. Хаппытыан холкуоһу тэрийэ сатыыр. Онтуката, абардыан иһин, эриирэ-мускуура элбэх. А. Сыромятникова
Кыһытыан туһугар, Кынчайбат мин диэки, Абардыан туһугар, Атынныын күүлэйдиир. И. Гоголев
Хатаҕалана үөрэнэн хаалбыт эмээхсини Кириһээн кытаанаҕа, ордугу-хоһуну биэрбэтэ ордук абардара. Д. Таас

көр айалаа-дьойолоо
Кини аҕата ынчыктыыр, айакалыыр-дьойоколуур, кытаанах диетаны тутуһар. ДьДьДь
Мөлтөх санаалаахтары, кэбирэх майгылаахтары кырдьыы мускуура өр гыммат үгэстээх. Сылайарыҥ уонна ыарытыйан айакалыырыҥ-дьойоколууруҥ бу кэмҥэ элбиир. ПБН КСКТ

туохт., кэпс. Элбэх эриири-мускууру көрсөн, эт-хаан, өй-санаа өттүнэн бөҕөргөө, бус-хат. ☉ Стать физически или нравственно стойким, пройдя через испытания, закалиться
Биһиги хара аччыгыйбытыттан үлэҕэ эриллэн, эппит-хааммыт ытаһатыйбыт дьон буоллахпыт дии. Күндэ

аат. Туруоруммут соругу ситиһэр дьулуур, дьүккүөр, ылсыһан туран үлэлээһин. ☉ Настойчивость, упорство в достижении намеченной цели, в решении поставленной задачи
Бу үлэ эриирин-мускуурун, уустугун, элбэх билиини-көрүүнү, дьаныары эрэйэрин илэ бэйэлэринэн, эттэринэн-хааннарынан эрэйдэнэн билбиттэрэ. И. Данилов
Сэбиэскэй киһи дьаныара Айылҕаны баһылаата; Сир үрдүнэн сураҕырар Кини үтүө албан аата. И. Чаҕылҕан
Дьулуур, дьаныар тугу кыайбатаҕай? «Кыым»

аат. Биир эбэтэр хас да судаарыстыба атын судаарыстыба ис дьыалатыгар күүһүнэн киирэн орооһуута. ☉ Интервенция
Гражданскай сэрии уонна атын дойду байыаннай интервенцията дойду иһигэр күүһүрэн турар кэмигэр Сэбиэскэй былаас Саха сиригэр кыайбыта. П. Филиппов
Таһыттан быһаччы интервенция өйөбүлүгэр тирэҕирэн, буржуазия дойдуга гражданскай сэриини саҕалаабыта. ДИМ
Эдэр өрөспүүбүлүкэ интервенцияны уонна гражданскай сэриини, атын элбэх эриири-мускууру тулуйарга тиийбитэ. «Кыым»

туохт.
1. Сааһыран эт-хаан өттүнэн сит-хот, толуу көрүҥнэн. ☉ Возмужать, физически окрепнуть
Киһи үйэлээх сааһыгар биирдэ эрэ эт тутар, ситэр, баараҕадыйар. Эрчимэн
[Татьяна] уларыйыыта диэн кэтирээбит, ордук мөлбөйбүккэ дылы, баараҕадыйбыт. Д. Очинскай
Луҥхалыырап кэлин сылларга, сааһыран эрэр киһи сиэринэн, биллэ баараҕадыйда. С. Никифоров
△ Түспэтий, боччумур. ☉ Повзрослеть, остепениться
Оччоҕо кини [Хаппытыан] букатын оҕо киһи этэ. Оттон билигин эргиир-мускуур эрийэн баараҕадыйбыт. А. Сыромятникова
2. көсп. Тупсан ис; салгыы сайда тур. ☉ Входить в пору зрелости; развиваться дальше
Айар ньымалара, аман тыллара-өстөрө өссө баараҕадыйбыт, дириҥээбит, муҥутаабыт диэххэ сөп. С. Зверев
Үөрэтэр-сирдиир Үргэл Чолбон – Үлэһит бааһынай Үтүө сойууһа Байантотон Баараҕадыйда. Күн Дьирибинэ
Ити саха литературата чахчы баараҕадыйан эрэрин көрдөрөр. «ХС»

туохт.
1. Үөһэттэн баттыыр ыараханы уйбакка кэдэй, аллараа өттүгүнэн тоһун (хол., өһүө туһунан), булгу бар, тоһун (хол., сылгы, таба сиһин туһунан). ☉ Надломиться, треснуть; сломаться, переламываться
[Боруллуону] үс эрэ ат уйар, атын сылгылар систэрэ бэттэн өлөллөр үһү. Саха сэһ. I
Ньыгы-ньыгы ньыгыйыкпын Ньыкырдыыра далбарайбын Соҕотох соххор хараҕым Тэстэ илигинэ, Аҥаардас аҥаар атаҕым Алдьана илигинэ, Билгэлээх биир илиим Бэттэ илигинэ Биэрэрим аата суох. П. Ойуунускай
Кыргыһыы бөҕө кытаанаҕа турда, Кырыылаах кырыылаахха кыыратынна, Биилээх биилээххэ бэтиннэ, Уһуктаах уһуктаахха уйадыйда. П. Ядрихинскай
2. көсп. Тулуурдаах буол, олох эриирин-мускуурун, охсуутун эмсэҕэлээбэккэ тулуй. ☉ Быть выносливым, стойко переносить невзгоды
Ороскуоттаах курдугун иһин, холкуос хаассатыгар биллибэтинэн-көстүбэтинэн өлгөм үбү кута турар. Оччоҕо эн дьылҕа хаан тыйыс да охсуутугар бэттэн, кэдэйэн биэриэҥ суоҕа. С. Федотов
Ханнык да соллоҥ күүс, Хаһан да кэлэн түс! — Тахсыбыт күн киирбэт, Туппут дьол бэттибэт, Баар олох кэхтибэт! Дьуон Дьаҥылы
Үлэҕэ, кэрэҕэ дьаныары, Дойдуга маҥнайгы тапталы Эр санаа бэттибэт тэтимин Эн миэхэ харыстаан ииппитиҥ, Оо, күүһүн эбитин, Күн көмүс ийэкээм! И. Алексеев

сыһ.
1. Тугу эмэ кураанахтыыр курдук харбыйыар диэри, хаптаччы (хол., саай, оҕус, үктээ). ☉ Так, чтобы сплющилось, сделалось плоским (напр., ударять, сдавливать, сжимать)
Бөрө аһаабатаҕа аҕыс хоммут, сиэбэтэҕэ сэттэ хоммут баҕайы иһэ хапсыччы сиһин тоноҕоһугар сыстыбыт. Н. Якутскай
Колька чиэрбэтин ытыһыгар ууран хапсыччы охсон, силлээн баран, күөгүтүн эмиэ бырахпыта. Ойуку
Турба батаһын окко курдурҕаччы киирэрин курдук хапсыччы охсоот, аалан уһуктуугун. ПАЕ УуАХО
2. Түүрэ, куура, хата (куччаа, дьүдьэй, ыр). ☉ Съёжившись (усохнуть); сплющив (напр., класть, помещать куда-л.)
Бурдук умнаһа, сиртэн саҥардыы быган иһэн, куоластаммыт, сиэмэтэ хапсыччы хатан хаалбыт. Л. Габышев
Уһун айан эриириттэн-мускууруттан хапсыччы хатан хаалбыкка дылы хатыҥыр, сааһырбыт Охонооһой Кучуукап баһылыктаах этибит. А. Сыромятникова
Хаптаҕай суумканы Хапсыччы кыбынан Хап-хатыҥыр дьээдьэбит Хапсаҕайданан иһэригэр Хараҕым адьас иҥнибэт. С. Тимофеев

аат.
1. Туох эмэ киһи айаҕынан (тылынан) билгэтигэр биллэр буолуута; эттиктэр оннук уратыларын этхаан билэр (эбэтэр онно хардарар) дьоҕура. ☉ Ощущение вкуса, вкус
Мунна сыты билбэт, айаҕа амтаны билбэт (өс хоһ.). Бэс амтана хаалбыта буолуо диэн, солуурун сууйан баран [Мариса] толору эт буһаран кэбистэ. Эрилик Эристиин
Отон курас амтана айаҕын хам ылла. М. Доҕордуурап
△ Ас үчүгэй, куһаҕан, минньигэс уо. д. а. буоларын айаҕынан (тылынан) билии. ☉ Ощущаемое (языком) качество, свойство пищи
Күөллэр атахтарыгар амтаннарынан олус минньигэс астар быыстала суох кытарчы көрөн сытар буолааччылар. Н. Заболоцкай
[Маайыс:] Ол мин аһым амтана куһаҕан үһү дуо? С. Ефремов
△ Ас минньигэһэ, үтүөтэ айахха биллэрэ; аһы астынан минньигэһиргээн аһааһын. ☉ Чувство удовольствия, наслаждения от вкусной пищи
Махтанабын, тоҥон-хатан Сылаас сыанатын билбиппэр, Махтанабын ааһан-туоран Ас амтанын билбиппэр. С. Данилов
Күннэтэ эйигин суохтааммын Күн сылааһын барытын сүтэрдим. Аһыыр ас амтанын умнаммын Сэниэбин-күдэхпин бүтэрдим. С. Васильев
Балык сыттана түстэҕинэ ордук буолар, амтан киирэр диир дьоннор билигин да бааллар. Багдарыын Сүлбэ
2. көсп. Олоххо эриири-мускууру, үөрүүнү-хомолтону киһи бэйэтин этинэнхаанынан билиитэ. ☉ Испытание на себе невзгод, трудностей, радостей жизни
[Манчаары:] Эт-хаан алдьаныытын амтанын биллиҥ дуо? Эрилик Эристиин
Олох үчүгэйин, амтанын билбэккэ хаалыах кэриэтэ, ол да [биэс да хонук олорбуппут] син. Н. Заболоцкай
Төлөннөөх сыллар оҕолоро — Биһиги билэбит барытын: Дьыл дьыбарын, олох тоҕойун, Кыайыы, кыайтарыы амтанын. С. Данилов
тюрк. амтан