ж. ирон. үрдүк муударас.

аат., түөлбэ. Муударас, муударайа. ☉ Мудрость, премудрость
Үөрэх этэр мындыабайдара. «ХС»

ж. 1. муударайа, өйө дириҥэ; мудрость решения быһаарыы муударайа; 2. (глубокое знание) муударас; народная мудрость норуот муудараһа; # зуб мудрости билир балта.

үөрэт диэнтэн хай
аата. Норуот муудараһын үөрэтиигэ, кини хомуйбут өһүн хоһоонноро уһулуччу улахан суолталаахтар. Суорун Омоллоон
Норуот айымньытын үөрэтии элбэх өрүттэрдээх. Эрчимэн
Оҕо сүрүн үлэтинэн үөрэҕэ, уруогун үөрэтиитэ буолар. ЧКС ОДьИи

даҕ. Суобаһа этэринэн быһыыланар; сөбө суоҕу, куһаҕаны оҥороруттан туттунар, саатар. ☉ Совестливый, имеющий совесть
[Баай Баҕырыынньа:] Бассабыыктар суобастаах дьон ортолоругар олоруохтарыгар сөбө суох дьон, онон олохтоох сирдэрин буллардыбыт. П. Ойуунускай
[Кэнтиикэп:] Тукаам, дьон барыта суобаһа суох, онон тугу баҕарар лахсыйыахтара. Л. Попов
Кинини саамай суобастаах, олох муудараһыгар үөрэммит бас-көс эмээхсин курдук көрөллөрө. Ч. Айтматов (тылб.)

аат. Сымнаан биэрии, ирдэбили мөлтөтүү. ☉ Смягчение, послабление; разрядка напряжённости
Олох муудараһа, олох араас араҥатын ахсаана суох үгүс өрүтэ, олоххо түгэниттэн көрөн сымнааһын, кытаатааһын диэн баар. Э. Соколов
Оттон арыгыһыттарга ханнык даҕаны сымнааһын, чэпчэтии суох буолуохтаах. «Кыым»
АХШ уонна НАТО-ҕа кини сорох сойуустаахтара бэйэлэрин сүрүн кыһамньыларын сымнааһыны утарсыыга уурдулар. «Кыым»

сыһ. Дириҥник, түгэхтээхтик (хол., саҥар). ☉ Многозначительно (напр., говорить); глубоко, основательно (напр., продумывать)
Кини ураты уоттаах хараҕыттан толлон киэр хайыспытым, онуоха улаҕалаахтык сонньуйбута. И. Гоголев
Иван таһырдьа ойдо. Дьикти улаҕалаахтык санаата оонньоото, дууһата уйадыйда. Э. Соколов
Күлүк Сүөдэр норуот муудараһын иҥэриммит киһи буолан, куруутун даҕаны сытыытык, улаҕалаахтык саҥарар-иҥэрэр. «ХС»
Уһуну-киэҥи улаҕалаахтык толкуйдаа, кэлэр кэмҥин кэскиллээхтик кэрэһилээ. «Чолбон»

аат дьөһ. Хайааһын ханнык эмэ кэм кэрчигин устатыгар буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении отрезка времени, в течение которого совершается действие (за, в течение, на протяжении)
Сыл аҥаарын устата мас кэрдэн, бириискэлэр устун сылдьыбыта. И. Гоголев
Кини икки сайын устата Туркулаах мантан чугас эргин тоҕойдорун, тумулларын барытын кэрийдэ. С. Никифоров
Норуот муудараһын, үтүө майгытын этигэр-хааныгар иҥэринэн, элбэх сыл устата илдьэ сылдьыбыта. И. Данилов

прил. олох, күннээҕи олох, күннээҕи; житейская мудрость олох муудараһа; житейские хлопоты күннээҕи түбүк.

аат., сөбүлээб. Ким эмэ тугу эмэ гынарыгар, тугунан эмэ дьарыктанарыгар куомуннаахтара, кыттыгастара. ☉ Сообщники, сопровождающие кого-л., примкнувшие к кому-л.
Хотунан-соҕуруунан тэлэкэчийбит Былас обургу үөрэ-сүүрүгэ элбэҕэр ким да мунаахсыйбат этэ. Е. Неймохов
Кумайан тойуга дуорааннанан, этэр тыла илбистэнэн, саҥарар саҥата саталанан, кутуран куйуһутан, үөрдэрин-сүүрүктэрин ыҥыртаан, абааһыларын арҕаран барда. И. Федосеев
Айылгылаах муудараһынан үөрүн-сүүрүгүн ханна да бычыгыраппакка баһылаан-көһүлээн илдьэ сылдьар тыа кырдьаҕас бөрөтүн курдук. А. Фадеев (тылб.)
♦ Үөр-сүүрүк тардыс (тардын) — биир санаалаахтаргын, куомуннаахтаргын мус, кыттыһыннар. ☉ Привлекать, завлекать своих сообщников, пособников, соучастников
[Бассабыык] хата билигин ханна эмэ тиийэн үөр-сүүрүк тардынан бэйэҕитигэр иһэр да буоллаҕына көҥүлэ. ХКК