прил. мыыла; мыылалаах (содержащий мыло); мыльная пена мыыла күүгэнэ; мыльная вода мыылалаах уу; # мыльный пузырь күүгэн, мыыла хабаҕа (солуута су ох, эрэлэ су ох дьыала).

м. 1. мыыла чээрэтэ; 2. обмылки мн. (мыльная вода) танас сууйбут уу, мыылалаах уу.

сиксиирдээһин (дэтээллэри эбэтэр соҕотуопкалары ыраастааһын уонна кырыыларын мүлүрүтүү ньымата. Ыстаал саарыктары эбэтэр кумаҕы, тирии кырадаһыннарын эбэтэр миэли уо. д. а. аалар матырыйаалы кытта барабааҥҥа уган (кутан) эргитэллэр. Мыылалаах эбэтэр туустаах, сороҕор солохтоох ууга сытыаран баран барабаанынан эргитэн дьигиһитэр "инчэҕэй" ньыма эмиэ туһаныллар.)

аат. Утахтарыттан таҥаһы өрөр сабы, сиэмэтиттэн арыыны ылар от үүнээйи. ☉ Лён
Ойуур балаһатын сорох оройуоннарыгар нуучча былыргы култууратын — лүөнү үүннэрэллэр. МЛФ АҮө
Түүнүгү лүөн таҥастан мыылалаах итиэннэ суодалаах итии ууга сууйан суох оҥороллор. Дьиэ к. Лүөнтэн, көлөппүнэттэн умнастарын утахтара уонна сиэмэлэрэ туһаныллаллар. КВА Б
Мин кийиитим долгунец лүөнү үүннэрэн быйыл наҕараада ылбыта. Г. Николаева (тылб.)

дьүһ. туохт. Уута саккырыы сылдьар таҥаһынан, тирээпкэнэн сууй, сот (үксүгэр кыһамньыта суохтук, үрдүнэн-аннынан оҥорор киһини этэллэр). ☉ Мыть, вытирать что-л. мокрой тряпкой, с которой капает вода (обычно о человеке, к-рый делает что-л. очень небрежно). Кирдээх муостаны мыылалаах уунан сууйан ньалыахтатта
□ Ыстапаан мас төбөтүгэр эриллибит, дулҕа сиэлин курдук сохсойбут «харбыырын» солуурдаах ууга уган ыла-ыла сууйан ньалыахтата сырытта. И. Никифоров

I
сот диэнтэн дьаһ
туһ. Аймахпын-өбүгэбин сукка сотторботох Ампаардаах астаахтар — эһиги! П. Тобуруокап
Ити урут таҥнарбытын саҥа сэриигэ сотторуон баҕардаҕа. Н. Габышев
Харах диспансерыгар тиийэн хааммын-сииммин сотторон, бааһым тириитин тиктэрэн, бэрэбээскилэтэн баран, бараакпар тиийэн сыттым. КНЗ ОО
II
аат. Киһи суунан баран сотторугар аналлаах сымнаҕас көп таҥас. ☉ Полотенце
Оксана бастаан илиитин, сирэйин сууммута, онтон саҥа сотторунан ылан соттубута. Суорун Омоллоон
Мыылалаах соттордорун ылан, икки эдэр киһи көҥүс диэки сырыстылар. Л. Попов
«Манан сотун», — дии-дии Сергей Иванович ыраас соттору ууммута. Ф. Софронов

1. аат.
2. Киһи окумалын уонна харытын уҥуохтара холбоһор сүһүөҕэ. ☉ Локоть
   Тогойкин быаны тоҕоноҕор эриммэхтээн, тиэрбэстии тутта. Амма Аччыгыйа
   Маастар Басов өй булан Тоҕоноххо аспыта. А. Абаҕыыныскай
   Тоҕоноҕу мыылалаах итии уунан дэлби аалан суунуллар. ДьБ
   2
   тоҕой I 1 диэн курдук. Тоҕонох аллараа өттүнэн быһыт тутуллубутун ордук биһирээн туран суруйбутум. Амма Аччыгыйа
   Үрэҕи бэтэрээ кытыытынан кыйа, тайах аһылыктаах тоҕонохтору чуҥнуохтара. Н. Борисов
   Биһиги ол уулуссалар тоҕонохторугар билсибиппит. Н. Босиков
3. Уста кээмэйэ: икки сүөм. ☉ Мера длины: две пяди
   Сорох уста кээмэйдэрин икки ардыларыгар баар сыһыаннар: «былас» — түөрт тоҕонох, «тоҕонох» — икки сүөм, «сүөм» — түөрт тутум, «тутум» — түөрт илии. ПАИ СМС
4. даҕ. суолт. Тумустаан киирбит, туора. ☉ Имеющий изгиб, с изгибом
   Барбахтаат, оҕонньор тоҕонох уулуссаҕа халыйда. Р. Баҕатаайыскай
   Уолаттар бочооттоһор тоҕонох көрүдүөрдээхтэр. Н. Габышев
   ср. каракалп. шыҕанак, хак. сыҕанах, бур. тохоног ‘локоть’

аат.
1. Органическай холбоһук: ураты сыттаах, көтүмтүө дьэҥкир убаҕас (үксүгэр эмтээһиҥҥэ-томтооһуҥҥа, тиэхиньикэҕэ тут-лар). ☉ Эфир (как органическое соединение)
Эпэрээссийэлиир сири …… мыылалаах сылаас уунан кичэйэн сууйан баран ыраас салпыакканан сотон куурдуллар уонна ыраас испииринэн эбэтэр эпииринэн хас да төгүл сотуллар. НПИ ССЫа
Эпиирдэр үгүс араастаахтар, олортон дьиэҕэ-уокка туттуллааччылар аҕыйахтар. ХОДь
Кини учууталы кырабаакка сытыарда, айаҕын уонна муннун …… баатанан саба ууран баран, эпииринэн илитэн барда. А. Куприн (тылб.)
2. Араадьыйа долгуннара тарҕанар салгын эйгэтэ. ☉ Воздушное пространство как распространитель радиоволн, эфир
Чугаһынан араадьыйа-ыстаансыйалар тугу эпииргэ биэрэллэрин дьуһуурунайдар иһиллииллэр. Н. Якутскай
Арадьыыс В. Данилов аппараатын аттыттан арахсыбакка, уон биэс-сүүрбэ мүнүүтэ буола-буола, эпииргэ тахсара. А. Данилов
Вятка куорат, араадьыйата эпииргэ бастакы биэриини 1929 сыллаахха ыыппыта. «ХС»
«Күн Күндүйэ», «Үөлэн Нүрүйэ» диэн олоҥхолоруттан өрөспүүбүлүкэтээҕи араадьыйа эпииргэ биэртэлээн турар. ПДН ӨСДь
◊ Аһаҕас эпиир — араадьыйаҕа, тэлэбиисэргэ эрдэ уһуллубакка быһаччы тахсыы. ☉ Прямой эфир. Дириэктэр бүгүн аһаҕас эпииргэ тахсар

туохт.
1. Илиигинэн тугу эмэ бигээн көрөрдүү туппахтаа, мускуй, ыгыта тут. ☉ Мять, сжимать, щупать что-л., слегка придавливая
Тээллэриис аан аттыгар турар сириттэн хамсаабата, тарбыйах сонун тэллэҕин убахтаата. И. Гоголев
Табунанов диэн кырдьаҕас оҕонньор сөбүлэһэн убаҕас бытыгын убахтаата. М. Доҕордуурап
Киэһэ утуйарыгар, тахсан киирэ сылдьан, уол сүгэһэрин убахтаан көрдө. «Чолбон»
△ Эмтиир-томтуур сыаллаах ким эмэ ыалдьар миэстэтин имэрий, массаастаа. ☉ Массировать, растирать тело кому-л. с лечебной целью. Ынах синньин убахтаа
□ Микиитэ орону оҥорон, тойонун сытыаран баран, атаҕар сытан, муус тымныы, дар-уҥуох атахтары илиитинэн убахтаан, сылыппытынан барда. Амма Аччыгыйа
2. кэпс. Түргэнник, тиэтэллээхтик сууй, мускуй (таҥаһы). ☉ На скорую руку стирать, полоскать, жулькать что-л. в воде (напр., бельё)
Ырбаахылаах ыстааны уонна биир баркы сыыһын төһө гыныай, начаас убахтаата. Таһырдьа таһааран чиэс мастарга ыйаталаата. Айталын
Сорудаҕы ылбыт кыыс баартыктары бэрт тиэтэлинэн мыылалаах ууга өскүөрүтүн убахтыы түһээт куурдан аҕалбыт этэ. «Кыым»
3. көсп. Күүскэ, сытыытык быһыта тутан, кымаахтаан ыарытыннар. ☉ Сжиматься, спазмировать, вызывая болевые ощущения (напр., о мышечных тканях внутренних органов)
Доруобай киһи ыалдьара, убахтаан түһэн, омуннаах буолар эбит этэ. Р. Баҕатаайыскай
Дьулустаан эрчиллэ сырыттаҕына эмискэ иһэ ыарыйда. Урут эмиэ хас да төгүл быһыта убахтаан ыалдьыталыы сылдьыбыта. Э. Соколов
Ымсыы [киһи хос аата] баҕар, аны өлөн хаалыа: быар таарымтата кутталлаах ээ, начаас илдьи убахтаан кээһээччи. «ХС»
4. көсп. Кими-тугу эмэ илдьиритэ ыстаа, сэймэктээ (ыты, кыылы этэргэ). ☉ Загрызть, задавить кого-л. (о собаке, хищном животном)
Ыт Түүлээхтэн [киһи аата] арахсыбатаҕа, охторо сылдьан бууттары, эмэһэтин көм эттэри илдьи убахтаабыта. Суорун Омоллоон
Ытым үүскэ иккиһин кэлэн үрдүгэр сапта түстэ да, хабарҕатын убахтаабытынан барда. Я. Семёнов
Сааҕа таптарбыт ийэ эһэ, сытан ыарыытын аһаран баран, ирдээн кэлэн, туох да сэрэҕэ суох утуйа сытар уолу киирэн убахтаан кэбиспит. «ХС»
ср. тюрк. убак ‘мелкий, размельчённый’, уҕ ‘мять’

туохт.
1. Уунан эбэтэр атын убаҕаһынан ким-туох эмэ кирин ыыт эбэтэр ордук-хоһу, наадата суоҕун суох гын, ыраастаа. ☉ Мыть, смывать грязь, очищать что-л. от грязи при помощи воды, умывать
Микиитэни бу мыыланан ып-ыраас гына сууйан-сууйан баран, бу эминэн уҥунуохтаан кэбистэххэ, ымынаҕа биир нэдиэлэ иһинэн хатырык курдук хастанан түһэн хаалыаҕа. Амма Аччыгыйа
Ыраас уутунан уолаттарын тириппит көлөһүннэрин кытары харахтарын уутун сууйа сотон ылбыта. Н. Лугинов
Ася иһит сууйар, Кеша сотор, ыскаапка уурар. Н. Габышев
△ Мыылалаах эбэтэр бороһуоктаах ууга уган баран, таҥас кирин ыыт, ыраастаа. ☉ Стирать
Даайа тэлгэһэҕэ сууйбут таҥаһын ыйыы сылдьар эбит. Софр. Данилов
Маайа сууйбут таҥаһын уутун ыган мускуйар. Н. Якутскай
Саҥа дьиэһит кыыһы булбутум …… оннооҕор таҥаспын сатаан сууйбат. М. Доҕордуурап
2. Саа уоһун ыраастаа. ☉ Чистить ствол ружья
Кини саҥатыгар уонна саатын сууйарыгар тартаран олорор буолан ураһа чэпчэки аана аһыллыбытын, таһыттан киһи киирбитин билбэтэ. Т. Сметанин
Кини кэргэнэ тимир оһох суоһугар оҕунуохтаах байыаннай саалары сылыта-сылыта сууйар. С. Васильев
[Ыстапаан Саабыс] күһүн булка барарыгар оҥостон, сайыны быһа саатын сууй да сууй, арыынан оҕунуохтаа да оҕунуохтаа буолла. КФА СБ
3. Улахан көһөҥө таастан эбэтэр кумахтан көмүһү, күндү тааһы (хол., алмааһы) уунан сууйан арааран ыл. ☉ Промывать, мыть, намывать (напр., алмазы, золото)
Үчүгэй көмүстээх сир буоллаҕына, ортотунан күҥҥэ баччалыы солуотунньугу сууйдун... Оччоҕо... бачча буолуохтаах. Суорун Омоллоон
Үрүйэ үрдүгэр түөрт киһи туорай мастаах уһун ураҕаһынан кыллыгыраччы уста турар ууну булкуйаллар. Ити кинилэр көмүс сууйар быһыылара. Н. Якутскай
Иирэлээххэ дыраагалар бытархай алмааһы сууйаллар. И. Данилов
4. көсп., кэпс. Туох эмэ үөрүүлээх, бэлиэ түгэни ас тардан, арыгы иһэн бэлиэтээ. ☉ Отмечать какое-л. знаменательное событие застольем, обмывать что-л. Чэйиҥ, турумаҥ, көрсүһүүнү сууйуоҕуҥ. Н. Лугинов
Хас даҕаны уолаттар Хамнас кэлтин сууйаары Арыгыны хото ылбыттар. В. Гольдеров
Бириһиэни тэлгэтэн маҥнайгы бултарын сууйан үөрэ-көтө аһыы, күлэ-сала араас көрүдьүөһү сэһэргэһэ олордулар. В. Протодьяконов
♦ Айыыны (буруйу) сууй — куһаҕан дьайыыны, ыар буруйу оҥорбуккун тугунан эмэ боруостаа, үтүө ааккын төнүннэр. ☉ Искупить вину чем-л., вернуть доброе имя
Хайдах гынаммын хараҥа буруйбун сууйуомуй мин сордоох... Суорун Омоллоон
Былаҕачыыннай добдугураччы ботугураан, айыыны сууйар мэлииппэни ааҕара иһиллэрэ. Л. Попов. Суобаскын сууй — түктэри быһыылан. ☉ Потерять совесть
[Арыгы] …… Чиэһи ситэн туран киттитэр, Суобаһы суудайан туран сууйар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ньукулай Баһылайабыс …… киһи аатын алдьатар, суобаһын сууйар кумааҕыны кыратык да илиитэ салҕалаан көрбөккө бооччойооччу буолбатах. Эрчимэн
Хотуой, ол-бу буолан кубулунан, Хомсу-имси туттан, Суобаһы сууйума, Ааты алдьатыма. П. Ядрихинскай
(Аатын алдьат) <суон> сураҕын сууй көр аат I. Баҕыста сытыйбыт сирэйгин быһыта сынньаммын ааккын алдьатыам, сураххын сууйуом. Амма Аччыгыйа
Илин эҥээр ааттааҕа Сынаҕы баай …… Бүгүн мин суон сурахпын Сууйаары Ол алта маҥан туос ураһанан Айгыстан түһэн олорор. И. Гоголев
Эт мэйиилээхтэр эриэккэстэрэ Эҥсиллэн кэлэннэр, Албан ааппын алдьаттылар, Суон сурахпын сууйдулар. С. Зверев. Сыатын сууйа илик — кыһын мунньуммут сыатын сүтэрэ, ыра-дьүдьэйэ илик (кыыл туһунан). ☉ Не успел растерять накопленный за зиму жир (о звере)
Эрдэтээҕи, сыатын сууйа илик кыыл, эмискэ бала түһүммэккэ, тохтуу-тохтуу уһаарар буоллаҕына, үөтэлээн хотторооччута суох буолааччы. В. Яковлев
<Миигинэн> тииһиҥ сааҕын сууйума көр миигинэн. Тииһиҥ сааҕын сууйа олорума, оҥор диэбити оҥор! А. Софронов
Оттон таах тииһиҥ сааҕын сууйан ыйыппат, истээри сүбэлэтэр буоллаххына, сүбэлиэм даҕаны. Суорун Омоллоон
Төһө да быыпсай буолларгын миигинэн тииһиҥ сааҕын сууйума. Болот Боотур. <Илиигин> хаанынан сууй — элбэх киһини өлөр, бааһырт. ☉ соотв. быть по локоть в крови
Бандьыыт саллааттара …… бар дьон кыа хааныгар илиилэрин сууйбуттарын туһунан Охоноос ыллыыр. Амма Аччыгыйа
Кулаактар Сэбиэскэй дойдуну Баттаммыт хаанынан сууйдулар. Эрилик Эристиин. ДТС, тюрк. йу, чуг, чу