муҥатый диэнтэн бэй
туһ. Мэхэнисээтэр П.Н. Сибиряков, биһиэхэ биир да үчүгэй саҕалааһын, саҥа дьыала аанньа өйөммөт диэн муҥатынна. «ХС»

туохт. Мэхэнисээтэринэн үлэлээ. ☉ Б ыт ь, ра ботать механизатором
Власий Дьокуус кайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрэн баран, «Өймөкөөн» с о пхуоска мэхэнисээтэрдиир. «Кыым»

туохт. Туох эмэ барыстааҕынан, туһалааҕынан ким эмэ болҕомтотун тарт, угуй, кытыарт. ☉ Заинтересовать кого-л. чем-л.; привлечь какой-л. выгодой, пользой
Хас биирдии мэхэнисээтэри үрдүк үүнүүгэ интэриэстиир туһугар төһө бурдук үүммүтүнэн көрөн төлүүр ньыманы булуохха. П. Егоров

көҕүт диэнтэн холб. туһ. Күүрэн, кимэн, көҕүтүһэн, Күнтүүн эбэн, Көҥү түһэн Үлэлиэҕиҥ, ыччаттар! Дьуон Дьаҥылы
Кинилэр тэҥҥэ сылдьан, бэйэ-бэйэлэрин көҕүтүһэн үлэлиир буоланнар, үлэ оҥорумтуотун ордук үрдэтэллэр. «Кыым». Ыанньыксыттар, ньирэй көрөөччүлэр, бостууктар, мэхэнисээтэрдэр ортолоругар …… көҕүтүһэн үлэлээһин тэрилиннэ. «Ленин с.»

сыппаа диэнтэн дьаһ. туһ. Быһах биитин сыппатыма
□ Уоргун, дьулааҥҥын Уҕарытар, сыппатар Укулаат быччыҥнар күүрэллэр. Күннүк Уурастыырап
Оройуон салайааччылара модьуйууну сыппатаннар, үрдүнэн-аннынан күлүгүрэтэн үлэлиир мэхэнисээтэрдэр элбээн бардылар. П. Егоров

аат.
1. Хонтуруол, бэрэбиэркэ. ☉ Инспекция (проверка)
Киин уонна олохтоох сирдэргэ уопсастыбаннай инспекцияны дьүөрэлэһиннэрэр хонтуруоллуур уорганнар үлэлиэхтэрэ. «Кыым»
2. Хонтуруоллуур уорган, тэрилтэ. ☉ Инспекция (учреждение, организация, осуществляющие проверку)
Үлэ харыстабылын профсоюзтар уонна аналлаах судаарыстыбаннай инспекциялар хонтуруоллууллар. СГПТ
Кини төһө да «инспекция начаалынньыга, мэхэнисээтэрдэр аҕалара» аатырдар, олохтон хаалбыт, туох да дьоҥҥо күттүөннээҕи эппэт буолбут киһи. СТЫМ
Билигин госстрах инспекциятын үлэһитэ. Хапсаҕай

сыһ. Күүрээннээхтик, күүрүүлээхтик (хол., үлэлээ). ☉ Напряжённо, интенсивно (напр., работать)
Омос көрдөххө сонуна суохха дылы гынан баран, тыҥааһыннаахтык оонньоммут баартыйа. НСС ОоО
Ыһыы саҕаланнар эрэ үлэ олус тыҥааһыннаахтык барар, бу кэмҥэ кылгас болдьоҕу тутуһар туһугар мэхэнисээтэрдэр аһыылларын, утуйалларын даҕаны умнан туран үлэлииллэр. ЧНН СОИСК
Оту тыҥааһыннахтык, биир кэм уларыйбакка туттан, хара күүһүнэн охсор киһи сайыҥҥы күн сыралҕаныгар түргэнник сылайар, сэниэтэ эстэр. ААФ ОИОИС

сыһыан эб. Аат тылы кытта туох эмэ мөлтөҕүн, көстүүтэ суоҕун бэлиэтиир уонна сороҕор этээччи үгэргиир сыһыанын көрдөрөр: элээмэтэ, дуома. ☉ Как модальная частица, в сочетании с существительными подчёркивает незначительность, невзрачность, несущественность кого-чего-л., выражает презрительно-ироничное отношение: ничтожество, видимость
Ийэм илдьи сытыйбыт таҥаһым ыратын абырахтыыр түбүккэ хаалла. Амма Аччыгыйа
«Бастаан көрдөрөн, үөрэтэн биэрдэргин, син мэхэнисээтэр ырата этим буоллаҕа дии», — диэтэ уонна иһигэр бэркэ сөбүлүү санаата. В. Титов
Мин, уйарҕаан, ытыа эбиппин да, сүрэ бэрт, эр киһи ырата буоллаҕым дии. П. Аввакумов

аат.
1. Ханнык эмэ усулуобуйалары туруоран, ону тутуһары, толорору модьуйуу. ☉ Требование, спрос
Үлэ былаанын оҥорон, кыраапык олохтоон, ирдэбили күүһүрдэр гына тэрийэн, дьону сүһүөҕэр туруора охсуохха наада. В. Яковлев
Үлэ тэтимигэр уонна хаачыстыбатыгар эдэр мэхэнисээтэргэ кытаанах ирдэбили туруорара. «ХС»
Кинини [учууталы] сыаналааһын, киниэхэ ирдэбил олох сайдыытын таһымыттан тутулуктанан уларыйа турар. «Кыым»
2. Ханнык эмэ дьыаланы официальнайдык быһаарарга көрдөһүү. ☉ Требование официального разъяснения по какому-л. делу, запрос
Дьокутаат бэйэтин компетенциятын иһинэн ханнык баҕарар дуоһунастаах дьоҥҥо ирдэбил оҥорор бырааба олохтонно. ФММ ДьКС
Мин соторутааҕыта биир депутатскай ирдэбили толорон, куорат детсадтарын материальнай-техническэй хааччыллыыларын бэрэбиэркэлээбитим. «ХС»
3. суут-сок. Суут буолуон иннинэ дакаастабыл буолар чахчылары хомуйуу. ☉ Предшествующее суду дознание, собирание улик. Борукуруор дьыаланы эбии ирдэбилгэ ыытта
4. суут-сок. Буруйу оҥорон баран күрээбит, саспыт киһини көрдөөһүн. ☉ Розыск, выслеживание преступников
Ирдэбилгэ сылдьар киһини булбуттар.  Эһиги кинилэри тыллаан туттарбатаххына, кинилэр эр ылан, өссө ордук алдьархайы тардыахтара. Онон доҕордуулар күн сарсын ирдэбилгэ турунуох буоллулар. Н. Заболоцкай

аат.
1. Туох эмэ ис хоһооно, туох өйдөбүллээҕэ. ☉ Смысл, значение
Суолтатын толкуйдаабакка Субурҕа тылынан суруйар сууххай. А. Софронов
Кини боппуруос ис политическай суолтатын кыайан өйдөппөтө. Эрилик Эристиин
Байыкка ол кэмчи, быыкаа сонньуйуу суолтатын өйдөөтө. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ туохха наадалааҕа, туох туһалааҕа. ☉ Важность, значимость
Үтүө суол диэн суолтата улахан буолар. Н. Неустроев
Усулуобуйа! Олус да прозаическай боппуруос эрээри, дьиҥ суолтата улаханын. Хаһан бэйэм туспа үлэлиир хостоох буолабын? Н. Лугинов
Тыа хаһаайыстыбатыгар мэхэнисээтэрдэр үлэлэрэ улахан суолтаны ылар. ТХЭ
◊ Суолтатыгар (эрэ, да буоллар) — дьиҥнээҕинэн буолбатах, сиэри эрэ тутуһан эбэтэр тас эрэ көстүүтүнэн. ☉ Для приличия, для виду
«Суолтатыгар да буоллар чаанньыккытын сылытыҥ, баҕар, биир эмэ чааскы чэйи иһээрэй?» — диэтэ Даарыйа эмээхсин. Амма Аччыгыйа
«Туох иһин, Игорь Иванович!» — Айдар өйдөөтөр даҕаны, суолтатыгар эрэ ыйыппыта буолла. Н. Лугинов
Суолтатыгар эрэ этиллибит түмүк тыл кэнниттэн хас биирдии пуунугар киччэриһэн тохтоон туран, халыҥ соҕус уураах ылыннылар. В. Яковлев