сыһ. Тыҥааһыннаахтык, күүрүүлээхтик. ☉ Очень напряжённо, остро, тяжело
Тустуу бэрт эрийсиилээхтик барбыта, хайабыт да ылбат-биэрбэт икки ардынан сырыттыбыт. СМН ТС
Сүлүөккэ күрэхтэһии бэрт эрийсиилээхтик, хатыһыылаахтык барар, очукуо иһин киирсии сытыырхайар. «Чолбон»
Бары дуоскаларга көрсүһүүлэр олус тыҥааһыннаахтык, эрийсиилээхтик бардылар. «Кыым»

аат. Кими эмэ утары тыҥааһыннаахтык охсуһуу. ☉ Напряженная схватка, сражение с кем-л.
Күнүтүүнү билбэккэ Күөдүллэһии, киирсиһии …… Хас да күн устатыгар Хабырынна бу манна. И. Эртюков
Окуопаларга хаалбыт ньиэмэстэри кытары ыстыыгынан киирсиһии саҕаламмыта. И. Сосин
◊ Илиинэн киирсиһии — кими эмэ кытта биир-бииргэ охсуһуу. ☉ Рукопашный бой. [Сэриигэ] сороҕор соһуччу илиинэн киирсиһии баар буолар. «Кэскил»

сыһ. Олус күүскэ киирсэн, тыҥааһыннаахтык. ☉ В напряжённой борьбе, захватывающе
Икки кэлэктиип куоталаһыыта хатыһыылаахтык барыаҕа. Ходуһа х. Оройуоҥҥа ыытыллар сүлүөттэр улахан хатыһыылаахтык бараллар, хамаандалар балачча бэлэмнээх кэлэллэр, онон оройуоҥҥа ким бастыыра сүлүөт бүтүөр диэри биллээччитэ суох. ҮөАЧҮ
Бириистээх миэстэ иһин күрэхтэһии алта-сэттэ тэҥ күүстээх хамаандалар икки ардыларыгар хатыһыылаахтык барар. «Кыым»

туохт. Кимиэхэ, туохха эмэ кыыһыран, киҥнэн, кытаанахтык, кырыктаахтык, тыҥааһыннаахтык сыһыаннас. ☉ Разозлившись на кого-что-л., вести себя злобно, рассвирепеть, озлобиться
Оҕонньор хоноһотуттан наар төттөрү хайыһа, иэдэс биэрэ сырытта уонна туохтан эрэ кыйахаланарын бэлиэтэ — оҕолорго кырыгырда: төрүт дэҥ, уһаты-туора хамнаппата. Болот Боотур
Сааһын тухары сымнаҕас күлбүт-оонньообут Найыын ити күн уларыйар, кырыгырар. Амма Аччыгыйа
[Софронов] мин диэки дьүккүйбүтүнэн олорон, саҥата чиҥии, кырыгыра түстэ, бытыгын туора соттумахтаата. Амма Аччыгыйа
Оҕус хам бааллан турарыттан кырыгырар. С. Михалков (тылб.)

сыһ.
1. Кытаанахтык, чиккэччи (хол., тарт). ☉ Туго, крепко (напр., натянуть)
Киһи аттарын көҥүл ыыппат, муоһатын тыҥнык, чиккэччи тардан иһэр. И. Никифоров
Кини хаһыытыан баҕарар да, куолаһа дутар тыҥнык тардыллыбыт устуруунатын курдук дьигиһийэр. Эҕэрдэ СС
Биһиги боробулуоханы төһө тыҥнык тардабыт да, көстөрүн курдук, кини ибигирээһинэ соччо суһалсыйар, кини тыаһа эмиэ соччонон «үрдүк». ПАВ Ф-6
2. түөлбэ. Тыҥааһыннаахтык, күүскэ (хол., үлэлээ). ☉ Напряжённо, энергично (напр., работать). Биһиги бэрт тыҥнык үлэлээтибит

1. киирис диэнтэн хай. аата. Ыһыы: «Ураа!..» Ыга киирсии Ыстыыгынан кэйсиһии. Баал Хабырыыс
   Биирдэ Саппырыан оҕо Сиип убайын кытта охсустулар — биир-икки бөрсүөгү киирсии буоллар эрэ уолаттар бурҕачыһа түһэллэр. А. Бэрияк
2. Икки өттүттэн кимэн киирэн тыҥааһыннаахтык күрэстэһии, охсуһуу; күрэхтэһии. ☉ Напряженная схватка, битва, драка; состязание
   [Буоксаҕа] чахчы сытыы киирсиини кэтэһэн, көрөөччүлэр сирэйдэрэ сэргэхсийдэ. Н. Лугинов
   Аны бөрөлөөх эһэ киирсиилэрэ саҕаламмыта. И. Федосеев
   Үөрүү буолла да — хабарҕа муҥунан үөрүү, кыыһырсыы буолла да — сутурук уйарынан киирсии. Э. Соколов
3. Кими эмэ кытта этиһии; улаханнык мөккүһүү. ☉ Ругань, ожесточенный спор с кем-л. [Маппый] бэҕэһээ киэһэ дайаарка кыргыттардыын «киирсиитин» санаан уоскуйан иһэн эмиэ кыйаханан кэлэр. В. Гаврильева
   — Куолуһут буолан баран, ынаҕы сылгыттан араарбат киһийдэх эбиккин, — Элэҥ Сэмэн уолу өтөрү-батары көрүтэлээтэ. — Дьэ, доҕоттоор, киирсии буолаары гынна! В. Протодьяконов
   Барыларын мунньан олорон дьэ, киирсии кытаанаҕа, тугу кистиэмий, дьоммун кэлтэй мөҕөөччү буоллум. «ХС»

сыһ.
1. Барыны бары хотор, сытыы буоларын курдук. ☉ Остро (наточить)
Сүөдэкэ оҕонньор эрдэ турсан, Сүгэтин сытыытык буруустаата. С. Васильев
Эн, маастар, быһаххын сытыытык буруустаа! «ХС»
2. Киһини хотутар курдук, тэһитэ кэйэр курдук ыарыылаахтык. ☉ С большой силой, остротой, резко
[Микиитэ] охторугар баттыы түстэҕэ буолуо, хаҥас бэрбээкэйэ сытыытык дьаралыйан ыалдьар, төбөтүгэр быыстала суох чуорааннар лыҥкынаһаллар. Амма Аччыгыйа
Тыал сытыытык быһыта биэртэлиир, эмиэ да намырыыр. АС НИСК
△ Хатаннык, киһи мэйиитигэр хатанардык. ☉ Пронзительно, так, чтобы резало слух (напр., свистеть)
Тогойкин кыһаннаҕына итиннээҕэр өссө сытыытык иһиирэр киһи этэ. Амма Аччыгыйа
Түннүккэ сытыытык чыскыытаан Таһырдьа силлиэ-тыал улуйар. Эрилик Эристиин
Ол баран истэҕинэ — кэнниттэн бэрт сүрдээх сытыытык ат туйаҕын тыаһа чыбыгырыы түстэ. Ньургун Боотур
△ Олус күүскэ, туймаарда (саба биэр — сыт туһунан). ☉ Опьяняюще, дурманяще (распространяться — о запахе)
От мүөттээх дыргыл сыта сытыытык аҥкылыйар. А. Фёдоров
Чуумпуга күн уота ордук күүскэ сырайарга, оттон сибэккилэр ордук сытыытык, минньигэстик дыргыйарга дылылар. ВЛ РБЫ
Охоноон сыппытын курдук балачча хамсаабакка сытта. Муннугар сир, сылгы киитин сыта сүр сытыытык, минньигэстик киирдэ. «ХС»
3. Сырдыктык, чаҕылхайдык. ☉ Ярко, ослепительно
Үрүҥнэр умаппыт отторо сытыытык сандаараннар, хаартан хараҥаны ыраахха диэри хастыы тарыйталаабыттар. Амма Аччыгыйа
Күлэр күн сытыытык Күөх сири убуруур. Күннүк Уурастыырап
Сир-дойду үрдүнэн сытыытык Эргиччи көрөллөр сулустар. П. Тобуруокап
4. Дириҥ иэйиилээхтик, тонолуппакка, тэһэ (көр). ☉ Выразительно, пронизывающе, острым цепким взглядом (смотреть)
Сытыытык көрбүт-истибит, хара бытыктаах эр киһи, үөрэ иһэн бордурҕатар. Амма Аччыгыйа
Миитэрэй хатыҥыр, сытыытык тэһэ көрбүт харахтаах, үгүс оҕо ортотуттан онуманы ойута биэртэлээн саҥарар сүр сытыы, дьиэс-куос курдук оҕо. Бэс Дьарааһын
Александр хараҕын ордук сытыытык, кырыктаахтык көрбүт этэ. М. Доҕордуурап
5. Олус биллэрдик, күүскэ, наһаа (хол., баҕар, аҕын). ☉ Сильно, глубоко, остро (чувствовать)
Аара табахтыахтарын сытыытык тэһэ астаран баҕардылар. И. Гоголев
Хаһааҥҥытааҕар да сытыытык кэмсинии, хомойуу ыган кэллилэр. Н. Лугинов
Тоҕо эрэ дойдубун, алааспын аһара сытыытык ахтан кэлэр буоллум ээ. «Сахаада»
6. көсп. Харса суох, хорсуннук, эрдээхтик. ☉ Смело, храбро, уверенно
Сөдүөччүйэ чуолкайдык, сытыытык, эмсэҕэлэтэрдик эппиэттэһэн иһэр. Амма Аччыгыйа
Саҥаны олохтооһуну утарарын холкуостаахтар сытыытык кириитикэлииллэр. А. Фёдоров. Поэзияҕа уһулуччу сытыытык киирбит, тахсыылаахтык үлэлээбит киһи — Эллэй. СГС ӨСҮДь
7. көсп. Кимиилээхтик, тыҥааһыннаахтык. ☉ Остро, требуя пристального внимания
Үлэһиттэр олохторун-дьаһахтарын усулуобуйатын боппуруостарын быһаарыы сытыытык турар. «Кыым»
Хаалан иһэр хаһаайыстыбалары бастыҥнар таһымнарыгар өрө көтөҕүү эппиэттээх соруга ордук сытыытык туруоруллар. «Кыым»
Театр репертуарын, драматургия тустарынан быһаччы кэпсэтиилэр хаһыаттарга сытыытык барбыттара. «ХС»

1. прич. от напрячь; 2. прил. күүрээннээх, эрчимнээх, тыҥааһыннаах; напряжённая работа күүрээннээх үлэ; напряжённое внимание тыҥааһыннаах болҕомто; 3. прил. (натянутый) тыҥааһыннаах; напряжённая обстановкатыҥааһыннаах быһыы-май-гы; 4. прил. (неестественный) ыгыстыгас, аҕала сатаан (туттунар); напряжённая улыбка аҕала сатаан мичээрдээһин.

1. прич. от накалить; 2. прил. кытарбыт, итийбит; накалённый докрасна кытара итийбит; # накалённая атмосфера тыҥааһыннаах быһыы-майгы.

прил. 1. драматическай; драматический театр драматическай театр; 2. перен. иэдээннээх, ыгылҕаннаах, тыҥааһыннаах; драматический момент иэдээннээх түгэн, иэдээннээх бириэмэ; 3. муз. драматическай, күүстээх; драматический тенор дра- матическай тенор (эр киһи тыҥааһыннаах куолаһа).