даҕ. Туох эмэ харгыстаах, мэһэйдээх. ☉ Имеющий препятствие, с помехой. Уһун унньуктаах, боҕуулаах айан буолла

дьоҕулаа диэнтэн төхт
көрүҥ. Норуот үһүйээнин кэпсээнигэр саха төрдө соҕуруу баар эрдэҕинэ улуу кураан туран, ас-үөл тиийбэт кыһалҕатыттан кырдьаҕастарын, айах адаҕалара буолалларын, барарга-кэлэргэ мэһэйдээхтэрин иһин, дьоҕулаталаан кэбиһэргэ уураах тахсыбыт. М. Чооруоһап

туохт. Чычаас сирдэрдээх, мэһэйдээх буол (үрэх, кыра өрүс туһунан). ☉ Иметь пороги, мели, препятствия (о реках)
Өрүс улам-улам синньиир, сүүрүгэ күүһүрэр, халлыгырас таас харгыларданар. С. Руфов
[Өрүс] Кодар сис хайатын быһа түһэр, элбэх сиринэн харгыланар. Багдарыын Сүлбэ

уларый-тэлэрий диэнтэн дьаһ
туһ. Онуохаҕа баара дуо, Ньургуйаана доҕоро Уларыта-тэлэритэ, Оннук-маннык диэн этэ, Утарылаһа олордо. Эллэй
Уларытан-тэлэритэн сылдьан суруйарга бэрт мэһэйдээх. Эрилик Эристиин
Саха бэйэтин эйгэтигэр сөп түбэһэр гына уларытан-тэлэритэн айбыт элбэх бэрт үгүс остуоруйалара билигин ситэ хомуллубакка умнуллан хаалбыттар. «ХС»

даҕ.
1. Адаҕаны кэппит. ☉ Носящий колодку (о лошади)
Кыбыы кэтэҕиттэн адаҕалаах икки ат, төбөлөрүн кырыска умса анньан, аа-дьуо тахсан кэлбиттэрэ. П. Аввакумов
Кэнники баран көрбүппүт, били титиик кэннигэр лүһүгүрээбит «абааһыбыт» баара Доропуун адаҕалаах ата эбит. А. Неустроева
2. Туох эрэ бакаайылаах, соһулла сылдьар ыарахан таһаҕастаах. ☉ Носящий, таскающий какую-л. тяжесть, затрудняющую движение
Кини [эһэ] атаҕар хапкаан адаҕалаах сылдьыан баҕарбатаҕа. И. Федосеев
Бачыыҥкалара буорунан иһэҕирэн бары адаҕалаах курдук буоллулар. С. Васильев
3. көсп. Ыар баттыктаах, улахан тутуллар мэһэйдээх. ☉ Обремененный чем-л., имеющий какую-л. обузу, помеху
Кини утуйар ороно да суох, ол үрдүнэн атаҕар адаҕалаах, моонньугар чэҥкээйилээх — икки киһи иитимньилээх. Н. Якутскай
Арааһы аһан баран Атаҕар туруорар Алыс адаҕалаах. А. Софронов

даҕ.
1. Ыар содуллардаах, алдьархайдаах, иэдээннээх. ☉ Сопровождаемый бедой, несчастьем; имеющий тяжелые последствия
Былыргы былдьаһыктаах дьылларым Быһылааннаах быраман мындаатыгар Илиэһэй бииһин уустара Илэ тиэстэллэр. П. Ойуунускай
Элэҥнээн истилэр миэхэ харахпар Элбэх үйэлэр: Быһылааннаах былыргы быралыйбыт да сахтар, Умнууга хаалбыт урукку да күннэр. М. Ефимов
Быһылааннаах, былдьаһыктаах, Быйылгы сэрии курдук Сэймэктэһиилээх, силиктэһиилээх Сэриини истэ илигим. Саха нар. ыр. III
2. Олоххо, сырыыга-айаҥҥа эрэйинэн туораныллар үгүс соһуччу түгэннэрдээх, мэһэйдээх. ☉ Со многими приключениями, трудностями
Лев Шейнин, Василий Ардаматскай онтон да атын сэбиэскэй суруйааччылар быһылааннаах айымньыларын утаппыт киһилии умсугуйан аахпыта. М. Попов. Тэҥн. мүччүргэннээх
◊ Быһылааннаах сэһэн — соһуччу араас мүччүргэннээх түгэннэрдээх сэһэн. ☉ Приключенческая повесть (повествовательное произведение). Быһылааннаах сэһэни ааҕарын сөбүлүүр

1. аат. Бэрт уустук, бутуурдаах, мэһэйдээх туох эмэ. ☉ Что-л. сложное, запутанное, замысловатое
   Ол барыыстаах судургу бырайыак тардылыга, иирбэтэ-таарбата суох барар. Н. Лугинов
   Бэйбэрикээн [эһэ аата] оҕолорун олох мындырдарыгар, иирбэтигэр-таарбатыгар барытыгар үөрэтиэхтээҕэ. И. Федосеев
   Ыраахтааҕы тус олоҕор үчүгэйдик олорор буолан баран, ис-искэ киирдэххэ, иирбэтаарба ханна барыай. М. Доҕордуурап
2. даҕ. суолт.
3. Киһи дэбигис быһаарбат, уустук. ☉ Трудноразрешимый, сложный
   Ньургустаана өйүгэр-санаатыгар сопхуос олоҕун иирбэ-таарба боппуруостара бииртэн биир киирэ тураллара. «ХС»
   Бэйэтэ да ситэн, онуманы, улахан дьон эҥин-эгэлгэ, иирбэтаарба сыһыаннарын араҥалаан өйдүүр, сирэр-талар киһи. «ХС»
4. Соччо ыарахана суох эрээри, үгүс бириэмэни, түбүгү эрэйэр (үксүгэр үлэхамнас туһунан). ☉ Незначительный, мелкий, но отнимающий время (обычно о работе)
   Кини иирбэ-таарба бытархай үлэҕэ сылдьарын сөбүлээбэт, кэм сүгүүлээх-көтөҕүүлээх, эт-хаан тэнийэр үлэтин таптыыр. Болот Боотур
   Көлүүр сылгытын көрүү, уу баһыыта, мас тиэйиитэ, онтон да атын иирбэ-таарба үлэ элбэх этэ. И. Федосеев

тыаһы үт. туохт.
1. Үөһэттэн ыһыллан түс, тоҕун (туох эмэ бытархай, кытаанах, хол., буор туһунан), эбэтэр үөһэттэн сылдьырыйан түс; буору кытта түс. ☉ Сыпаться сверху или сползать, соскальзывать сверху сплошным потоком, лавиной (о чем-л. мелком и твердом); скатиться вместе с лавиной
Түөрт этиҥ түспүтүн курдук, тыас тыаһа дэлбэритэ барда, ийэ буор сирэ доргуйан титирии түстэ. Санаатыгар балаҕанын даҥа сирэйигэр куккуруу тоҕунна. П. Ойуунускай
Микиитэ тыына хаайтарарга дылы гынна, балаҕаныттан таҥнары куккураан түстэ. Амма Аччыгыйа
Балаҕан үрдүн буора тохтон куккураата, хаппыт буор киһи таныытын кычыгылатар гына өрө бурҕайда. ӨӨККҮ
2. Үөһэттэн саккыраан түс; мэһэйдээх, чычаас сиргэ сүүрэн чаккыраа, чырылаа. ☉ Стекать, струиться сверху, журча; течь по каменистому дну, вдоль каменных берегов, издавая характерное журчание
Үрүччэ таас эмпэрэттэн таҥнары куккуруур уонна тыһыынчанан таммах буолан ыһыллар. И. Данилов. Кумахтаах чаарга, чычааска Куккуруур сүүрүк эттэ: — «Утаппытыҥ буолуо куйааска, Бу баар тымныы уу, кэл бэттэх!» Баал Хабырыыс
Өрүс таастаах биэрэктэрин сайар сүүрүк сыыгыныы куккуруур курдук тыас, икки кулгаахпар үйэ тухары иҥэн, дьиэтийэн хаалбыта. Н. Абыйчанин

аат. Остуол оонньуута: биир хаамыска кэрдиистээх буолар. Ыытааччы хаамыскалары үөһэ быраҕар, оонньооччу дьон хабан ылыахтаахтар, кимиэхэ кэрдиистээх түбэспит, ол саҕалыыр. Бастакы оонньооччу биэс хаамысканы уҥа ытыһыгар тутар. Биирин үөһэ, түөрдүн остуолга ыһа быраҕаат, үөһэ бырахпыт хаамыскатын хабар. Онтон биир хаамысканы үөһэ быраҕар, атыттары хамсаппакка эрэ остуолтан биири ылаат, үөһэ бырахпытын хабар. Хаалбыттарын биирдиилээн остуолтан хомуйар, бырахпыт хаамыскатын олорго холбуу уҥа ытыһыгар хабан иһэр. Итинник биир хаамысканы үөһэ быраҕа-быраҕа, атыттарын ыһа быраҕаат – иккиһигэр остуолтан иккини биирдэ, үсүһүгэр – бастаан биири, онтон үһү биирдэ, төрдүһүгэр – түөрдү бииргэ холбуу хабар, бэсиһигэр – биирдии хаамысканы остуолга субуруччу уурар, онтон барыларын биирдэ сотон ылар. Алтыс арааһа – атын оонньооччу ыйбыт хабарга мэһэйдээх хаамыскатын хамсаппакка эрэ үһүөннэрин бииргэ, онтон ыйыллыбыт хаамысканы халбыйан ылар. Сэттис арааһа – остуол улаханнык тыаһыар диэри тоҥсуйан түөрт хаамысканы биирдэ хомуйар. Ахсыһыгар оонньооччу хаҥас илиитин сөмүйэтин орто тарбаҕын үөһэ токуруччу тутан баран сүктэрэр. Орто тарбах уонна тойон эрбэх төбөлөрүнэн остуолга тайанар, хаамыскаларын барытын уҥа илиитигэр ылар. Илиитин тиэрэ тутан, хаҥас харытын аннынан уган илиитин нөҥүө остуолга ыһар. Оонньооччулар мэһэйдээх хаамысканы ыйаллар, ону таарыйбакка эрэ, бэһис хаамысканы хаба-хаба, атыттары биир-биир тарбахтарын быыһынан таһаарар, бүтэһигинэн – ыйыллыбыт хаамысканы. Ити курдук аҕыс төгүл сыыспакка оонньообут кыайар, хаамысканы мүччү туппут, ыйыллыбыты таарыйбыт сынньанар. ☉ Настольная игра «камешки»: играют пятью кубиками, один из которых имеет отметину
Сначала выбирают первого игрока: ведущий берёт кубики и подбрасывает вверх, а игроки должны ловить их, кому попадёт кубик с делением (отметиной), тот начинает игру. Первый игрок берёт в правую ладонь пять кубиков и подбрасывает кубик с отметиной вверх, остальные четыре рассыпает на стол и ловит подкинутый. Каждый раз игрок должен подбросить вверх кубик с отметиной и, перед тем как поймать его на лету, подобрать со стола остальные кубики разными приёмами: по одному — в первый раз; по два – во второй раз; вначале один, затем остальные три одновременно – в третий раз; сразу все четыре кубика – в четвёртый раз. Пятый приём: подбросив кубик с отметиной, игрок выстраивает остальные кубики по одному в ряд, затем при повторном подбрасывании подбирает их все разом. Шестой приём: игроки указывают любой кубик, а играющий должен подбирать остальные сразу, не задевая его, а последним должен взять указанный кубик. Седьмой приём: подбирает все четыре кубика со стуком. Восьмой приём: левой рукой игрок делает «ворота», расставляя на столе большой и средний пальцы, а правую, держа в ладонях все кубики, просовывает под запястье левой руки и бросает на стол четыре кубика. Игроки указывают любой кубик — не задевая его, играющий каждый раз поочерёдно выталкивает другие кубики правой рукой через «ворота» во время полёта пятого кубика, последним пропускает через «ворота» указанный кубик. Победителем считается тот, кто сделает восемь приёмов без ошибок, если игрок ошибётся или уронит кубик, то ход переходит к другому игроку. Ыаллаах, учууталлаах буола оонньууллар, хабылык, хаамыска хабаллар эбэтэр олорон эрэ остуоруйалаһаллар. И. Сысолятин
Сынньалаҥҥа хабылык, хаамыска, дуобат курдук оонньууларга элбэх киһи кыттар буолла. «Кыым»
Саҥа оонньооччу хаамыскалары бэйэтэ остуолга тэлгэтэ уурар. ВПК СОо

1. даҕ. Ол-бу диэки арбайан, хоройон турар курдук (хол., мас лабаатын, мутук, сылбах эҥин туһунан); хойуутук уһулута ойбут, чочумаасчочумаас буолан көстүбүт (хол., хайа өргөстөрө). ☉ Торчащие в разные стороны, как бы разбросанные во все стороны (напр., о ветвях деревьев); торчащий множеством остроконечных пиков (о цепи гор)
   Алтан чэчир кэриэтэ Аалыы көмүс туораахтанан Адаар ыарҕа дэтэммин Айгыстан үөскээбитим! Саха нар. ыр. II
   Кинилэр [Платоннаах] биэрэк дьиэлэригэр сөрүөстэн, Хомустаах күөл уҥуор түрмэ адаар курдук уһуктаах олбуорун одуулаһан турдулар. П. Филиппов. Икки чаас көтөбүт, түөрт чаас көтөбүт. Бараммат муус килиэ, адаар хайа, арҕас хайа. С. Васильев
   △ Онон-манан уһулу ойон тахсыбыт курдук күөрэлэммит (хол., сыбар, лааҥкы, таас эҥин). ☉ Нагроможденный в беспорядочную кучу, с торчащими в разные стороны острыми краями, труднопроходимый (напр., валежник, бурелом, нагромождение камней)
   Сылбахтыы охтубут адаар мастаах, куруҥ тыа дүөдэтин саҕатыгар, биэ маска атыллан баран, кыайан хаампат буолан турарын булбуттара. В. Протодьяконов
   Манна иччитэх ыыспаҕа, Былыр ырыаһыт төрүөбүт, Адаар таастары, атаҕа Хаан аҕыан тухары, үктүөбүт. Эллэй
   Адаар төҥүргэстэр быыстарынан арҕаа диэки хаамтаран бара турда. Эрилик Эристиин
2. аат суолт. Арбах, лааҥкы дулҕа мэһэйдээх сир; очуос, чочумаас курдук хайалаах сир. ☉ Кочкарник; скалистые горы, нагромождение утесов, скал
   [Уоһук:] Биһигини дулҕа адаардарга үүртэлээн бараннар, бэйэлэрэ дойду сир үчүгэйин тутан олорбуттара дьэ тохтуо. Билигин ол куһаҕан куталары, адаардары кинилэр амсайан көрдүннэр. Күндэ
   Оо, билигин биһиги ити айылҕа үлүһүйэн туран өрөһөлүү быраҕаттаабыт таас адаардарын үрдүнэн холкутук кинигэ ааҕан ааһыталыыбыт эбээт. Амма Аччыгыйа
   Таас хайа адаарын үрдүнэн далаарда Саймаархай салгын ыар харааба. И. Чаҕылҕан
   ◊ Адаар муос — тайаҕы, табаны хоһуйан ааттааһын. ☉ Описательное (образное) название лося, оленя (букв. крупноветвистые рога)
   Адаар муос аалыҥныы хамсанан, тыалырар ойууру санатар. КНЗ СПДьНь
   Ынах муоһа, сылгы туйаҕа, Таба адаар муоһа сүөһүлэнэн, Биитэр эсэһит, тииҥньит аатыран Оонньуурбут кыанар ыал сиэринэн. С. Данилов. Адаар муостаах — 1) улахан кыыл (тайах, таба, үксүгэр дьиикэй, бултанар өттө). ☉ Рогатый крупный зверь (обычно промысловый — лось, дикий олень)
   Адаар муостааххыттан Атырдьах атахтааххыттан амсат! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Адаар муостаах төбөтүн хантатан баран, сиһэ кэдэйиэҕинэн кэдэйэн, көтөн иһэр курдук. В. Гаврильева
   «Оҕо бухатыыр алааһа», эмиэ атын алаастар курдук, налыы сыһыылаах, адаар муостаах тоҕуоруһар үрдүк хордоҕойдоох, кус-хаас мунньустан төрүүр-ууһуур күөллээх. В. Иванов; 2) ынах сүөһү. ☉ Крупный рогатый скот
   Алаас муҥунан адаар муостаах, сыһыы аайы сыспай сиэллээх чугас эргин киниэхэ эрэ баара. С. Никифоров
   Адаар муостаах, үрүҥ сиэллээх алаас аайы барҕарыа. Л. Попов. Төрүт-уус төрөөбүт түөлбэбит барахсан, быйылгы дьылга адаар муостаахтарбытын, алаас миҥэлэрбитин күөх киэнэ күндүтүнэн, үүнээйи киэнэ үчүгэйинэн айах тутан аһатаахтаа эрэ. Эвен фольк.